Балаҕан ыйын 14 күнэ. Айсен Николаев Ил Дархан уонна Бырабыыталыстыба дьаһалтатын, Бырабыыталыстыба салалтатын кытта былаанныырмунньахха кэлэр кэмҥэ сүрүн соруктары туруорда. Арассыыйа Бырабыыталыстыбата 2030 сылга диэри уонна 2036 сылга диэри кэскиллээх Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын Стратегиятын бигэргэттэ. Ил Дархан бу докумуону болҕомтолоохтук үөрэтэргэ уонна ону олоххо киллэриигэ федеральнай былааны оҥорууга Саха сирин интэриэһин учуоттуурга сорудахтаата. Үлэ өссө биир хайысхатынан дойду Бырабыыталыстыбатынан бигэргэммит нэһилиэнньэ сыыппараҕа сатабылын таһымын үрдэтэр Концепцияны олоххо киллэрии буолуоҕа. Айсен Сергеевич этэринэн, оҥоһуу өй сайдан истэҕин аайы саҥа кыахтар арыллаллар, ол эрэн куттал эмиэ улаатар, интэриниэккэ сэрэхтээх буолуу үөрүйэхтэрин оҕо эрдэхтэн иҥэриэххэ наада. Бу үлэ улахан дьону, ордук аҕам саастаахтары эмиэ хабыахтаах. Мунньахха ону тэҥэ оҕо-ыччат успуордун сайыннарыыга федеральнай дьаһаллар кэҥэтиллибит былааннарын барылын көрдүлэр. Ил Дархан адаптивнай успуорка ураты болҕомтону уурарга сорудахтаата. Туспа боппуруоһунан кэлэр кыстыкка отунан хааччыйыы буолла. Оттооһун балаҕан ыйын бүтүөр диэри барыаҕа. Өрөспүүбүлүкэ баһылыга тоһоҕолоон бэлиэтээбитинэн, хаһаайыстыбалар кыстыкка от толору саппаастаах киириэхтээхтэр.
Балаҕан ыйын 14 күнэ. Алтынньы 8-11 күннэригэр Дьокуускайга «Сулус» полигонҥа Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Матвеевич Охлопков аатынан IV-с армейскай үрдүк чопчу ытыы турнира буолуоҕа. Тэрээһин сүрүн судьуйатынан РФ Бырабыыталыстыбатын вице-премьерэ — дойду Бэрэсидьиэнэ Уһук Илиҥҥэ боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ Юрий Трутнев ананна. Турнирга бэлэми Айсен Николаев баһылыктаах тэрийэр кэмитиэт мунньаҕар көрдүлэр. Ил Дархан быйыл күрэхтэһии норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнанан, бастакытын ыччат турнира кытта ыытылларын бэлиэтээтэ. Уопсайа 200-тэн тахса киһи кыттыаҕа, Саха сириттэн бүгүҥҥү күҥҥэ 16 киһи сайаапка биэрбит.
Балаҕан ыйын 15 күнэ. Айсен Николаев Ленскэй улууһугар үлэлээтэ. Улуус киинигэр «Ойуур» киин паарка тупсарыытын иккис түһүмэҕин хаамыытын билистэ. Бу бырайыак табыгастаах куорат эйгэтин тэрийиигэ Уһук Илин эрэгийиэннэригэр бастыҥ бырайыактары талар IV-с күрэс кыайыылааҕа, федеральнай гранынан 100 мөл. солк. үбүлэммитэ. Ил Дархан оҥоһуллар үлэлэр хаачыстыбаларын үрдүктүк сыаналаата уонна паарка өрөспүүбүлүкэҕэ саамай аныгы уопсастыбаннай туоналартан биирдэстэрэ буолуоҕун бэлиэтээтэ. Үлэ икки сылга суоттаммыт, сүрүн кээмэйин быйыл толорор сорук турар. 2026 сылга Саха сиригэр «Табыгастаах куорат эйгэтин тэрийии» федеральнай бырайыагынан 46 бырайыак олоххо киирэр, ол иһигэр Арассыыйатааҕы күрэс 13 кыайыылааҕа.
Салгыы Айсен Николаев Олоҥхо ыһыаҕын тэрийэр кэмитиэт мунньаҕын ыытта. Тэрээһин аан бастаан Ленскэйгэ Өлүөнэ өрүс кытылыгар Чанчык диэн сиргэ 2027 сыл от ыйын 3-4 күннэригэр ыытыллыаҕа. Ил Дархан 19 сыл устата Олоҥхо ыһыаҕа Саха сирин араас улуустарыгар ыытыллан, өрөспүүбүлүкэни бүтүннүү сомоҕолуур тэрээһининэн буолбутун, сүрүн суолтата — Олоҥхо нэһилиэстибэтин, төрөөбүт тылы уонна үгэстэри харыстааһын, бэйэ устуоруйатыгар уонна култууратыгар ытыктабылы иитии буоларын бэлиэтээтэ. Маны сэргэ ыһыаҕы тэрийии улуус сайдыытыгар хамсааһыны таһаарар — саҥа суоллар баар буолаллар, уопсастыбаннай эйгэлэр, сынньанар сирдэр тутуллаллар, туризмҥа саҥа кыахтар арыллаллар. Ыһыах ыытыллар сиригэр 15 эбийиэк тутуллуоҕа. 60-ча тэрээһини хабар култуура-сырдатар бырагыраама оҥоһуллар. Суолталаах түһүмэҕинэн 2027 сыл кулун тутар 11–12 күннэригэр былааннаммыт научнай-методическай кэмпириэнсийэ буолуоҕа.
Ил Дархан Ленскэйдээҕи технологическай техникум саҥа мастарыскыайдарын комплексын үөрүүлээх аһыллыытыгар кытынна. Үөрэх аныгы эйгэтэ эньэргиэтикэҕэ ирдэнэр идэлэргэ, ол иһигэр тутулла турар Новоленскайдааҕы ТЭС-кэ, исписэлиистэри быраактыка өттүнэн бэлэмнииргэ ананан оҥоһулунна. Хас биирдии мастарыскыайга судаарыстыбаннай түмүктүүр аттестацияны көрдөрөр эксээмэн көрүҥүнэн ыытарга биэстии үлэ миэстэтэ таҥыллыбыт. «Интер РАО – Электрогенерация» хампаанньа мастарыскыайдары өрөмүөннүүргэ уонна бырамыысыланнас тэрилинэн хааччыйарга 34,5 мөл. солк. ыытта. Бастакы кууруһу «үчүгэй» уонна «туйгун» сыанаҕа бүтэрбит профильнай идэлэр устудьуоннарыгар хампаанньа анал истипиэндьийэлэри көрдө уонна ыстаансыйаҕа салгыы үлэлииргэ сыаллаах дуогабардары түһэрсэргэ былааннаата.
Балаҕан ыйын 15 күнэ. Айсен Николаев Тиксии муора пуордугар «Найба» диэн дириҥ уулаах таһаҕас терминалын тутуутун саҕалыыр тэрээһиҥҥэ онлайн кытынна. Үлэ саҕаламмытын дойду Бэрэсидьиэнин көмөлөһөөччүтэ, Муора кэллиэгийэтин бэрэссэдээтэлэ Николай Патрушев биллэрдэ. Кини бу терминал сир баайын баһылыырга тирэх инфраструктуранан, хотугу таһаҕаһы таһыы эрэллээх буолуутун үрдэтэргэ уонна Трансарктикатааҕы таһаҕас тиэйэр суол сүрүн тоҕойунан буолуоҕун бэлиэтээтэ. Эбийиэккэ бастакы тутуу тиэхиньикэтэ кэллэ, исписэлиистэр причал тутуутугар инженернэй чинчийиилэри саҕалаатылар. Ил Дархан инникитин Найба «Мохэ–Найба» суолун сүрүн тоҕойдоруттан биирдэстэрэ уонна Уһук Илин, Арассыыйа Арктикатын уонна норуоттар икки ардыларынааҕы ырыынактары холбуур Трансарктикатааҕы таһаҕас тиэйэр киэҥ тиһигин буолуоҕун, Саха сиригэр бу саҥа кыаҕы биэрэрин, өрөспүүбүлүкэни сайыннарарга тырааныспар саҥа тирэҕэ тэриллэрин эттэ.
Балаҕан ыйын 16 күнэ. Айсен НиколаевМииринэй улууһугар үлэлээтэ. Оройуон үөрэҕин үлэһиттэрин үгэс буолбут сүбэ мунньаҕар кытынна. Улуус үөрэхтээһинин тиһигэ өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥнартан биирдэстэрэ уонна бигэ туруктаах буоларын, күүстээх бырамыысалыннай өйөбүлүнэн уонна уопсай, орто анал, үрдүк үөрэх таһымнара дьүөрэлэһиилэринэн уратылааҕын бэлиэтээтэ. Мииринэйдээҕи политехническэй институт (ХИФУ салаата) уонна Удачнайга, Айхалга, Светлэйгэ салаалардаах бөдөҥ эрэгийиэннээҕи тиэхиньиичэскэй кэллиэс баара улуус сиригэр-уотугар экэниэмикэ наадаларын учуоттаан каадырдары быһаччы бэлэмнииргэ кыаҕы биэрэр. «АЛРОСА» хампаанньа сыллата 1 млрд тахса солк. үөрэх бырайыактарыгар, инфраструктураны сайыннарыыга уонна профильнай кылаастарга ыытар. 2026 сыллааҕы БКЭ түмүгүнэн икки оскуоланы бүтэрээччи химияҕа уонна географияҕа 100 баалы ылбыт. Улуус бүтэрээччилэриттэн 70%-тан тахсата талыы биридимиэти туттарбыт.
Ил Дархан Мииринэйгэ Политехническай лицей саҥа икки мэндиэмэннээх успуорт саалатын куорпуһун арыйыыга кытынна. Олохтоохтор көҕүлээһиннэринэн уонна «Норуот актыыба» уопсастыбаннай хамсааһын өйөбүлүнэн тутуллубут икки мэндиэмэннээх дьиэ уопсай иэнинэн 2 тыһ. кв.м. тахсаҕа тэҥнэһэр, универсальнай уонна оонньуур саалалардаах, аныгы успуорт тэрилинэн толору хааччыллыбыт. Эбийиэк сылдьар кыаҕа — симиэнэҕэ 48 киһи. Саҥа эбийиэк тутуута Уһук Илиҥҥэ эрэгийиэннэригэр экэниэмикэ сайдыытын кииннэрин социальнай сайыннарыы былаанынан уонна Мииринэй улууһун 2030 сылга диэри сайыннарар туһунан Ил Дархан Ыйааҕын чэрчитинэн ыытылынна.
Айсен Николаев АЛРОСА Светлэйдээҕи ГЭС-кэ 104 МВт кыамталаах төрдүс гидроагрегаты үлэҕэ киллэрэр тэрээһинигэр кытынна. Бу Арҕаа Саха сирин эньиэргийэнэн хааччыйыы эрэллээх буолуутун үрдэтиэҕэ уонна бырамыысалыннаһы сайыннарарга эбии кыахтары биэриэҕэ. Төрдүс гидроагрегаты тутуу 2020 сылга саҕаламмыта. Бырайыакка угуллубут үп 5 млрд солк. тахсаҕа тэҥнэстэ. Тэрил толору Арассыыйаҕа «Силовые машины» хампаанньанан оҥоһуллубут. Айсен Николаев Светлэйдээҕи ГЭС бырайыактаммыт кыамтаҕа тахсыыта өрөспүүбүлүкэ энэргиэтикэҕэ саҥа каркааһын тэрийиигэ суолталаах түһүмэҕинэн буоларын бэлиэтээтэ. Дойду Судаарыстыбаннай Сэбиэтин «Эньэргиэтикэ» хайысхаҕа хамыыһыйатын салайааччытын быһыытынан үлэни Уһук Илиҥҥэ саҥа генерациялыыр уонна ситимнээх кыамталар инники күөҥҥэ тахсар тэтиминэн үөскэтиллиэхтээхтэр диэн бириинсипкэ олоҕуран тэрийэрин туһунан эттэ.
Балаҕан ыйын 17 күнэ. Айсен Николаеввидеосибээс нөҥүө өрөспүүбүлүкэ улуустарыгар уонна Дьокуускайга 11 саҥа социальнай эбийиэк үөрүүлээх аһыллыытыгар кытынна. Доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр биэс эбийиэк арылынна. Дьокуускайга Уһук Илиҥҥэ бастакы Чэгиэн уһун үйэлэнии мэдиссиинэтин киинэ, оттон Нерюнгрига саҥардыллыбыт суһал мэдиссиинэ көмөтүн ыстаансыйата үлэтин саҕалаата, кэлэктиипкэ сэттэ саҥа массыына туттарылынна. Мэҥэ Хаҥалас Табаҕа, Сунтаар Тойбохой уонна Амма Чакыр сэлиэнньэлэригэр саҥа модульнай быраас амбулаториялара баар буоллулар. Кэбээйи Батамайыгар элбэх хайысхалаах киин, Өлүөхүмэ Даппарайыгар — култуура—успуорт комплекса, Таатта Ытык-Күөлүгэр — элбэх хайысхалаах муниципальнай киин арылыннылар. Анаабыр Саскылааҕар 31 кыбартыыралаах олорор дьиэ, Чурапчыга алта кыбартыыралаах дьиэ арылынна. Мииринэй оройуонугар Бүлүү өрүскэ Светлэй бөһүөлэги уунан хааччыйыахтаах устар насоснай ыстаансыйаны үлэҕэ киллэрдилэр.
Балаҕан ыйын 17 күнэ. Айсен Николаев ыыппыт Информационнай куттал суох буолуутун сэбиэтин мунньаҕар судаарыстыбаннай иһитиннэрэр-биллэрэр тиһиктэри харыстааһын уонна эрэгийиэн сыыппара инфраструктуратын туруктаахтык үлэлэтии боппуруостарын көрдүлэр. Сүрүн болҕомтону сэрэтэр дьаһалларга уонна итэҕэстэри суһаллык туоратарга уурар наадата этилиннэ. Ил Дархан анал каадырдар идэлэрин таһымын салгыы үрдэтии уонна туһааннаах тэрилтэлэриисписэлиистэринэн хааччыйыы туһунан,кибератаакаларга утары туруу үлэтэ ураты суолталааҕын уонна утумнаахтык күүһүрэн иһиэхтээҕин бэлиэтээтэ. Судаарыстыбаннай иһитиннэрэр-биллэрэр ресурсалар көмүскэллэрин күүһүрдэр үлэни салгыырга сорудахтаата.
Балаҕан ыйын 18 күнэ. Ил Дархан Ойуур үлэһитин уонна ойуур бырамыысалыннаһын үлэһиттэрин күнүгэр аналлаах үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ салаа үлэһиттэригэр федеральнай уонна эрэгийиэннээҕи судаарыстыбаннай наҕараадалары туттарда. Быйыл олус уустук сезоҥҥа даҕаны, ойуур баһаардарын ахсаана 2021 сылы кытта тэҥнээтэххэ, үстэн ордук төгүл, оттон уокка былдьаммыт сир иэнэ түөрт төгүл кэриҥэ кыччаабытын, баһаары умулларыы түргэнэ 95% диэри тиийбитин, бу 2021 сыллааҕар 10 төгүл үрдүк көрдөрүү буоларын бэлиэтээтэ. Өрөспүүбүлүкэ ойуур баһаарын утары охсуһар стратегията бүгүн дойду атын эрэгийиэннэригэр холобур буоларын туһунан эттэ. Салаа үлэһиттэрин иннилэригэр ситиһиллибит көрдөрүүлэри тутан хаалар, ойуур баайын салайыыны уонна хонтуруолу күүһүрдэр соругу туруорда. Маныаха күннээҕи үлэҕэ аныгы технологиялары: кэтээн көрөр уонна суһаллык дьайар тиһиктэри, ардахтатар ньымалары, анал тиэхиньикэни, ол иһигэр «Геоскан» беспилотниктары уонна «Лесохранитель» камера тиһигин хото киллэрэллэр. Ону таһынан, үлэһиттэр ахсааннарын элбэтиигэ уонна хамнастарын үрдэтиигэ үлэ салҕанар.
Балаҕан ыйын 18 күнэ. Айсен Николаев Арассыыйа Федерациятын Федеральнай Мунньаҕын Судаарыстыбаннай Думатын тохсус ыҥырыылаах дьокутааттарын талар быыбарга куоластааһыҥҥа Дьокуускай 33-с нүөмэрдээх оскуолатын дьиэтигэр 779-с нүөмэрдээх учаастакка кытынна. Дьон көҕө уруккутааҕар быдан үрдүгэ үөрдэрин, хас биирдии киһи куолаһа суолталааҕын, биһиги буойуттарбыт фроҥҥа Ийэ дойдуну көмүскүүр кэмнэригэр манна, тыылга, быыбарга кыттан, биир сомоҕобутун, тулуурбутун, кыайыы туһугар барытын оҥорорго эрэллээхпитин көрдөрөрбүтүн туһунан эттэ. Кини быыбар учаастагар куоластааһыны тэрийии таһымын үрдүгүн уонна быыбар хамыыһыйатын үлэтэ табыгастааҕын бэлиэтээтэ.
Балаҕан ыйын 18 күнэ. Айсен Николаев «Хотугу пуорум» диэн хотугу эрэгийиэннэргэ норуоттар икки ардыларынааҕы тэрилтэ толорооччу дириэктэрэ Владимир Васильевтыын көрсүһүүтүгэр Азия-Тиихэй акыйаан дойдуларын кытта бииргэ үлэлэһиини кэҥэтии, Хотугу пуорум эспиэрин оруолун күүһүрдүү, урбааны холбоһуктаах бырайыактарга тардыы уонна өрөспүүбүлүкэ бу тэрилтэҕэ 2027–2028 сылларга бэрэссэдээтэллээһинин туһунан боппуруостары ырыттылар. Ил Дархан пуорум бэрэстэбиитэллэрэ араас эспиэрдиир сэбиэттэргэ киирэн, Хотугу муора суолун, Арктика сирдэрин-уоттарын сайыннарыыны кытта ситимнээх сокуону таһаарар көҕүлээһиннэри уонна быһаарыылары ырытыыга кытталлара тоҕоостооҕун бэлиэтээтэ.
Балаҕан ыйын 18 күнэ. Айсен Николаев «Тулалыыр эйгэни харыстаан сайыннарыы» VII Хотугу пуоруму тэрийэр кэмитиэт мунньаҕын ыытта. Бу улахан норуоттар икки ардыларынааҕы тэрээһин Дьокуускайга алтынньы 7–10 күннэригэр буолуоҕа. Быйыл пуорум төрүттэммитэ 35 сыла туолар. Тэрээһиҥҥэ аан дойду 15-тэн итэҕэһэ суох дойдутуттан 300-тэн тахса эспиэр кыттыаҕа. Сүрүн тиэмэтинэн «Оҥоһуу өй үйэтигэр киһи хапытаала: демография, стратегиялар, сатабыллар уонна үлэ саҥа чахчыта» буолуоҕа. Пуорум чэрчитинэн пленарнай мунньахтар, норуоттар икки ардыларынааҕы кэпсэтиилэр уонна биллэр-көстөр эспиэрдэр кыттыылаах былаһааккалаах дискуссиялар ыытыллыахтара. «Артикаҕа уонна Хоту дойдуга: быһаарыылар лабораториялара» диэн экспозиция былааннанар. Манна тыйыс килиимэт усулуобуйатыгар эппиэттиир инники күөҥҥэ сылдьар бырайыактары уонна технологиялары көрдөрүөхтэрэ. Аан бастаан Тобольскайдааҕы уонна Ленскэйдээҕи кулууптар холбоһуктаах мунньахтара ыытыллыаҕа.
Балаҕан ыйын 20 күнэ. Айсен Николаев ойуур салаатын үлэһиттэрин уонна бэтэрээннэрин идэлээх бырааһынньыктарынан — Ойуур үлэһитин уонна ойуур бырамыысалыннаһын үлэһиттэрин күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Ааспыт сылга Саха сирэ ойууру чөлүгэр түһэриигэ уонна олордууга Арассыыйаҕа эмиэ инники күөҥҥэ тахсыбытын, 165 тыһ. тахса гектар иэннээх сиргэ дьаһаллар ыытыллыбыттарын бэлиэтээтэ. Дойдубут Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин быһаччы сорудаҕынан ойууру харайыы үбүлээһинэ биллэ улааппытын, урут федеральнай бүддьүөттэн 1,6 мллрд солк. кэриҥэ көрүллэр эбит буоллаҕына, билигин Саха сирин ойуурун харайыыга сыллата 4,2 млрд солк. көрүллэрин, бу үптэн былырыыҥҥыттан саҕалаан Витимҥэ, Саныйахтаахха, Эдьигээҥҥэ уонна Орто Халымаҕа Авиалесоохрана түөрт саҥа авиа-салаата арыллыбытын туһунан эҕэрдэҕэ этиллэр.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Балаҕан ыйын иккис аҥарыгар хомуур уонна да атын күһүҥҥү үлэлэри этэҥҥэ түмүктээн, кыстыкка бэлэмнээх,бигэ туруктаах киириэххэ!
Афанасий Ноев
