“Бу орто дойдуга,
Букатын кэлбит суох,
Барыта дьылҕалаах-ыйаахтаах.
Арай баар өлбөөрбөт, уостубат өйдөбүл,
Доҕорбун, бу баардыы саныырым,
Мэлдьи тыыннааҕын кэриэтэ”
Үөһээ Бүлүүттэн “Байанай” бөлөх ырыатын тыллара
“Ромускам иккис оҕонон Дириҥҥэ төрөөбүтэ. Дириҥ дестадыгар сылдьар кэмигэр иитээччилэрэ сүрдээх дөбөҥнүк өйүгэр хатыырын, дьоҕурдааҕын хайгыыллара. Кинигэ, кэпсээн аахтарарын олус сөбүлүүрэ. Билиэн-көрүөн баҕата сүрдээх буолара,” — хараҕын уутун туттуна сатыы-сатыы Евдокия Петровна кэпсээнин саҕалаабыттааҕа.
Рома 1982 сыллаахха бэлэмнэнии кылааһыгар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэҕэр үчүгэй, ордук тыл уруоктарын сөбүлүүрэ. IV-V-с кылаастартан оскуолаттан кэлээт, таҥаһын да уларыттыбакка, кинигэ үрдүгэр түһэр идэлэммитэ. Онтон ыла кинигэ доҕордоммута. Кини библиотекаҕа куруутун сылдьара.
“Оҕом сыыһа сүрдээх аһаҕас, үөрүнньэҥ, кэпсэтинньэҥ этэ. Элбэх доҕоттордооҕо. Кыылы-сүөлү барытын олус таптыыра,” – Евдокия Петровна альбомун таһааран уолун хаартыскаларын көрдөрбүттээҕэ. Рома хаартыската элбэҕэ суох этэ, ийэтэ кэпсээбитин курдук, куоскатын кытары оонньуу сылдьар, кинигэлээх түспүт хаартыскалара бааллара.
“Сибэккилэри наһаа сөбүлүүр этэ. Тыллыбыт буоллаҕына, кини маҥнай көрөн, барыларыгар көрдөрө охсорго тиэтэйэрэ. Куруук миигин үөрдэр туһугар кыһаллара. Кыра кылааска үөрэнэ сылдьан: “4”, “5”, “4”, “5” – дии-дии оскуолатыттан дьиэтигэр диэри, сыаналарын умнумаары, ботугураабытынан кэлэрэ. Үлэни урут түһэн үлэлиир этэ”, — ийэ эрэйдээх уолун хаартыскатын көрөн олорон олуһун уйадыйбыта.
Роман Юрьевич Ноговицын аармыйаҕа 1995 сыл бэс ыйын 13 күнүгэр аттаммыта. Бу олус соһуччу барыы этэ. Барыан иннинэ күн тугу да саҥарбакка кинигэ ааҕан тахсыбыта. Ийэтэ сарсыарда саарыы-саарыы маҕаһыыҥҥа бараары туран уола оронугар утуйа сытарын көрөн ылбыта. Бу кини оҕотун тиһэх көрүүтэ этэ… Ийэтэ суох кэмигэр, киһи тиийбэккэ, военкоматтан кэлэн соһуччу илдьэ барбыттара…
“Кэлбитим – уолум суох, — муоста дэлби тэпсиллибит. Таһырдьа сылдьар оҕолорго этэн барбыттарын миэхэ киэһэ тиэрдибиттэрэ. Муостабын билбэккэ сотон кэбиспитим. Сотуо суохтаах буоллаҕым…”, — диэн Евдокия Петровна хойуккааҥҥыга диэри ыар баттык гынан илдьэ сылдьар санаата.
Саллаат суруктара… Оҕолуу адаархай буочарынан суруллубут суруктар төһөлөөх ахтылҕаны, тапталы этэллэрий? Кемеровскай уобалас Новокузнецкай куоратын Абагор-Лесной бөһүөлэгиттэн оннук хас да сурук кэлбитэ. Евдокия Петровна олус кичэйэн суруллубут тастаах кэмбиэртэн ылан Роман биир суругун көрдөрбүтэ:
Маа, билигин санаам уларыйда. Хайаан да Армияҕа сылдьыахха наада эбит. Манна кэлбиппиттэн кэмсиммэппин, Петя (быраата), дьарыктана сырыт, тиийдэхпинэ киирсиэхпит. Үөрэххин кытаат.
Уолгут Рома. 16.04.96 с.
Тиһэх суруга.
Дьонум, бары улахан дорообото тутуҥ!
Бу уолгут Рома суруйан эрэбин. Миигин сүтэрдэххит буолуо. Бу ыраах Ростовтан суруйабын. Бүгүн 16 июнь, бу быыбардаан киирдим уонна бүгүн оруобуна 1 сылым туолла. Барыта үчүгэй, сылдьыы үчүгэй. Маама, олох айманыма, миэхэ проблема суох. Бу хаартыскабын ыытабын. Чэ, покаларын. Ромка.
16.06.96 с.
Чечняҕа эмиэ аармыйаҕа курдук соһуччу барбыт. Онтон биир да сурук кэлбэтэх.
“Хайаан да суруйа сыппыт буолуохтаах. Сураҕа, сахалыы тылынан суруйдахтарына, хайа тардан кэбиһэллэр үһү”, — диэн Евдокия Петровна ахтыытыттан.
Роман онно лаборанынан анаммыт. Чечняҕа, эмиэ Чурапчыга курдук, уу – сүрүн кыһалҕалара. Боевиктар ууну дьааттыыр түбэлтэлэрэ үгүстүк тахсар буолан, лабораннар үлэлэрэ олус эппиэтинэстээх уонна кутталлаах этэ. Сырыы ахсын кэриэтэ тоһуурга түбэһэллэрэ. Кини иннинэ лаборанынан үлэлээбит уолаттар бары өлбүттэрэ… Атырдьах ыйын 21 күнүгэр киэһэ эмиэ Чурапчыттан сылдьар Владимиров Ганялыын өргө диэри дойдуларын, доҕотторун тустарынан кэпсэппиттэр. “Дьиэбитигэр тиийдэхпитинэ милииссийэҕэ киирэн үлэлиэхпит”, — диирэ үһү куруук Рома.
Атырдьах ыйын 22 күнүн сарсыардата… Рома бойобуой сорудаҕын толоро баран иһэн Ганятынаан көннөрү дорооболоһон ааспыт… Икки доҕордуулар тиһэх көрсүһүүлэрэ буоларын хайалара эмит сэрэйбитэ буолуо дуо? Бу Рома үһүс сырыыта этэ. Бу иннинэ иккитэ кылы-мүччү тыыннаах ордубута. Икки БТР таанкалары кытта биир уу таһар массыына айаҥҥа туруммуттара.
Бу тиийэн Роман Ноговицын атын доҕотторунаан сорудахтарын толорон кэлэн иһэн, баазаларыгар тиийэллэрэ 1 биэрэстэ хаалбытын кэннэ, өстөөх снайперыгар түбэһэн сырдык тыыннара быстыбыта… Бэттэх баар уолаттар дьиэ үрдүттэн бу хартыынаны илэ харахтарынан көрбүттэрэ…
* * *
Ноговицыннар 4 оҕолоохтор: Романы үрдүнэн уол Юра, балта Шура билигин олох-дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыба биир сүрүн салаатын тутаах үлэһитэ, бастыҥ уопсастыбанньысса, ыспарсымыанка. Кыра уол Петя (Рома кинилиин куруук бодьуустаһара) билигин Украинаҕа анал байыаннай дьайыыга сылдьар. Ыал ийэтэ Евдокия Петровна бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан билигин кыыһыгар Александра Юрьевнаҕа олорор, аҕалара Юрий Игнатьевич иккис группалаах инбэлиит этэ.
“Тоҕо тиийиммэт-түгэммэт дьон оҕолорун ыыталлара буолуой? Оҕом хайаан да дьонун көрөр-харайар, үчүгэй киһи буолуохтаах этэ”, — диэн Евдокия Петровна хойукка диэри ити боппуруоһу ырыта саныыр.
Роман өлбүтүн туһунан атырдьах ыйын 29 күнүгэр военкоматтан биллэрбиттэрэ… “Күндү ааҕааччы, оҕотун сүтэрбит ийэ хайдах ытаабытын-соҥообутун, аймаммытын, аҕата, бииргэ төрөөбүттэрэ истибиттэрин итэҕэйбэккэ өр дөйүөрэн турбуттарын сэрэйэр инигит? Тоҕо, туох иһин бүөбэйдээн улаатыннарбыт, күҥҥэ көрбүт көмүс чыычаахтарыттан баччаҕа этэҥҥэ аҕалан баран илиилэрин сотуннулар? Тоҕо ийэ тыыннаах эргиллэн кэлбит уолун кууһан сыллыан оннугар, сыыҥкабай хоруоп үрдүгэр нөрүйүөхтээҕий?” – диэн оччотооҕуга “Саҥа олох” кэрэспэдьиэнэ Оксана Жиркова бэрт үчүгэйдик суруйбута.
Рома өлүгүн атырдьах ыйын 30 күнүгэр сүүрэн-көтөн улааппыт дьиэтигэр аҕалбыттара. Ийэ үөрэрэ диэн, оҕотун көмүс уҥуоҕун чугас доҕоро, биир дойдулааҕа Ганя Владимиров көрөн-харайан, бүөбэйдээн аҕалбыта буолар.
Сибэккилэр күһүөрү буолбут хаһыҥҥа өлөн хаалбыттара… Ол эрээри кинилэри таптыыр, көрбүт-истибит киһилэрин тиһэх төгүлүн көрсөөрү тиллибиттэрэ. Сиэр быһыытынан бокуонньук дьиэтигэр үс хонук сытар кэмигэр кини тула көҕөрөн турбуттара.
Рома хоруобун кытта кинилиин бииргэ сулууспалаабыт Саха сирин уолаттарын суруктара баара.
Роман Ноговицыны көмүүгэ элбэх иһирэх тыл этиллибитэ, чугас дьоно, доҕотторо харахтарын уутун туттуммакка ытаспыттара, быраһаайдаһар бойобуой салют халлааҥҥа сатараабыта…
Хадаартан Иван Давыдов
1996 сыллаахха Иван Доосо аатынан Дириҥ агро-оскуолатын дириэктэрин тэрийэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлээбит, билигин Дьокуускай куоракка логопед идэлээх Ольга Петровна Кобякова үрдүкү кылаас үөрэнээччилэригэр анаан, байыаннай-патриотическай тиэмэҕэ кэрэхсэбиллээх көрсүһүүнү көҕүлээн ыыппытын улуус устуоруйата умнубат.
Саха чуумпу алааһыгар, кини иллээх ыалыгар ыраах Чечня сиригэр буолбут, оччотооҕу кырыктаах сэрии дуораана соһумар сурахтаах, иэдээн илдьиттээх тиийэн кэлбитэ. Көтөрү-сүүрэри да өлөрбөтөх уон аҕыстаах уу-ньулдьаҕай уолаттарбытын автомат, пулемет, сэрии уотугар аҥардастыы умса аспыттара. Бу саҥа олоҕу анааран билэн эрэр эдэркээн оҕоҕо төһөлөөх ыар охсуу буолбутун туох кэмниэ, быһаарыа буоллаҕай?! “Ытык иэһи толоруу” диэн ааттаан биллэриллибэтэх сэриигэ уонунан тыһыынча ыччаппыт сырдык тыына быстыбыта, сүүһүнэн тыһыынчата киһи аҥара буолан сыккырыыр тыыннара эрэ эргиллибитэ…
Оччотооҕу Бырабыыталыстыба дьалаҕай дьаһалынан, кэп-дьэбэр быһыытыттан, өлүү-сүтүү үүнэ-тэһиинэ суох инньэ 2009 сылга дылы үүнэ турбута.
Хадаар нэһилиэгин чаҕылхай ыччата Ваня Давыдов – Чечня сэриитигэр аналлаах 324-с карательнай полк саллаата этэ, танка орудиетын 3-с кылаастаах наводчигынан сулууспалаабыта. Чита куоратыгар баар Песчанка үөрэтэр полкатыгар алта ый үөрэнэн, Гусино-Озерскайга үс күн хомууру бараат, түрүбүөгэнэн сарсыарда 4 чааска туран, Свердовскайынан Моздокка тиийбиттэр. Барыта 200-тэн тахса саллааты (ол иһигэр 42-тэ Саха сириттэн) кум-хам тутан, өссө таҥара дьиэтигэр “сибэтии” гыннаран, аҕабыыттар алгыстарынан алдьархайдаах сэриигэ атаарбыттар.
Полкатыгар уонтан тахса саха баара эбитэ үһү. Кэлэригэр уолаттара бааһыран, өлөн, сураҕа суох сүтэн, сахаттан соҕотох хаалбыт.
Кини табаарыһа, танкатын командира Виталий Новгородов Нам улууһун ыччата эбит. Карательнай полк буолан, ханна баҕарар, түүн-күнүс туруоран сэриигэ ыыталлара, үксүгэр үстүү ыйга тиийэ, блок-постарга туруораллара. Саба түһүүгэ, миинэҕэ да үгүстүк түбэһитэлииллэрэ, утары да көрсүһэн ытыалаһан ылаллара.
“Ваняны кэпсэтэн көрүсүһүүгэ ыҥырбыппытыгар уолбут аккаастамматаҕа. Орто уҥуохтаах, бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх, сырдык мөссүөннээх, сүрдээх оттомноох уол эбит этэ. Үөрэнээччилэри кытары олус үчүгэйдик сэһэргэспитэ, оҕолору куттаабакка, бэрт ырааҕынан эргитэн аҕалан сэрэнэ соҕус кэпсиирэ. Олус үчүгэй оҕо этэ”, — диэн Ольга Петровна билигин ахтар.
Иэдээннээх сэриигэ уолаттарбытын, хантан да ытыалыыллара биллибэт снайпердар сиэбиттэр. “Хайалаах дойду буолан, биһиги куруутун сыалга сылдьарбыт, олус кутталлаах, өлөр өлүү эйигин хайа өттүгүттэн кэлэн саба түһүөҕэ биллибэтиттэн ордук куһаҕан суох”, — диэн кэпсээнин үөрэнээччилэр диксинэ истибиттэрэ. Иван Давыдов кыттыбыт ордук кырыктаах кыргыһыыта, Бамут куораты ылыы иһин сарсыарда 4 чаастан түүн 3 чааска диэри буолбута биллэр. Бу билигин үгүс түбэлтэҕэ чочумча тохтоон “ыарахаттар баалларын”, үчүгэй байыаннай бэлэм суоҕун, ас-таҥас мөлтөҕүн туһунан харааста ахтыахха сөп. Өрүү буоларыныы, командирдар хас кыргыһыы кэнниттэн “наҕараадаҕа түһэрдибит” диэн баран умнууга хаалан иһэллэрин туһунан хомойо саныахха сөп этэ эрээри, эрэннэриллибит наҕараада хойутаан да буоллар Ваняны булбута, кини Чурапчы улууһуттан соҕотоҕун Георгий Жуков аатынан мэтээли туппута.
Хорсун саллаакка анаан 11 кылаас үөрэнээччитэ Ая Посельская бэйэтин хоһоонун аахпыта:
Түһээн да баттаппатах,
Өйүгэр да оҕустарбатах,
Ынырыктаах кырыктаах,
Ыраах дойдуга,
Сахам эдэр ыччата,
Сахам инники кэскилэ,
Сүрэҕэ да сэрэйбэтинэн,
Ыҥырыллан барбыта!
Чечня!
Бу тыл барыбытын
Хара былыт буолан,
Хаххалыы саппыта,
Хабарҕалыы туппута.
Төһөлөөх ыарахан буолуой,
Төрөппүт ийэҕэ?!
Утуйар да уута
Умнуллан бардаҕа…
норуот үөрэҕириитин туйгуна Дмитрий Эверстов, Афганистан сэриитигэр кыттыбыт саллааттарга анаабыт “Кэриэс” диэн хоһоонун үөрэнээччитигэр бэлэхтээбитэ.
Рядовой Иван Давыдов үөрэнээччилэр элбэх ыйытыыларыгар эппиэттээбитэ. Оскуола туйгун үөрэнээччитэ, билигин М.Е. Николаев аатынан СӨ 1 нүөмэрдээх балыыһа акушер-гинеколог бырааһа Мария Павлова-Афанасьева махтал суругу уонна өйдөбүнньүк бэлэҕи туттарбыта: “Оо, ити көрүсүһүү буолан ааспыта ырааттаҕа дии… Ол кэмҥэ биһиги кылаас оҕолор курдук мэник-тэник бөҕө этибит, Чечня сэриитин истэн эрэ билэрбит. Оннук сырыттахпытына кылааспытыгар Ваня Давыдов киирэн кэлбитэ. Оттомноох баҕайы этэ, барыта саҥата суох баран хаалбыппыт. Кылгас-кылгастык, тохтуу-тохтуу кэпсиирин өйдүүбүн. Кэпсиир кэмигэр илиилэрин мускунан, сутуругун хам-түм туттан ылара. Долгутуулаах көрсүһүү буолан ааспытын өйдүүбүн”.
- Уолаттар, бэйэҕитин оҕо эрдэхтэн эт-хаан өттүнэн сайыннаран, армия тыйыс олоҕор бэлэмнээх буолуҥ…уонна мин түбэспит алдьархайбар хаһан даҕаны түбэһимэҥ, кыһаллан үөрэниҥ. Табаарыстарбын илдьэ барбыт сиэмэх сэрии бүтэ оҕустун, маннык хаан тохтуута аны буолбатар ханнык… – диэн тылларынан көрсүһүүнү Иван Давыдов түмүктээбитэ.
Көрсүһүү кыттыылаахтара Чурапчы улууһуттан тиийэн Чечня сэриитигэр суорума суолламмыт рядовой Роман Ноговицын сырдык кэриэһигэр кутурҕан мүнүүтэтин биллэрэн саҥата суох нөрүйэн турбуттара…
Мындаҕаайыттан Тимофей Максимов
“Убайбын бэрт кыратык өйдүүбүн. Биһиги бииргэ төрөөбүттэр бэһиэбит, Тимофей саамай улахаммыт этэ, ол да иһин буолуо барыбытын көрөрө-истэрэ. Мин начаалынай кылааска үөрэнэ сырыттахпына аармыйаҕа сулууспалыы барбыта. Уоппускаҕа кэлэ сылдьыбытын өйдүүбүн. Олус сымнаҕас майгылааҕа, дьону кытары уопсай тылы тута булара. Биһигини кытары тэҥҥэ оонньуура. Биһиги убайбытын санааннар уонна кэриэстээннэр маннык бэлиэ күнү бэлэхтээбит бойобуой түмсүү чилиэттэригэр биһиги дьиэ кэргэн күн-бүгүнүгэр диэри махталбыт улахан”, – диэн Надежда Семеновна бэйэтин санаатын эппиттээҕэ.
Тимофей суох буолбутун кэннэ, 10-ча сыл Болугур нэһилиэгэр кини аатынан пионерскай дружина үтүө суобастаахтык үлэлээн кэлбитин туһунан оччолорго дружина баһаатайынан үлэлээбит, Болугур нэһилиэгин олохтооҕо Степан Кожуров дьоһуннаах ахтыыны оҥорбуттааҕа.
Икки сыллааҕыта саҥа тутуллан үлэҕэ киирбит сахаттан бастакы Үлэ Дьоруойа Роман Константинов аатынан Амма орто оскуолатыгар Тимофей Максимовка анаан истиэндэ уонна паартата туруоруллубута. Манна аармыйаттан: “Чечняҕа турабыт уже 32 күн буолла. Бастаан Севернай Осетияҕа онтон Чечня, онтон Ингушетияттан билигин эмиэ Чечняҕа турабыт. Биһигини көмөҕө диэн пехотаҕа биир сиртэн атын сиргэ ыыталлар. Сэриини командования былаанынан саҥа дьылга диэри бүтэрэр былааннаахтар онтон биһигини 20 декабря замена буолуо дииллэр даҕаны ол саарбах соҕус буолара буолуо. Грознайга диэри 30 километр хаалла. Биһиги хас күн аайы тугу эрэ кэтэһэ олоробут, но тугу кэтэһэрбитин мин бэйэм да билбэппин. Мин бэйэм туһунан суруйдахха, доруобуйа кэминэн”, – диэн 1-кы танковай батальон старшината, прапорщик Тимофей Максимов ыыппыт тиһэх суруга баар.
Уолаттар сырдык ааттара үйэтитиллэрин туһугар бэтэрээн буойуттар күнүстэри-түүннэри үлэлэрин салгыыллар. Төрөөбүт үөскээбит алаастарыгар, улааппыт, оонньоон-көрүлээн ааспыт алаһа дьиэлэригэр кинилэр сырдык мөссүөннэрэ баарын, чугас дьоно кинилэри саныылларын тухары кинилэр тыыннаахтар.
ЫСПЫРААПКА
Максимов Тимофей Семенович (11.02.1977 – 18.02.2000) — Чурапчы нэһилиэгэр 1977 сыллаахха олунньу 11 күнүгэр, Улья Егоровна уонна Семен Константинович Максимовтар дьиэ кэргэттэригэр бастакы оҕонон күн сирин көрбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэр бэһиэлэр. Ойор-тэбэр оҕо сааһа Болугур нэһилиэгэр ааспыта, кыра эрдэҕиттэн эт-хаан өттүнэн дэгиттэр сайдыылаах уол успуорка сүүрүү көрүҥүнэн үлүһүйбүтэ. Нэһилиэк олохтоохторо: “Олус сымнаҕас майгылааҕа, дьону кытары түргэнник уопсай тылы булара”, — диэн Тимофей туһунан күн бүгүҥҥээҥи диэри ахталлар.
Аармыйаҕа сулууспалыыр сылларыгар, Тимофей Максимов прапорщик званиетыгар тиийэ үүммүтэ, 13206 нүөмэрдээх байыаннай чаас 1-кы танковай батальон старшината этэ. 2000 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр Аргунскай ущелье Дуба-Юрт сэлиэнньэтигэр бойобуой сорудаҕы толоро сылдьан, ыараханнык бааһыран, Алания байыаннай госпиталыгар сырдык тыына быстыбыта.
Кини суох буолбутун кэнниттэн, Болугур оскуолатыгар 10-ча сыл хорсун саллаат Тимофей Максимов аатынан пионерскай дружина тэриллэн үлэлээбитэ. Улааппыт, олорбут түөлбэтин уулуссатыгар кини аатын иҥэрбиттэрэ, ол кэнниттэн 2019 сыллаахха, улуустааҕы бойобуой дьайыы бэтэрээннэрин Сэбиэтин түмсүүтэ, бойобуой доҕордоругар анаан, үөскээбит өтөҕүн эркинигэр мэҥэ тааһы ыйаабыттара. 2021 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр СӨ Ис дьыалаҕа министиэристибэтин быһаарыытынан, прапорщик Максимов Тимофей Семеновичка “За службу на Кавказе” мэтээл анаммыта.
Кыйыттан төрүттээх Чурапчы иккис дойду оҥостубут Андриан Романов
Кавказ сэриитин бэтэрээнэ Андриан Федотович 1975 сыллаахха олунньу ыйын 23 о.э. Аҕа дойдуну көмүскээччилэр күннэригэр иирэ талах тардыылаах, ыраас, сөрүүн элгээннэрдээх, нэлэмэн киэҥ ходуһалардаах, саха омуга түөлбэлээн олохсуйбут, Таатта үрэх үрдүгэр турар Таатта улууһун, Тыараһа (Кыйы) нэһилиэгэр, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ – Мария Васильевна уонна Федот Гаврильевич Романовтарга тохсус оҕонон күн сирин көрбүтэ. Кыракый Андриан күннээх күөх халлааннаах, ойор-тэбэр оҕо сааһа Тыараһа орто оскуолатыгар биллибэккэ элэс гынан ааспыта. Оскуолатын 1992 сыллахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрээт, 1993 сыл күһүнүгэр, билиигэ, үөрэххэ тардыһан уонна эт-хаан өттүнэн лаппа кыанар буолан Дьокуускайдааҕы 1-гы нүөмэрдээх педагогическай училище физкултуурунай салаатыгар үөрэххэ туттарсан устудьуон үрдүк аатын сүкпүтэ.
Педагогическай училищеҕа үөрэнэ сылдьан, инники олоҕун аргыһын Катяны көрсөн харахтарынан хайҕаһан, сүрэхтэринэн сөбүлэһэн саҥардыы сылдьан истэхтэринэ, уолбут сааһа ситэн, аармыйаҕа айанныыр бириэмэтэ тирээн кэлэр. Ол сайын Ийэ дойдутугар Ытык иэһин төлүү ыҥырыллан, маҥнай Читинскэй уобалас, Забайкальскай байыаннай уокурукка тиийэн, Борзаҕа учебнай үөрэҕи ааһар.
Ааспыт үйэ 60-70-с сылларыгар “тымныы сэрии” Варшавскай дуогабар уонна НАТО блогун тула ыытыллыбыта. Ити түмүгэр Аҕа дойду Улуу сэриитин кэнниттэн 50-ча байыаннай конфликтар 20-тэн тахса государствоҕа буолан аастылар итиэннэ күн бүгүҥҥэ диэри салгыы бара тураллар.
Андриан 1995 сыл муус устар 11 күнүттэн, ахсынньы ыйын 22 күнүгэр диэри уопсайа 8 ый устата Чечня өрөспүүбүлүкэтигэр хаан тохтуулаах сэриигэ сылдьан, дойдутугар этэҥҥэ тыыннаах эргиллэн кэлбитэ. Ити 1994-96 сылларга Чечня сэриитин саамай уота этэ. Бэдэрээлинэй күүстэртэн бу сэриигэ барыта 5042 саллаат уонна офицер суорума суолламмыта, 690 байыас сураҕа суох сүппүттэрэ, 17892 саллаат араас хабааннаах бааһырыыны, эчэйиини, контузияны ылбыттара.
Сулуспалаан кэлээт, 1996 сыл тохсунньу ыйтан саҕалаан Андриан тохтоон хаалбакка үөрэҕин салгыыр. Ити сайын от ыйын 7 күнүгэр олоҕун аргыһа Екатериналыын ыал буолаллар. 1997 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр, кэтэһиилээх бастакы уоллара Виталий күн сирин көрөр, аан маҥнай ийэ, аҕа буолар дьолун билэллэр.
Андриан 1998 сыллаахха дипломун ылан, эдэр исписэлиис быһыытынан Таатта улууһун Чыымнаайы орто оскуолатыгар физкултуура учууталынан ананан тиийэн олус таһаарыылаахтык үс сыл үлэлиир. Чыымнаайыга олорон иккис уол Олег күн сирин көрөн, эдэр ыал үөрүүтэ икки бүк үксүүр. 2001 сыллаахха Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр көһөн кэлэн, оскуолаҕа фикултуура учууталынан, тириэньэринэн үлэлиир, эһиилигэр кыра уоллара Александр төрөөн, үсүһүн аҕа буолар дьолун билбитэ. 2003 сыллаахха Чурапчы киинигэр көһөн киирэн Иван Павлов аатынан Чурапчы орто оскуолатыгар бэйэтин идэтинэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Андриан физкултуура учууталын уонна тириэньэр да быһыытынан куһаҕана суохтук үлэлээн мэлдьи ситиһиилэнэрэ, үөрэнээччилэри сөптөөхтүк аттаран туруоран дьарыктыыра, ордук волейбол көрүҥэр таһаарыылаахтык үлэлэспитэ.
2005 сыллаахха бэйэтин баҕа өттүнэн үлэтин, идэтин уларытан МУПК-ҕа маастарынан үлэҕэ киирбитэ. Мантан ыла олоҕун тиһэх күннэригэр диэри тутуу эйгэтигэр бэйэтин ис талаанын, кыаҕын арыйан, үлэлээн-хамсаан дьиэ кэргэнин иитэн, күүс-көмө буолан кэлбитэ.
“Биһиги аҕабыт оҕолоругар бэйэтин үлэтинэн, сатабылынан мэлдьи үтүө холобур буолара. Тэҥҥэ илдьэн сылдьан үөрэтэрэ-такайара. Улахан уолбут Виталий аармыйаҕа сулууспалаан кэлбитэ. Идэтинэн үрдүк үөрэхтээх агроинженер. Орто уолбут Олег билигин Артика университетын бүтэрэн эмиэ үлэһит буолла. Кыра уолбут Саша гаас үөрэҕин бүтэрэн эмиэ бэйэтин олоҕун булунна. Андриан олус элэккэй майгылааҕа, олус көхтөөх буолан мэлдьи инники күөҥҥэ сылдьара. Айылҕаттан сымса, түргэн-тарҕан буолан барыбытын уҕараабат эрчиминэн улаханнык сөхтөрөрө. Кини сатаабата суоҕун кэриэтэ этэ. Хас биирдии кэрчигэр, ымпыгар-чымпыгар тиийэ ааҕар, суоттуур буолан биһигини, оҕолорун, табаарыстарын элбэххэ үөрэппитэ, бэйэтин мындыр толкуйун хаалларбыта. Аҕабытын сүтэрбит ыар күннэрбитигэр күүс-көмө буолбут СӨ Ил Түмэнин дьокутаатынан үлэлээбит, саппаас майора Семен Никитиҥҥэ, улууспут, нэһилиэкпит дьаһалталарыгар, улуус бэтэрээннэрин Сэбиэтин бэрэстээтэлэ Мотрена Матвееваҕа, улуус бойобуой дьайыы бэтэрээннэригэр, оччотооҕу бэрэстээтэл Илья Березкиҥҥа, оччотооҕуга Таатта уонна Чурапчы улууһун байыаннай комиссариатыгар, подполковник Николай Андреевка, Андрианым бииргэ төрөөбүттэригэр, аймахтарыгар, бииргэ үөрэммит атастарыгар, доҕотторугар, бэйэм истиҥ дьүөгэлэрбэр, кинилэр дьиэ кэргэттэригэр, ыкса ыалларбытыгар, бука бары Мурун Тыымпыйа түөлбэ олохтоохторугар, Андриан бииргэ үлэлээбит кэллиэгэлэригэр, Иван Павлов аатынан Чурапчы орто оскуолатын уонна МУПК кэлэктиибигэр, оҕолорбут бииргэ үөрэммит табаарыстарыгар, кинилэр төрөппүттэригэр, тапталлаах кэргэммин тиһэх суолугар истиҥник санаан кэлэн барбыт бар дьоммутугар тус бэйэм уонна оҕолорум ааттарыттан күн бүгүнүгэр диэри махталым муҥура суох”, — диэн Андриан Федотович олоҕун аргыһа Екатерина Васильевна Романова санаатын тиэрдэр.
“Биһиги истиҥ доҕорбут, бойобуой табаарыспыт Андриан сытыары сымнаҕас майгылаах, ураты юмордаах киһи этэ. Биһиги бойобуой дьайыы бэтэрээннэрин түмсүүтүн биир көхтөөх чилиэнэ этэ. Туох баар ыытыллар дьаһалларга, аахсыйаларга мэлдьи кыттыыны ылара, “эй” диэн хаһан да туора турбат буолара. Сорох уолаттарбыт дьиэлэрин-уоттарын тутууларыгар, благоустройство да киллэрээһинигэр өрүү Андриан кэлэн күүс-көмө буолара. Уолбутун улаханнык аһыйабыт, суохтуубут. Кини ситэри олорботох олоҕун, үлэтин-хамнаһын уолаттара ситэрэн, толорон бириэхтэрэ дии саныыбыт. Андриаммыт дьиэ кэргэнигэр, бииргэ төрөөбүттэригэр, аймахтарыгар бука барыларыгар биһиги түмсүүбүт аатыттан кытаанах доруобуйаны, бары үтүөнү баҕарабыт”, — диэн бойобуой дьайыы бэтэрээнэ Илья Сергеевич Березкин этэр.
Романов Андриан Федотович бойобуой наҕараадалара: “За ратную доблесть”, “25 лет начало Чеченской войны”, “За службу на Северном Кавказе”, “20 лет боевому братству”, “Ветеран боевых действий на Кавказе” буоллар.
2022 сыл сайыныгар о.э от ыйын 1 күнүгэр бэтэрээн уолаттар түмсэннэр Андриан дьиэтэгигэр өйдөбүнньүк мэҥэ тааһы оҥотторон ыйаабыттара, дириҥ ытыктабылларын биллэрбиттэрэ.
Күндүтүк саныыр бойобуой доҕорбут Андриан Федотович, эн сырдык мөссүөнүҥ, биһиги сүрэхпититтэн, өйбүтүттэн хаһан даҕаны сүтүө суоҕа. Ийэ дойдуҥ эн оҥорбут дьыалаҕын, хорсун быһыыгын хаһан даҕаны умнуо суоҕа!
Чурапчыттан Марьян Посельскай
(05.06.1977 – 04.01.1998)
Чечня сэриитин ефрейтор званиелаах саллаата Посельскай Марьян Андреевич 1977 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүгэр СӨ Ленскэй оройуонун Бэтинчэ бөһүөлэгэр Андрей, Надежда Посельскайдар дьиэ кэргэттэригэр бастакы оҕонон күн сирин көрбүтэ. Оскуолатааҕы дьоллоох оҕо сааһа Чурапчы нэһилиэгэр ааспыта, 1994 сыллаахха Семен Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатын 11 “а” кылааһын 16 буолан (42 выпуск) бүтэрбиттэрэ.
Оскуоланы бүтэрээт Одьулууннааҕы 13 нүөмэрдээх ПТУ-ну 1995 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн электрик идэтин баһылаабыта. Ити сыл бэс ыйыгар ытык иэһин төлүү аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Маҥнай Иркутскай куорат 7431 нүөмэрдээх байыаннай чааһыгар кэлин 5386 нүөмэрдээх чааска наводчигынан, старшай стрелогунан, пулеметчигынан сулууспалаабыта. 1996 сыл бэс ыйын 27 күнүттэн ахсынньы 10 күнүгэр диэри Чечня өрөспүүбүлүкэтигэр конституционнай бэрээдэги тутууга хас даҕаны бойобуой сорудахха кыттыыны ылбыта.
1998 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр, баара-суоҕа 21 сааһыгар күн сириттэн күрэммитэ.
“1995 сыллаахха бэс ыйын 20-с күнүгэр Дьокуускай куорат сборнай пуунуттан 50 буолан сөмөлүөтүнэн Иркутскай куорат байыаннай чааһыгар көппүппүт. Биир ый устата КМБ (курс молодого бойца) кэнниттэн тус-туһунан роталарынан тарҕаппыттара. Марик 8-с ротаҕа Ново-Ленино оройуонугар түбэспитэ, мин 7-с ротаҕа полкаҕа сулууспалыы хаалбытым. Сыл курдук сулууспалаан бараммыт, Чечня бастакы хампаанньатыгар барар буолбуппут. Маҥнай, Ангарскай үөрэтэр полкатыгар (ВЧ 6653) мунньан бараннар, Ростовскай уобалас Новочеркасск үөрэтэр полигонугар ыыппыттара. Ити ыам ыйыгар этэ. Ый курдук анал тактическай бэлэмнэнии кэнниттэн поеһынан Беслаҥҥа айаннаабыппыт, онтон холуоннанан, ол эбэтэр 120 массыынанан Чечняҕа киирбиппит. Бастаан, Урус-Мартан диэн куорат таһыгар тиийэн тохтообуппут. Онно сылдьан Мариктыын ыкса доҕордоспуппут. Кини киһи быһыытынан олус үчүгэй уол этэ.
Марик — сэмэй, үөрүнньэҥ, уус, уруһуйдьут, барыны бары сатыыра. Араас командировкаларга барарга өрүү бииргэ сылдьа сатааччыбыт: ол курдук Бамутка, Грознайга, ТГ-1 “Ассиновская” о.д.а сирдэргэ бойобуой сорудахха сылдьыбыппыт. Кини бэйэтин эрэллээх, бэриниилээх, эппит тылыгар турар доҕор быһыытынан көрдөрбүтэ. Чааспытын Чечняттан, Кабардино-Балкария Майскайскай куоратыгар таһаарбыттара, ити ахсынньы 10-с чыыһылатыгар 1996 сыллаахха этэ.
Ахсынньы 31 күнүгэр Мариктыын иккиэн бииргэ дембеллэнэн дойдулаабыппыт. Такси тутаммыт Моздокка, Саргылана Птицынаҕа тиийбиппит, онно өссө үс дембель уол баар этэ. Онно саҥа 1997 сылы көрсүбүппүт. Саргылана Гаврильевна ийэлии эйэҕэстик, сылаастык көрсүбүтэ. Дьоммутуттан перевод харчы кэтэһэн кинилэргэ (Саргылана Гаврильевна уонна кэргэнэ Ахсар Георгиевичтаахха) нэдиэлэ курдук олорбуппут. Новосибирскайга дылы поеһынан, онтон сөмөлүөтүнэн Дьокуускай куоракка көтөн кэлбиппит.
Дойдубар кэлэр билиэппин булуохпар диэри Марик дьонугар хоно сылдьыбытым. Ньурбаҕа көтөр күммэр аэропорка киирэн атаарбыта, хомойуох иһин ол тиһэх көрсүһүүбүт эбит. Табаарыһым баара буоллар бу олоххо үгүһү ситиспит буолуохтаах этэ”, — диэн Ньурбаттар аармыйаҕа бииргэ сулууспалаабыт доҕоро Василий Кириллин дьоһуннаах ахтыыны суруйан ыыппыта.
Бойобуой доҕорбут Марьян Посельскай кылгас ол эрэн олус чаҕылхай олоҕо өссө даҕаны уһун сылларга ахтылла туруоҕа.
Чурапчыттан Влад Саввин
(15.03.1981 – 04.05.2015)
| Май 2000 г. — май 2002 г.
|
— | годы военной службы в армии Российской Федерации |
| Май — ноябрь 2000 г. | — | Амурская область, г.Завитинск-1, в/ч 55053 |
| Ноябрь — июль 2000 г. | — | Хабаровский край, г.Бикин-1, в/ч 31963 «Е» 6МСР |
| Июль — май 2001 г. | — | Чеченская Республика, населенный пункт Шали, 70МСП 1МСБ/МСР |
Учебку проходил в г. Завитинске Амурской области. В войска попал в г.Бикин Хабаровского края. Оттуда летом 2001 г. добровольцем направлен в Чечню. Проходил службу на блокпосту п.Шали. Награжден медалью “ЗА ВЕРНОСТЬ ДОЛГУ и ОТЕЧЕСТВУ” Постановлением Центрального Совета Всероссийского Союза общественных объединений ветеранов десантных войск “Союз десантников России” № 264вд от 2 февраля 2015 г.
Суруктара
Дьонум дорооболорун!!!
Мин бу Чечня сиригэр кэллим, манна сахалар син бааллар, палаткаҕа олоробут. Рядовой буоллум, наводчик оператора БМП-1 диэн.
Ийэ, куттаныма манна горячай точка буотах, манна саҥа полк оҥоро сылдьаллар. Ийэ, баһаалыста, долгуйума, мин сири-дойдуну көрүөм этэ.
Хайдах айаннаан кэлбиппин кэпсиибин. Бастаан Бикинтэн Возжаевкаҕа дылы поеһынан айаннаан кэлбиппит. 1 нэдиэлэ курдук РСП-га сыттыбыт бииргэ учебкаҕа сылдьабыт уолаттарбын көрүстүм бэрт баҕайы бары уларыйбыттар аҕай биир Төҥүлү уола баар уонна хоту уолаттара. Онтон самолетунан Новосибирскайгп түспүппүт, онно 40-ча контракниктары ылбыппыт. Онтон эмиэ көтөн Моздокка түспүппүт, онно 2 күн курдук вертолет кэтэспиппит вертолет кэтэспиппит. Вертолет кэлбитэ онтон вертолетунан Шали диэн сиргэ кэллибит картаҕа көрөөрүн эһигиттэн төһө ыраах эбиппит. Манна игин араас фрукта персик, виноград үүнэр дииллэр.
Барыгытын сыллыыбын, үчүгэйдик олорун, сотору дьиэбэр тиийиэҕим, кэтэһин.
Хотелось много написать,
Хотелось да не буду.
Всего два слова напишу,
Люблю и не забуду
Пройдут внезапно два года,
Вернусь в родные края,
И встретит меня на пороге
Любимая мама моя
Бүгүн – 19.07.2001.
Здравствуйте мои родные, мать, сестра, брат.
Это пишет ваш сын Влад. Служу хорошо, здесь войны нет. А так хорошо, что я здесь служить пришел. Здесь летом, осенью, зимой дают нам новую форму раз в неделю. Баня есть. Дают новые пайки трусы, портянки.
Мы сейчас стоим на заставе, охраняем днем и ночью. Наш 70 полк здесь живет на палатке.Есть у нас телевизор, музыкальный центр, видео. Здесь хорошо, чем в полку. На улице зелень, солнце, птички поют. Говорят здесь 3 месяца будем стоять. В полк пригнали молодое пополнение. Сейчас будет учение молодых до 15 июня, и я 15 уволюсь и поеду домой может даже раньше сейчас у нас замены нету. А так я уже здесь. В армии привык рано вставать, в 6 часов сам просыпаюсь. Вот у меня 25 месяц идет, надеюсь скоро уволят и я рад. Я пишу письмо чтобы вы не волновались, ждали каждый день, я еще не уволен.
Друзьям, родственникам, соседям и кто меня знает всем большой привет от далекой Чечни. По телевизору новости про Чечню говорят – все это не так. Вот на последнем выезде были в Грозном, там рядом новый город строят. Пока на этом все, пишите заранее, может получу письмо.
Здесь у меня 2 земляка: одни из Арыылаах, другой из Кытаанаах.Арыылаахтан сылдьар уол миигин кытта сулууспалаан бүтэр, онтон Кытаанах уола эһиил саас. Инньэ гынан Дьокуускайга диэри биир аргыстаахпын, бииргэ айанныахпыт. Сотору тиийиэм, кэтэһин, күүтүн. Покаларын. Населенный пункт Шали. 70МСП 1МСБ /МСР.
26.05.2002
Чурапчыттан Геннадий Местников
(01.03.1975 – 12.09.2005)
1975 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Чурапчы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1992 сыллаахха оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар остуол тиэниһинэн ситиһиилээхтик дьарыктаммыта. Иккис юношескай разрядтааҕа. Оскуола да кэнниттэн остуол тиэниһин бырахпакка утумнаахтык дьарыктанара, элбэх өрөспүүбүлүкэтээҕи, улуустааҕы күрэхтэһиилэргэ кыттыбыта, өрүү миэстэлэһэрэ, наҕараадалаах кэлэрэ. Итини сэргэ остуол тиэньиһигэр оҕолору дьарыктыыра.
1994 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрин кэккэтигэр сулууспалыы ыҥырыллыбыта. Сэрии кэмигэр уҥа илиитигэр бааһыран госпиталга сыта сылдьыбыта. Дойдутугар этэҥҥэ сержант званиелаах, “Бойобуой дьайыы бэтэрээнэ” дастабырыанньалаах эргиллибитэ. 1996 сыллаахха уруу тэринэн, утуу-субуу үс оҕоломмуттара.
Чурапчытааҕы олох-дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыба тэрилтэтигэр үлэлии сылдьан, Дьокуускай куоракка киирэн сварщик идэтигэр үөрэнэн кэлбитэ уонна олоҕун тиһэх күннэригэр диэри бу идэтигэр таһаарыылаахтык үлэлээн, үгүс киһи махталын ылбыта. Геннадий улууска тарбахха баттанар үчүгэй сварщик буола үүммүтэ.
Геннадий Афанасьевич киһи быһыытынан олус эйэҕэс, элэккэй, үөрүнньэҥ уол этэ. Мэлдьи үтүө табаарыс, эрэллээх доҕор буолара.
Мугудайтан Петр Абрамов
Абрамов Петр Михайлович (30.05.1976 – 09.09.1997) — Мугудай нэһилиэгиттэн төрүттээх, Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрин номоххо киирбит 324 полк младшай сержана, артиллерист-автоматчик бойобуой сулууспата Иркутскай уобалас Шелехов куоратын Чистые ключи 30729 нүөмэрдээх байыаннай чааһыттан саҕаламмыта. Хас даҕаны бойобуой сорудах кыттыылааҕа, ыараханнык бааһыран, кэлин Москуба куорат 61981 “у” нүөмэрдээх байыаннай чааһын ыстаабыгар суруксутунан көһөрүллэн сулууспатын түмүктээбитэ.
Ахсыс уонна онус кылаас үөрэнээччилэригэр буолбут кылаас чааһыгар, Петр Абрамовы кытары биир кэмҥэ Одьулууннааҕы ОПТУ-га бииргэ үөрэнэн онтон салгыы аармыйаҕа тэҥҥэ айаннаабыт доҕоро, бойобуой дьайыы бэтэрээнэ Мирон Михайлович Игнатьев дьоһуннаах ахтыыны оҥорбута: “Маҥнай 17-гэр орто үөрэххэ киирэн бараммыт билсибиппит, онтон 18-тын туолаат бииргэ аармыйаҕа ыҥырыллыбыппыт. Бүөккэлиин Иркутскай уобаласка Шелохово Чистые ключи диэҥҥэ тиийбиппит, онно сылдьаммыт алта ый сулууспалаабыппытын кэнниттэн Чечня 1-кы хампаанньата саҕаламмыта, саҥа дьыл саҕана. Ол онно Бүөккэбин бастакы хомуурга ыҥыран илдьэ баран хааллылар, ити кэнниттэн сибээспит быстыбыта. Доҕорум миигиттэн быдан үрдүк уҥуохтаах, күүстээх-уохтаах уол этэ. Аҕыйах саҥалаах киһи, мүчүк гына-гына сылдьар киһи этэ. Баабый, кыахтаах уол этэ. Онон доҕорум аата бу бүгүн ааттаммытыгар улаханнык үөрдүм”.
Константин Николаевич Абрамов, Петр Абрамов тастыҥ убайа: “Мугудайга бука бары биир Абрамовтар буолабыт. Петяны оскуолаҕа хас даҕаны сыл үөрэппитим, онон биир курдук үөрэнээччим эмиэ буолар. Абрамов Петя оскуолаҕа үөрэнэн сылларыгар олус бэрээдэктээх, көрсүө-сэмэй майгылаах оҕо этэ. Оскуола ыытар бары тэрээһиннэригэр көхтөөхтүк кыттара, успуордунан дьарыктанара, мас тардыһарын, бултуурун сөбүлүүр этэ. Айылҕаҕа сылдьарын наһаа таптыыр этэ, ону таһынан олус үлэһит уол буолааччы. Үлэҕэ кыайыгас, бэйэтин кыанар буолан, хотуурунан отун оҕустаҕына бу суола-ииһэ ырааһа, киһини улаханнык сөхтөрөрө. Кини аҕата Михаил Абрамов – оройуоҥҥа киэҥник биллибит чөмпүйүөн тырахтарыыс этэ. Бииргэ төрөөбүттэрэ элбэхтэр. Бырааппыт аармыйаҕа тиийэн баран, бастакы Чечня хампаанньатыгар ыҥырыллыбытыгар манна дьонноро улаханнык аймаммыттара. Онно сулууспалыыр кэмигэр дьонугар байыаннай чааһыттан махтал сурук кэлбитэ, онно сүрдээҕин киэн тутта санаабыппытын өйдүүбүн. Ол сэриигэ сылдьан эрэ 1995 сыллаахха 10 хонуктаах уоппускаҕа кэлбитэ, онтон эмиэ төттөрү бараахтаабыта. Түгэнинэн туһанан бу биһиги уолбутун үйэтиппит бойобуой дьайыы бэтэрээннэригэр улаханнык махтанабыт, биһиги аймах аатыттан”.
Аармыйаҕа сулууспалыы сылдьан дьонугар ыыппыт суруга
Ахтылҕаннаах дьонум, ыраах сиртэн дорообото тутуҥ!
Бу мин, Бүөккэ суруйан эрэбин. Бүгүн олунньу 27 күнэ, мин сылдьыбытым курдук сылдьабын. Доруобуйам үчүгэй, ыалдьыбаппын. Бастатан туран ийэбин, эдьиийбин кэлэн иһэр бырааһынньыгынан, 8 Марта-нан итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин. Баҕарыам этэ муус курдук ыраас, кытаанах доруобуйаны уонна убайдарбын, аҕабын ааспытын да иһин бырааһынньыгынан эмиэ ити курдук эҕэрдэлиибин. Биһиэхэ манна Сэбиэскэй армия күнүгэр подарок биэрбиттэрэ, гуманитарнай көмөттөн. Онно сгущенкатыттан наскытыгар тиийэ баара.
Мин суруйбутум курдук билигин полка штабыгар суруксуттуу сылдьабын. Эһиги олоруугут хайдаҕый? Ийэм, аҕам ыалдьыбаттар эҥин ини? Сүөһү-ас өттө хайдаҕый? Аккыт-ыккыт үчүгэйдик сылдьаллар дуо? Убайдарым тугу үлэлииллэр? Эдьиийим үлэтигэр үлэлии сылдьар дуо, уурайда дуу?
Мин туспар олус айманымаҥ, тиийэр кэммэр тиийиэм. Эһиги диэки туох сонун баар? Суруйаргыт дуу, баҕар тутуом.
Чэ, манан кылгас суругум бүтэр, быраһаайдарыҥ! Суруйар буоллаххытына хаартысканы умнумаҥ.
Мин аадырыһым: индекс 103400, г.Москва-400, в/ч 61931 “у”
Хатылыттан Иван Попов
(05.05.1977 – 16.05.1998)
Иван Дмитриевич Попов, 1977 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Чурапчы нэһилиэгэр Матрена Петровна уонна Дмитрий Дмитриевич Поповтар дьиэ кэргэттэригэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Ваня 10 саастааҕар дьонноро Хатылы нэһилиэгэр көһөн кэлэн олохсуйаллар, кини кэнниттэн эмдэй-сэмдэй икки былтылара күн сирин көрбүттэрэ. Дьоллоох оҕо сааһа Хатылыга ааспыта, оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар саахымакка дьарыктанан араас күрэхтэһиилэргэ өрүү инники күөҥҥэ сылдьара, бириистээх миэстэлэргэ тиксэрэ. Кэлин чэпчэки атлетиканан, сахалыы атах оонньууларыгарүлүһүйэн элбэх күрэхтэһиилэргэ чөмпүйүөн буолбута. Кыра сааһыттан эт-хаан өттүнэн дэгиттэр сайдыылаах уол буола улааппыта. Иллэҥ кэмигэр доҕотторун кытары мэлдьи айылҕаҕа сылдьарын ордороро. Дьиэ ис-тас үлэтигэр барытыгар дьонугар бастыҥ көмөлөһөөччү этэ. Ийэтигэр, эбэтигэр, балтыларыгар олус кыһамньылаах сыһыаннааҕа.
1995 сыллаахха 18 сааһын туолан аармыйаҕа сулууспалыы ыҥырыллыбыта. Сулууспатын кэмигэр МВД лиинийэтинэн (внутренние войска), 7431 нүөмэрдээх байыаннай чааска 7 ротаҕа түбэһэн, Чечня уоттаах сэриитигэр кыттыыны ылар. Хас даҕаны бойобуой сорудаҕы хорсуннук толорон махтал суругунан бэлиэтэнэр. Дойдутугар этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ. Хомойуох иһин Иван, баара-суоҕа 21 сааһыгар олус хомолтолоохтук күн сириттэн күрэммитэ.
Түмүккэ Хатылы оскуолатын үөрэнээччилэрин хоһооннорун хатылыаҕы баҕарыллар:
Күөх халлаан анныгар үүнэбит-үөскүүбүт,
Күөх халлаан анныгар үөрэбит-көтөбүт,
Күөх халлаан анныгар олоҕу тутабыт,
Күөх халлаан анныгар оҕолор сайдабыт,
Күөх халлаан анныгар эйэни таптыыбыт!
Кытаанахтан Илья Владимиров
(28.08.1980-01.05.2008)
Илья Егорович Владимиров атырдьах ыйын 28 күнүгэр Кытаанах нэһилиэгэр Мария Ильинична уонна Егор Егорович Владимировтан дьиэ кэргэттэригэр үһүс оҕонон күн сирин көрбүтэ. 1987 сыллаахха Александра Егоровна Потапова уонна Марфа Николаевна Захарова салайааччылаах Кытаанах орто оскуолатын алын сүһүөх онтон Галина Михайловна Аммосова салалтатынан 11 кылааһы түмүктүүр.
1997 сыллаахха Василий Яковлев-Далан аатынан Кытаанах орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн Дьокуускай куоракка култуура кэллиэһигэр туттарсан киирэр. Орто үөрэҕи ситиһиилээхтик түмүктээн кэлэн төрөөбүт Килэҥкитин НАДь-гэр судаарыстыбаннай быраактыкатын үчүгэйдик ааспыта.
2000 сыллаахха Арассыыйа Сэбилэниилээх күүстэригэр аармыйаҕа ыҥырыллар. Маҥнай 52924 нүөмэрдээх чааска тиийэн байыаннай үөрэҕи ааһар онтон кэлин 02901 нүөмэрдээх чааска старшай наводчигынан сулууспатын түмүктээбитэ. 2001 сыл атырдьах ыйын 14 күнүттэн 2002 сыл ыам ыйын 23 күнүгэр диэри РФ Хотугу Кавказ эригийиэнигэр байыаннай чаастар холобоһуктаах бөлөхтөрүн (ОГВ) састаабыгар киирэн хас даҕаны контртеррористическай эпэрээссийэни толорууга кыттыбыта.
Аармыйаттан сулууспалаан кэлэн баран бааһынай хаһаайыстыбаҕа үлэлиир ол сылдьан олоҕун аргыһын Туяраны көрсөн утуу-субуу икки уол оҕолоноллор. 2008 сыллаахха, ыам ыйын 1 күнүгэр, бэрт эдэр сааһыгар, сырдык олоҕо соһумардык быстыбыта.
“За службу на Кавказе”, “Участник боевых действий” мэтээллэрдээх.
Болтоҥоттон Айаал Литвинцев
Литвинцев Айаал Прокопьевич, 1984 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1990 сыллаахха Болтоҥо орто оскуолатыгар 1 кылааска үөрэнэ киирбитэ. 2001 сыллаахха оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн Одьулууннааҕы СПТУ-га үөрэммитэ. 2003 сыллаахха армияҕа сулууспалыы барбыта. Айаал, 6767 нүөмэрдээх байыаннай чаас спецназ 2 бөлөҕүн 2 взводугар бойобуой хааччыйыы отделениетын снайперынан сулууспалаабыта. Сулууспатын кэмигэр бэйэтин, саллаат быһыытынан бэрээдэктээҕин, бойобуой андаҕарга бэриниилээҕин көрдөрбүтэ, өрүү инники күөҥҥэ сылдьара. Айаал Прокопьевич РФ эрэгийиэнин Хотугу Кавказ территориятыгар хас даҕаны контртеррористическай сорудахтарга кыттыыны ылбыта. Олус болҕомтолоох, туруоруллубут сыалы чуолкайдык толорор байыас быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ, байыаннай чааһыттан махтал суругу туппута. Бойобуой үтүөлэрин иһин “За отличие в службе” 2 степень, “За службу на Кавказе”, “Участник боевых действий” бэлиэлэринэн наҕараадаламмыта. 2005 сыллаахха сулууспалаан бүтэн дойдутугар этэҥҥэ эргиллэн кэлэн, 2006 сыллаахха ыал буолан, үс оҕо амарах аҕатынан буолбута. Олоҕун тиһэх сылларыгар диэри оскуолаҕа тырахтарыыһынан уонна тутуу биригээдэтигэр үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. 2013 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр бэрт эдэр сааһыгар, олус хомолтолоохтук сырдык тыына быстыбыта.
Арыылаахтан Иннокентий Барашков
Барашков Иннокентий Иванович 1982 сыл олунньу 15 күнүгэр Чурапчы улууһун Арыылааҕар Иван Иннокентьевич уонна Анна Дмитриевна Барашковтар дьиэ кэргэҥҥэ бастакы оҕонон күн сирин көрбүтэ. Тэтиэнэх, чэгиэн буолан тоҕус ыйыгар хаампыта, холку, истигэн майгылааҕа. Биир сааһыттан уһуйааҥҥа сылдьыбыта. Биэс оҕо убайа, кыратыттан “улахан киһи” дьиэҕэ улахан көмөлөөҕө, улаатан отчут-масчыт бэрдэ буолбута. 1989 сыллаахха оскуолаҕа киирэн — 1999 сыллаахха Арыылаах орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. “Үөрэҕин кэмигэр толоругас, кыһамньылаах, бары тэрээһиҥҥэ көхтөөх этэ”, — диэн үөрэппит учууталын Александра Николаевна ахтыытыгар бэлиэтэнэр.
Оскуоланы бүтэрэригэр “Сыл бастыҥ уопсастыбанньыга” диэн тыа хаһаайыстыбатын салайааччытын Егор Егорович Борисов аатынан бириэмийэ лауреатынан буолбута.
Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар ихтиолог идэтигэр биир сыл үөрэнээт, тута аармыйаҕа сулууспалыы барбыта. Мантан саҕаламмыта биһиги Киэсэбит бойобуой олоҕо. Аармыйаҕа иккис сылыгар сылдьан 19 эрэ саастааҕар, Чечня сэриитин иккис хампаанньатыгар хабыллыбыта. Ханна да буоларын курдук, сахалар мындырдарынан биллэллэр. Киэсэ ханнык да усулуобуйаҕа сатаан сылдьарынан, армыйатааҕы доҕотторугар холобур буолара. Чечня сэриитигэр хорсун сырыытын элбэх судаарыстыбаннай наҕараадалара туоһулууллар: “20 лет Боевому Братству”, “За ратную доблесть”, “25 лет начала Чеченской войны”, “За службу на Кавказе”, “Участник боевых действий на Кавказе”, “Ветеран боевых действий на Кавказе”. Сэрии алдьархайын, өлүүнү – сүтүүнү көрсөн этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ.
2002 сыллаахха оскуолаҕа харабылынан үлэҕэ киирбитэ. Сылаҥтан төрүттээх Туйаара Прокопьевна диэн кыыһы кытары ыал буолан, утуу-субуу уоллаах кыыс оҕоломмута. Ол эрэн дьылҕа хаан ыйааҕынан арахсан туспа суолунан айаннаабыттара. Кыыһа Ньургуйаана билигин үөрэҕин бүтэрэн, ыал буолан, оҕолонон куоракка олорор. Иннокентий Иванович сиэн дьолун билээри бу сайын от ыйыгар уоппускаҕа кэлиэхтээх этэ… Уола Ваня аармыйаҕа сулууспалаан кэлэн билигин Дьокуускай куоракка ИДьМ-гэр үлэлии сылдьар.
Онтон 2010 сыллаахха Сахалена Валериевналыын холбоһон ыал буолбуттара, биэс оҕолонон, дьиэлэнэн, сүөһү ииттэн олорбуттара. Арыылаахха уонна Чурапчыга дьиэ-уот оҥостон олохсуйбуттара. Билигин оҕолоро: Мичил, Айыллаана, Айна, Айыына – Семен Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатыгар ситиһиилээхтик үөрэнэллэр, улахан кыыс Айысхаана Дьокуускай куоракка мэдэссиинэ кэллиэһин устудьуона. Иннокентийы Чурапчытааҕы олох-дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыба салалтата үлэтигэр кыайыгаһын, үтүө суобастаах үлэһитин бэлиэтиир. ОДьХХ–гар хачыгаарынан үлэлии сылдьан 2022 сыллаахха байыаннай дьайыыга тылланан барбыта, оруобуна үс сыл сырытта.
Иккитэ улахан бааһырыынан госпитальга эмтэнэн уоппускаҕа кэлэн барбыта. Уоттаах сэрии инники кирбиитигэр сылдьан, оннооҕор боеприпас тиэрдиллибэккэ аара хаалларан баралларын, ытыалаһыы быыһыгар түүн бэйэлэрэ аҕаларга күһэллэллэрин кэпсиирэ. Бастакы бааһырыытыгар хамандыырын быыһаабытынан “Эр санаа” уордьан туттарыллыбыта. Инники кирбиигэ атаҕар оскуолакка улаханнык бааһыран, госпитальга ый эмтэнэн, ситэ оспокко салгыы уоппускаҕа кэлэн, дойдутугар хаалбыт оскуолактары ылларан эмтэммитэ.
Уоппуска кэнниттэн 2023 сыллаахха артиллерия чааһыгар түбэһэр, дьиҥэр онно сулууспалыы хаалыаҕын сөп этэ даҕаны бэйэтэ тылланан, эмиэ инники кирбиигэ барбыта. Уоннуу күн солбуһан сылдьыахтаахтара гынан баран өстөөх дрон атаакатыгар хаайтаран ыйы быһа иккиэйэҕин сылдьан развед дааннай ыыталлара. Онно сылдьан эдэр саллааты харыстаан уу-ас булунууга үксүн бэйэтэ сылдьара.
Онтон 2024 сыллаахха сааскы уоппускатын кэнниттэн передовойга тылланан бардар баран испитэ. Үстүү күн сынньата-сынньата штурмаҕа киллэрэллэрэ. Ол үс сынньанар кэмнэригэр кыргыһыы толоонуттан груз 200, 300 хомуйаллара. Кыргыһыыга өлбүт киһи ааттыын сүтэн хаалбатыгар бу үлэни толоруу туохтааҕар да суолталааҕын билэрэ.
“Кыра тирии баастарын штурмаҕа киирдэхпит аайы ылабыт”, — диирэ. Оннук сылдьан үһүө буолан дрон атаакатыгар хаайтараннар “саһан олоруҥ” диэн бирикээһинэн үс хонон соҕотох эрэ тыыннаах тахсан турардаах.
2024 сыллаах биир кимэн киириигэ контузияланан өйө суох сытан, умайа сыһан госпитальга эмтэнэр. Уот сиэбит бааһа остор да кулгааҕынан истибэт буолан уоппускаҕа салгыы эмтэнэ дойдутугар кэлбитэ. Кулгааҕар истэр аппараат ылынан балаҕан ыйыгар төттөрү барбыта. Кэлин биир ыйга командировкаланан РЭБ массыынанан боеприпас таһыытыгар, толоонтон груз 300, 200 таһаарыыга үлэлээбитэ. Биир ый устата күҥҥэ сороҕор үстүүтэ киирэн хастыы да груһу таһааран быыһааһыҥҥа олус улахан үлэни оҥорбуттара. Салгыы ити командировкаҕа аны биир ый сылдьыахтааҕа…
Бэйэтэ кэпсээбитинэн, “өлбүттэр сүтэн хаалбаттарыгар бытарыйбыт киһиттэн кырамтаны да таһаардахпына саллаат аата сүтүө суоҕа” диэн дьиҥнээхтик ис сүрэҕиттэн үлэлиирэ. Ытыалаһыы тохтоотоҕуна эрэ бааһырбыттары хомуйтара киллэрэллэр. Биирдэ хамандыыр “тохтобул иннинэ барымаҥ” диир бирикээһин кэһэн туран киирэн, бааһырбыттары таһааран быыһаан турардаах. Оннук төһөлөөх элбэх саллааты өлөр өлүүттэн быыһаабыттара ахсаана биллибэт. Бу кирдээх ыарахан үлэттэн эдэр саллааттары төһө кыалларынан харыстыы сатыыра. Бэйэтэ 19 эрэ саастааҕар Чечня сэриитигэр түбэһэн хаалбыт буолан, эдэрдэргэ ыараханын өйүнэн-санаатынан, этинэн-хаанынан билэрэ.
Тиһэх түүн ыам ыйын 19 күнүгэр эмиэ ол уустук, ыксаллаах сорудахха инники кирбиигэ ГСМ тиэрдэр соруктаах киирэн испиттэрэ… танковай миинэҕэ түбэһэн эстибиттэрэ, былаҕайга былдьаммыттара…
Доҕорбут үс сыл тухары хоһуун санаанан өлүү-тиллии кирбиитигэр хаама, кылаан уһугар дугуна сырытта.
“Түөрт ый буолан баран көмүс уҥуоҕа төрүт дойдутун булбута. Өлүү хонуутуттан уолбутун булан таһаарбыт ааттара биллибэт быыһааччыларга муҥура суох улахан махталбытын биллэрэбит”, — диэн чугас дьоно тиэрдэллэр.
Иннокентий Иванович бойобуой хорсун сырыыларыгар махтанан, 02901 войсковой чаас командира, подполковник Е. Успенскай махтал суруга кэлбитэ. Ону таһынан: кыргыһыы хонуутугар сырыттаҕына 2022 сыл сэтинньи ыйыгар “Эр санаа” оттон 2023 сылга атырдьах ыйыгар уонна ахсынньыга “Бойобуой үтүөлэрин иһин” мэтээллэри, 2024 сыл сэтинньитигэр “Бойобуой доҕордоһууну бөҕөргөтүү иһин” мэтээли, быйыл 2025 сылга “Анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа” мэтээли туттарбыттара. 2024 сылга Кыайыы күнүгэр дойдутугар уоппускаҕа кэлэ сылдьан улуус параадыгар кыттыыны ылбыта, онно “Чурапчы улууһа” МО баһылыгыттан Степан Саргыдаевтан Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа Г.Д. Протодьяконов аатынан түөскэ анньыллар бэлиэни туппута.
“Эр санаа” уордьаннаах, икки сэрии бэтэрээнэ, тапталлаах оҕо, кэргэн, 7 оҕо амарах аҕата, ытыканар убай, быраат, эрэллээх бойобуой табаарыс Барашков Иннокентий Иванович албан аата, сырдык мөссүөнэ хаһан даҕаны умнуллуо суоҕа.
Бойобуой доҕорбут үтүө аата үйэлэргэ ахтыллыаҕа!
Украинаҕа анал байыаннай дьайыы
Украина территориятыгар Арассыыйа анал байыаннай дьайыыта 2022 сыл олунньу 24 күнүгэр саҕаланна диэн биллэриллибитэ. Дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин эппитинэн, сүрүн төрүөтүнэн НАТО хоту диэки хонтуруола суох кэҥээһинэ уонна Украина бу блокка киирэрин куттала буолбута. Онон Арассыыйа уонна Арҕаа дойдулар икки ардыларыгар баар сөбүлэһиилэри кэһэр. Маны таһынан, байыаннай дьайыылар саҕаланыахтарын иннинэ Украина Бэрэсидьиэнэ Владимир Зеленскэй Украина ядернай статуһун төнүннэрэр санаалааҕын этиммитэ, онуоха Арассыыйа ити сайабылыанньаны улахан куттал курдук ылыммыта.
Билигин анал байыаннай дьайыы салҕыы ыытыллыбыта 5-с сыла, Дойду иһинээҕи уонна аан дойду бэлиитикэтин киининэн буола тураллар. Арассыыйа бэйэтин национальнай интэриэстэрин көмүскээһиҥҥэ уонна куттала суох буолуутун хааччыйыыга туһаайыллар диэн этэр. Быһаччы эттэххэ, Украинаҕа бу анал байыаннай дьайыы геобэлитиическэй интэриэстэри, куттала суох буолуу боппуруостарын хабар уустук уонна элбэх өрүттээх конфликт буолар.
Чурапчы улууһуттан 2022 сыллаахха бастакы хомуурунан 80-ча уол ыҥырыллан барбыта ону таһынан бэйэлэрин баҕа өттүлэринэн хантараак баттаһан, “Вагнер” этэрээтигэр холбоһон сэриилэспиттэр элбэхтэр.
Бүгүн биһиги, анал байыаннай дьайыыга бойобуой сорудаҕы толоро сылдьан, бэрт эдэр саастарыгар суорума суолламмыт хорсун-хоодуот байыастар сырдык ааттарын ахтан ааһыаҕыҥ.
Ааптар: Сэмэн Жендринскэй, Чурапчы улууһун бойобуой дьайыы бэтэрээннэрин түмсүүтүн салайааччыта, гвардия сержана. Хаартыска ааптар, улуус дьаһалтатын тус архыыптарыттан ылылынна.
Сүрүн хаартыска куоҥкурус кыайыылааҕа Дмитрий Барашков бойобуой дьайыы бэтэрээннэригэр анаан оҥоһуллуохтаах скверин эскииһэ.
