Балаҕан ыйын 21 күнэ. Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Судаарыстыбаннай Дуума) дьокутааттарын быыбарыгар «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа эрэллээхтик бастаата. Биһиги өрөспүүбүлүкэбититтэн баартыйа испииһэгэр Галина Данчикова киирбитэ. Биир мандааттаах уокурукка Петр Шамаев кыайда. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ олохтоохторугар быыбардыыр учаастактарга кэлэн бэйэлэрин кандидаттарын талбыттарыгар махтанна.
«Саха сирин олохтоохторо бүтүн дойду инники кэскилин туһугар актыыбынай гражданскай позициялаахтарын, көхтөөхтөрүн көрдөрдүлэр. «Биир Арассыыйа» баартыйа маннык түмүгү ситиспитэ — дьон иннигэр улахан эппиэтинэс. Олохтоохтор өйөбүллэрэ баартыйа ылбыт эбэһээтэлистибэлэрин толоруохтааҕын, дьон олоҕун-дьаһаҕын чопчу тупсарар туһугар үлэлиэхтээҕин көрдөрөр. Петр Виталиевич туһугар үөрэбин. Кини өрөспүүбүлүкэни уонна дьону долгутар кыһалҕалары үчүгэйдик билэр, анал байыаннай дьайыыга кыттыбыта. Бу уопут уонна Саха сирин билиитэ өрөспүүбүлүкэ интэриэһин көмүскүүргэ, федеральнай таһымҥа биһиги дьоммутугар наадалаах быһаарыылары ылынарга улахан суолталаах буолуоҕар эрэнэбин. Биһиги барыбыт сорукпут — Сахабыт сирин күүстээх оҥоруу уонна оҕолорбутугар дьоһуннаах инники кэскили хааччыйыы. Иннибитигэр улахан үлэ күүтэр. Бииргэ — иннибит диэки!» -– диэн Айсен Сергеевич быыбар түмүгэр санаатын эттэ.
Балаҕан ыйын 21 күнэ. Айсен Николаев Ил Дархан уонна Бырабыыталыстыба дьаһалтатын, Бырабыыталыстыба салалталарын кытта былаанныыр сүбэ мунньахха инники кэм сүрүн соруктарын туруорда. Ааспыт быыбар түмүктэрин уонна өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун көтөхпүт ыйытыктарын сиһилии үөрэтэргэ, үлэҕэ учуоттуурга дьаһайда. Тустаах былаас уорганнарыгар креативнай экэниэмикэни сайыннарыыга бигэргэтиллибит Стратегияны болҕомтолоохтук үөрэтэн, бу хайысхаҕа кыахтары өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагыраамаларга киллэрэргэ ыйда. Чэпчэтиилээх ипотека бырагыраамаларын олоххо киллэриини хонтуруолга тутарга, баан тэрилтэлэрин кытта бииргэ үлэлииргэ уонна нэһилиэнньэҕэ өйөбүл миэрэлэрин туһунан кэмигэр биллэрэргэ эттэ. Уматыгынан хаччыйыыгауонна хотугу таһаҕаһы таһыыга балаһыанньаны мэлдьи хонтуруолга тутарга уонна туһааннаахдьаһаллары суһаллык ылынарга сорудахтаата.
Балаҕан ыйын 22 күнэ. Бэрэсидьиэн Владимир Путин Ыйааҕынан Амма улууһун Эмис нэһилиэгин олохтооҕо Туйаара Петровна Устиноваҕа «Дьоруой ийэ» үрдүк аат иҥэрилиннэ. Кини кэргэнинээн Сергей Анатольевичтыын уон оҕону — биэс уолу, биэс кыыһы иитэн таһаардылар. Билигин Туйаара Петровна 13 сиэннээх. Кини эбэтэ Елена Новикова уонна ийэтэ Татьяна Новикова эмиэ уон биирдии оҕону иитэннэр, иккиэн Сэбиэскэй Сойууска «Дьоруой ийэ» үрдүк ааты ылбыттара. Биир дьиэ кэргэҥҥэ үс көлүөнэҕэ үс Дьоруой ийэ баара — сэдэх көстүү уонна дьиҥ күүстээх утум салҕаныыта буолар. Бу бэлиэни кини Саха сирин иккис киһинэн ылла. Ил Дархан Дьоруой ийэни ис сүрэҕиттэн эҕэрдэлээтэ, уһун үйэни, оҕолорун, сиэннэрин кытары дьоллоох күннэр элбии туралларыгар баҕарда.
Балаҕан ыйын 22 күнэ. Ил ДарханНерюнгритааҕы ГРЭС-кэ үөскээбит балаһыанньаны оройуон баһылыгын, Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин уонна бэрэссэдээтэли бастакы солбуйааччыны кытта дьүүллэстэ. Ол кэннэ ыстаансыйаттан сылааһынан хааччыйыыны чөлүгэр түһэрэргэ бары наадалаах күүстэр уонна сириэстибэлэр тардылыннылар диэн MAX мессенджергэ баар ханаалыгар иһитиннэрдэ. Болҕомто урут олорор дьиэлэри уонна социальнай эбийиэктэри сылааһынан хааччыйыыга ууруллуоҕа.
Балаҕан ыйын 23 күнэ. Айсен Николаев 15 сүрүн судаарыстыбаннай тэрилтэни, ол иһигэр «ЛОРП», «Якутия» уонна «Полярные авиалинии» хампаанньалар, «Дьокуускай» аэропорт, «Саха сирин тимир суоллара», «Саханефтегазсбыт» уонна «АТЛК», салайыы көдьүүһүн үрдэтэр «Кириисискэмигэр лиидэр култуурунай куода» акселератор бырагырааманы саҕалаата. 2027 сыл күһүнүгэр диэри суоттаммыт бырайыак өрөспүүбүлүкэ тэрилтэлэригэр үп туругун бөҕөргөтөр уонна капитализацияларын үрдэтэр соруктаах. Ил Дархан кирэдьиит сыаната үрдүүр уонна логистика ситимнэрэ уларыйар кэмнэригэр судаарыстыбаннай хампаанньалар ис кыахтарын суоттарыгар бэйэлэрин туруктарын бөҕөргөтүөхтээхтэрин, бүддьүөт үбүлээһиниттэн тутулуктарын аччатыахтаахтарын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Айсен Николаев бырагырааманы олоххо киллэриини тус хонтуруолугар ылла.
Балаҕан ыйын 24 күнэ. Ил Дархан Степан Саргыдаевы Чурапчы улууһун баһылыгынан саҥа болдьоххо талыллыбытынан эҕэрдэлээтэ, улууһун уонна бүтүн Саха сирин олохтоохторун туһугар салгыы үлэлииригэр ситиһиилэри баҕарда. Чурапчы улууһа салгыы сайдар үчүгэй кыахтардааҕын, онуоха үлэни өрөспүүбүлүкэ өйүөҕүн бэлиэтээтэ.
Балаҕан ыйын 24 күнэ. Айсен Николаев дойду Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта — Бэрэсидьиэн Уһук Илин уокуругар боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ Юрий Трутнев ыыппыт Уһук Илин Сэбиэтин мунньаҕар кытынна. Федеральнай уокурук 2030 сылга диэри социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын Стратегиятын, ону тэҥэ 2036 сылга диэри барыллааһынын олоххо киллэрии дьаһалларын былаанын оҥорууну дьүүллэстилэр. 2027 сыл кулун тутар 1 күнүгэр диэри былаан барылын оҥорон, Арассыыйа Бырабыыталыстыбатыгар киллэриэхтээхтэр. Ил Дархан Саха сирэ бу былааҥҥа тырааныспар уонна энэргиэтикэ инфраструктуратын, бырамыысыланнаһы уонна саҥа технологиялары, доруобуйа харыстабылын, үөрэхтээһини сайыннарар уонна дьиэ кэргэни өйүүр туһунан быһаарыылары киллэрэри туруорсарын туһунан эттэ.
Мунньахха Уһук Илиҥҥи экэнэмиичэскэй пуорум түмүктэрин таһаардылар. Саха сирэ бастыҥ култуура бырагырааматын иһин наҕарааданы ылла. Айсен Николаев наҕараада Саха сирин култууратын, ситиһиилэрин уонна ыалдьытымсах буолуутун көрдөрбүт бүтүн хамаанда үлэтин билинии буоларын бэлиэтээтэ.
Итиэннэ мунньахха национальнай бырайыактар чэрчилэринэн эбийиэктэри тутуу хаамыытын дьүүллэстилэр. Уһук Илиҥҥэ 2020 сылтан билиҥҥи кэмҥэ диэри социальнай инфраструктура 875 эбийиэгэ үлэҕэ киирбит, ол иһигэр доруобуйа харыстабылын 300-тэн тахса эбийиэгэ, үөрэхтээһин 270-тан тахса эбийиэгэ, култуура 80 эбийиэгэ, ону тэҥэ успуорт 202 эбийиэгэ. Федеральнай судаарыстыбаннай бырагыраамалар чэрчилэринэн 423 хапытаалынай суолталаах уонна капитальнай тутуу дьаһаллара олоххо киирэриттэн, онтон 2026 сылга 292 дьаһалы түмүктүүр былааннанар, ол иһигэр Саха сиригэр – 13.
Балаҕан ыйын 25 күнэ. Айсен Николаев 2027–2029 сылларга федеральнай бүддьүөт барылыгар «Дьиэ кэргэн» национальнай бырайыак чэрчитинэн өрөспүүбүлүкэ култуура тэрилтэлэрин саҥардыыга 2,3 млрд солк. тахса үп көрүллүбүтүн туһунан иһитиннэрдэ. 1,9 млрд солк. кэриҥэ үбү Дьокуускайга оҕо искусствотын түөрт оскуолатын тутууга ыытыахтара. Саҥа эбийиэктэр Хатас бөһүөлэгэр, ону тэҥэ Октябрьскай, Строительнай уонна Сайсары уокуруктарыгар баар буолуохтара. Маны таһынан, Опера уонна балет тыйаатырын сүрүн куорпуһун, Амма уонна Нерюнгри түмэллэрин, Үөһээ Бүлүү уонна Амма бибилэтиэкэлэрин, Күндээдэтээҕи, Кыһыл Сыырдааҕы уонна Улахан Муҥкутааҕы култуура дьиэлэрин хапыыталынай өрөмүөннүөхтэрэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ сөптөөх хос үбүлээһини хааччыйыаҕын, оттон бары бэлэмниир үлэни эрдэттэн ыытан, бырайыактары харгыһа суох олоххо киллэрэргэ сорудахтаммытын туһунан эттэ.
Балаҕан ыйын 26 күнэ. Айсен НиколаевАрассыыйа Федерациятын уонна өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай наҕараадаларын Саха сирин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар дьоһун кылааттарын киллэрбит 41 киһиэхэ туттарда. Наҕараадаламмыттар ортолоругар байыаннай иэстэрин толоро сылдьан хорсун быһыыны көрдөрбүт анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара бааллар. Ил Дархан Саха сирэ Уһук Илини уонна Арктиканы баһылааһыҥҥа дойду сүрүн тирэх эрэгийиэннэриттэн биирдэстэрэ буоларын, бары ситиһиилэр уонна кыайыылар мэлдьи үлэһит дьон уонна патриоттар тула буолалларын бэлиэтээтэ. «Хотугу сулус» уордьаны «Якутуголь» тэрилтэ Нерюнгритааҕы разреһын машиниһа, олоҕун бүтүннүү чох бырамыысалыннаһыгар анаабыт Сергей Щербаков, «Саха сирин бочуоттаах олохтооҕо» үрдүк ааты Идэлээх сойуустар федерацияларын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Валентина Кириллина ыллылар.
Балаҕан ыйын 26 күнэ. Айсен Николаев Национальнай бибилэтиэкэ сүрүн дьиэтин саҥардыллыбыт этээстэрин аһыы тэрээһинигэр кытынна. Тэҥинэн видеосибээһинэн Бүлүү куоракка уонна Алдан оройуонун Якокит сэлиэнньэтигэр хапытаалынай өрөмүөннэммит бибилэтиэкэлэри үлэҕэ киллэрдилэр. Бибилэтиэкэлэргэ хапытаалынай өрөмүөн Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит «Дьиэ кэргэн» национальнай бырайыак чэрчитинэн ыытыллыбыт «Дьиэ кэргэн сыаннаһа уонна култуура инфраструктурата» эрэгийиэннээҕи бырайыагынан оҥоһуллубут. Национальнай бибилэтиэкэ 1973 сыллаахха тутуллубут дьиэтин хапытаалынай өрөмүөнэ, тэрилтэ 100 сылын көрсө 2025 сылга саҕаламмыта, 2026 сылга үһүс уонна төрдүс этээстэргэ салҕаммыта. Манна тылларга, этнографияҕа уонна Э.К. Пекарскай нэһилиэстибэтигэр анаммыт билим-сырдатар эйгэ, «Толкуйдааччы» диэн чуумпу ааҕар саала, бырайыактыыр үлэҕэ коворкинг уонна дьыалабыай литература саалата баар буолбуттар. «БилИИ.Школа» өҥөнү — искусственнай интеллектээх нейробиблиотека эрэгийиэн таһыгар тахсан эрэр. Ил Дархан Национальнай бибилэтиэкэ киллэрбит искусственнай интеллиги кытта үлэҕэ моделэ Арассыыйа бүтүннүүтүгэр стандарт буолан эрэриттэн киэн туттарын туһунан эттэ.
И.М. Гоголев-Кындыл аатынан Бүлүүтээҕи киин улуус бибилэтиэкэтигэр уонна Якокит сэлиэнньэтин бибилэтиэкэлэрин аныгы миэбэлинэн, үрдүк технологиялаах тэрилинэн хааччыйбыттар уонна пуондаларын хаҥаппыттар: Бүлүүгэ — 2 тыһ. тахса таһаарыынан, Якокикка — 1,5 тыһ. 2026 сылга Саха сиригэр уопсайа 10 бибилэтиэкэни саҥардыахтара.
Балаҕан ыйын 26 күнэ. Ил Дархан Дьокуускай куорат 203-с түөлбэтигэр «Глобальнай үөрэхтээһин киинэ» гимназия саҥа куорпуһун тутууга бэлиэ тааһы ууруу тэрээһинигэр кытынна. 3,5 тыһ. кв. м. иэннээх, 210 үөрэнэр миэстэлээх, түөрт этээстээх саҥа дьиэни эбии тутар былааннаахтар. Эбийиэк «Дьокуускай куорат социальнай инфраструктуратын биир кэлимник сайыннарыы» муниципальнай бырагыраама чэрчитинэн тутуллар.
Балаҕан ыйын 27 күнэ. Ил Дархан Саха сирин олохтоохторун Өрөспүүбүлүкэ Судаарыстыбаннаһын күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Бу бырааһынньык – Саха сирин устуоруйатыгар, элбэх омуктаах норуотугар дириҥ ытыктабыл бэлиэтэ, төрөөбүт өрөспүүбүлүкэбит, Арассыыйа дьылҕатын туһугар бары үрдүк эппиэтинэспитин кэрэһилиир, судаарыстыбаннаспытын төрүттээбит улуу дьоммут сүҥкэн үтүөлэрин махталынан ахтар күн буоларын бэлиэтээтэ. Биһиги күүспүт хатыламмат эгэлгэ култуурабытыгар, баай тылбытыгар, ураты үгэстэрбитигэр, бэйэ-бэйэҕэ ытыктабыллаах сыһыаммытыгар, инникигэ дьулуурбутугар, улуу дойдубут уйгутун бөҕөргөтүүгэ буоларын туһунан эҕэрдэҕэ этиллэр.
Балаҕан ыйын 27 күнэ. Айсен Николаев Дьокуускайга Орджоникидзе болуоссатыгар Платон Ойуунускай пааматынньыгар сибэкки уурда. Ил Дархан Платон Алексеевич Максим Аммосовы, Исидор Бараахабы уонна бэйэтин соратниктарын кытта Саха автономиятын төрүттэригэр турбут киһи буоларын, бу көлүөнэ өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннаһын олуктарын ууран, үйэлээх сайдыытын быһаарсыбыттарын, бу күн биһиги Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович Николаевы махталынан ахтарбытынн-саныырбытын, кини аатын кытта Саха сирин судаарыстыбаннаһын саҥа түһүмэҕэ, өрөспүүбүлүкэни бөҕөргөтүү уонна билиҥҥи сайдыытын быһаарбыт элбэх быһаарыыны ылыныы ситимнээҕин бэлиэтээтэ.
Балаҕан ыйын 27 күнэ. Айсен Николаев видео-сибээс нөҥүө соҕуруу уонна арҕаа улуустарга, ону тэҥэ Чурапчы улууһугар гаастааһын саҥа эбийиэктэрин арыйда. Ил Дархан дьаһалынан гаас факеллара Иенгра, Бэчинчэ бөһүөлэктэригэр тэҥинэн умайдылар, оттон Чурапчытааҕы И.М. Павлов аатынан орто оскуола гаас ситимигэр холбонно. Нерюнгри оройуонун Иенгра сэлиэнньэтигэр гааһы тарҕатар ситим үлэҕэ киирдэ, Ленскэй Бэчинчэ, Муруйа уонна Батамай олохтоохторугар гааһы биэрии саҕаланна. Саха сирин соҕуруу уонна арҕаа өттүгэр саҥа эбийиэктэр «Газпромы» кытта бииргэ олоххо киллэриллэр гаастааһын бырагырааматын чэрчитинэн үлэҕэ киирдилэр. Ил Дархан быйыл Петербурдааҕы экэнэмиичэскэй пуорумҥа Алексей Миллердыын Саха сирин 28 нэһилиэнньэлээх пуунун гаастааһын туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттарын, бүгүн номнуо 290 км уһуннаах гаас ситимэ тутуллубутун, «Сахатранснефтегаз» хампаанньа түөрт бөһүөлэккэ уонна Нерюнгри куоракка гаас ситимнэрин оҥорбутун, 1500-чэ дьиэни-уоту гааска холбуур техническэй кыах баар буолбутун бэлиэтээтэ.
Балаҕан ыйын 27 күнэ. Айсен Николаев Өрөспүүбүлүкэ Судаарыстыбаннаһын күнүгэр «Быһа ситимҥэ» Саха сирин олохтоохторуттан киирбит ыйытыктарга эппиэттээтэ. Барыта 1726ыйытыы киирбит. Ол иһигэр суол-иис туругун уонна олохтоохтору таһар тырааныспар, ититии, хаарбах дьиэлэртэн көһөрүү уонна дьиэни тутуу, куораттары уонна сэлиэнньэлэри тупсарыы, олохтоохтор сорох араҥаларыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр социальнай көмөнү оҥоруу, доруобуйа харыстабылын, тыа хаһаайыстыбатын, олохтоох оҥорон таһаарыыны сайыннарыы боппуруостара. Ил Дархан 3 чаас 21 мүн. устата сиһилии хоруйдаата. Бары ыйытыыларга туһааннаах министиэристибэлэр, биэдимэстибэлэр эппиэт ыытыахтара.
«Махтал, ким эрийэн, MAX-ка суруйан, цифровой көмөлөһөөччү Айтаҕа ыйытыы биэрэн, видео устан эбэтэр трансляцияны көрөн кыттыбыккытыгар. Ыйытыылар өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн киирдилэр. Арааһы барытын кэпсэттибит — дьиэ кэргэн күннээҕи кыһалҕатыттан саҕалаан, Саха сирин сайдыытыттан тутулуктаах улахан бырайыактарга тиийэ. Уустук, сытыы тиэмэлэр эмиэ бааллар. Үүнэр көлүөнэ тыйаатырын урукку уопсай дьиэтигэр олорооччуларга «Сулус» микро-оройуоҥҥа иккилии хостоох саҥа кыбартыылар бэриллиэхтэрэ. Дьааҥы улууһугар халаантан эмсэҕэлээбиттэргэ төлөбүрдэр нэдиэлэ иһигэр оҥоһуллуохтара. Туспа тоһоҕолоон эттим — учууталлары сарбыйыы суох буолуоҕа. Алдаҥҥа биэнсийэлээх киһи туһунан балаһыанньаны быһаарарга сорудахтаатым. Кини дьиэтин таһыгар көннөрү ыскамыайка оннугар эргэ, өйөнөрдөөҕө суох ыскамыайканы туруорбуттар. Маннык түгэннэр улахан тутуулар, бырайыактар быыстарыгар кыра курдук көстүөхтэрин сөп, ол эрэн киһиэхэ күннээҕи олоҕун мантан оҥкулланар. Быһа сибээс устуудьуйаҕа бүттэ, ол эрээри киирбит ыйытыыларынан үлэ салҕанар. Эфиргэ барыта иһиллибэтэҕин да иһин, хас биирдии ыйытыы хоруйданыахтаах, толоруллуохтаах. Эфиры хааччыйбыт уонна киирэр ыйытыыларга түргэнник холбоспут хамаандаҕа, ону тэҥэ өрөспүүбүлүкэ олохтоохторугар — аһаҕас кэпсэтиилэригэр, этиилэригэр уонна Саха сирин инники кэскилигэр кыһамньыгыт иһин махтанабын», – диэн өрөспүүбүлүкэ баһылыга бэлиэтээтэ.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Балаҕан ыйын алтынньы ый солбуйар. Дьыл кэмнэрэ быысаһар ураты кэмигэр бэйэни харыстанан, чэгиэн-чэбдик, бигэ туруктаах буолуоҕуҥ!
Афанасий Ноев
