Сэтинньи сэттис күнүгэр, Д.Е. Иванов — Артыыс Миитэрэй аатынан Ороһутааҕы народнай тыйаатыр сыанатыгар ураты долгутуулаах, устуоруйа чахчытыгар олоҕурбут «Уу — олох төрдө» диэн икки көстүүлээх испэктээк премьерата буолла. Испэктээги СӨ народнай суруйааччыта, бары ытыктыыр киһибит Дмитрий Федосеевич Наумов суруйбута. Бу күн бүтүн нэһилиэк дьоно-сэргэтэ биир дойдулаахтарын хорсун быһыыларын, үлэҕэ дьулуурдарын илэ харахтарынан көрдүлэр.
1958 сыл. Ороһу нэһилиэгэ улахан тургутууну туораабыта. Аһатан олорор эбэтэ кууран-хатан, дьон-сэргэ олоҕо-дьаһаҕа ыараан, дэриэбинэни букатыннаахтык көһөрүү боппуруоһа мунньахха хаста даҕаны күөрэйэн тахсыбыта. Биллэн турар, «Кустуктан» саҥардыы көһөн кэлбит дьон сэттэтэ көһөртөн аккаастаммыттара. Кинилэр сүрэхтэрин баҕата, өйдөрө-санаалара биир этэ — Быракаан үрэҕин сааскы халаанын уутун туһанан, сири-дойдуну нүөлсүтэр, өлгөм быйаҥы ылар. Дьиҥэр, Быракаан үрэҕэ Күргэлээҕинэн киирэн Тамалакаан олорор Уолбут күөлүн сайгыыра, ырааһырдара, оттон Бөргөмдө, Арыылаах курдук улуу күөллэри сылын аайы собонон байытара, нүөлсүтэрэ. Улуу эбэ Бүлүүгэ түһэр суолун Ороһунан ааһара хайаан да наадалааҕын туһунан кырдьаҕас холкуостаахтар туруорсубуттара.
Уһулуччулаах судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, «Барахов» сопхуос оччотооҕу бэрэссэдээтэлэ Платон Степанович Николаев, САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Бүлүү, Уус-Алдан улуустарын бочуоттаах гражданина Василий Поликарпович Егоров, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа Алексей Васильевич Мексяров салалталарынан, дьон хоруу хаһарга быһаарыммыта. А.В. Мексяров сабынан нивелирдаан, хоруллуохтаах сири чуолкайдаабыта: Муоһааныттан бастакы кырдал 170 метр усталаах, 7 метр дириҥнээх, иккиһэ — 50 метр усталаах, 2-3 метр дириҥнээх буолуохтааҕа.
Хоруу үлэтэ 1958 сыл кулун тутар 25 күнүгэр саҕаламмыта уонна ый аҥарын кэриҥинэн, муус устар 8 күнүгэр түмүктэммитэ. Быракаан сааскы халаанын уута хорууну тоҕо солоон, киһи хаһан да баспатыҥ курдук оҥорон, «Ороһу-Орто Күөл — Дьарҕалаах» былыргы хорууларынан ааһан, Күргэлээх үрэҕинэн Бүлүү эбэ хотуҥҥа киирбитэ. Арыылаах 200-чэ гектардаах ходуһата ууттан босхолонон, ол сылтан ыла быйаҥы биэрбитинэн барбыта. Бу — чахчы даҕаны үлэҕэ туруммут Ороһу нэһилиэгин дьонун геройдуу хапсыһыыта этэ. Ити кэнниттэн Ороһу-Нэгэдьээк систиэмэтэ (С.Н. Платонов үйэтигэр) бырайыактанан, анал тэрилтэнэн тутуллан, Исидор Барахов аатынан сопхуос сирэ бүттүүнэ нүөлсүтэр систиэмэнэн хабыллыбыта.
Ороһу олохтоохторун бу дьоруойдуу быһыыларын, үтүө дьоммут аатын-суолун үйэтитэр соруктаах, нэһилиэкпит 125 сыллаах өрөгөйдөөх үбүлүөйүн иитинэн, «Ороһу нэһилиэгэ» тыа сирин түөлбэтин баһылыга Анатолий Васильевич Антонов көҕүлээһининэн испэктээк турда. Премьерата лоп-бааччы сэтинньи сэттис күнүгэр буолбута эмиэ бэйэтэ ураты суолталаах.
Сыанаҕа Ороһу, Тамалакаан дьоно бэйэлэрэ оонньоотулар. Оччотоҕу кэмҥэ бу икки нэһилиэк биир сэбиэттээх, биир кэлим олохтоох-дьаһахтаах этилэрэ, ол да иһин кыра эрдэхтэриттэн истэ-көрө сылдьыбыт дьон оруолларын олус истиҥник, итэҕэтиилээхтик толордулар. Василий Поликарпович Егоров оруолун СӨ култууратын туйгуна, «Сцена ветерана» бэлиэ хаһаайына, өрүү күүс-көмө буолар убайбыт Алексей Васильевич Руфов, оттон Мөксөөрөп Өлөксөй оруолун сцена ветерана, народнай тыйаатыр аксакал артыыһа Петр Романович Романов итэҕэтиилээхтик оонньоотулар.
Быйыл ахсынньыга Дмитрий Егорович Иванов — Артыыс Миитэрэй төрөөбүтэ 90 сыла. Бу бэлиэ түгэни көрсө дьоһун испэктээк күн сирин көрдө. Испэктээги эдэр режиссер Розалия Акимова туруорда. Кини бу иннинэ 2025 сыллаахха Ленин уордьаннаах Христина Михайловна Антонова эриирдээх-мускуурдаах олоҕун сэһэргиир «Киристиин» диэн иммерсивнай испэктээкили туруоран, Хаҥалас улууһугар ыытыллыбыт театральнай бэстибээлгэ үрдүк көрдөрүүнү ситиспитэ. Розалия бэйэтэ этэринэн, архыып матырыйаалыгар олоҕурбут пьеса сыанаҕа адаптацияланара олус уустук эбит. История чахчыларын, үксэ мунньах түгэннэрин көрөөччүгэ салгымтыата суох тиэрдэр — режиссертан улахан маастарыстыбаны эрэйэр. Ону таһынан оруолларга үксэ эр дьон, массовка эмиэ күүстээх аҥардар буолан, артыыстары булуу эмиэ туспа уустуктардааҕын бэлиэтиир. Ол эрээри «Киристиин» испэктээккэ урукку кэминээҕи дьон олоҕун-дьаһаҕын укулаатын үөрэтэн, реквизит өттүнэн таҥаһын-сабын, малын-салын туттан, режиссер бу сырыыга уопутурбут. «Дьиҥнээх олоххо буолбут көстүү буолан, сүрдээҕин иэйиилээхтик турда», — диэн санаатын үллэстэр.
Холкуостаах дьахталлар оруолларын, народнай тыйаатыр хара төрүттэниэҕиттэн оонньуур артыыстар Анна Ласточкина, Екатерина Туралысова, Мария Ильина бэрт чаҕылхайдык тиэртилэр.
Испэктээк биир чаҕылхай персонаһынан Айдааннаах Аана буолла. Бу — прототиба суох уобарас. Хайа баҕарар уопсастыбаҕа итинник саҥалаах-иҥэлээх, көрүдьүөс дьон баар буолар. Айдааннаах Аананы Гаврил Николаев аатынан сынньалаҥ киинин уус-уран салайааччыта Ньургуйаана Ноговицына итэҕэтиилээхтик толордо. Кини сценаҕа илдьэ сылдьар кырачаан кыыһа (Күнчээнэ Ноговицына) уобараһын эбии ситэрэн биэрдэ. Бэлиэтээн эттэххэ, былырыын Хатаска ыытыллыбыт бэстибээлгэ Ньургуйаана «Киристиин» испэктээккэ Христина Михайловна кырдьан олорор оруолун толорон, «Бастыҥ дьахтар оруола» номинацияҕа кыайбыта.
Биир долгутуулаах түгэнинэн Ороһу нэһилиэгин киэн туттар туруу үлэһитэ Семен Арбыкин холкуостаах оруолун толоруута буолла. Хоруу хаһыллар үлэтигэр кини аҕата, фронтовик Александр Спиридонович Арбыкин, оччолорго Игнатий Васильевич Татариновтыын Ньурбаттан ЗИЛ-5 массыынанан хойгуо атыылаһан аҕалбыттара, үлэ тэтимирбитэ. Оҕо эрдэҕиттэн күүстээх үлэ холобуругар эриллибит буолан, Семен оруолун олус дириҥник, итэҕэтиилээхтик арыйда.
Испэктээккэ Михайлова Нина Никитична салайар «Доҕордуулар» театральнай бөлөх оҕолоро кытыннылар. Кылгас бириэмэ иһигэр бэлэмнэммиттэрин үрдүнэн, кинилэр оонньуулара көрөөччү биһирэбилин ылла. Спектакль түмүгэр уу сүүрүгэ устан киирэрин Ороһу орто оскуолатын кындыа кыталык кыргыттара уонна сынньалаҥ киинин методиһа Дария Кардашевская үҥкүүнэн көрдөрдүлэр.
Тэрээһин биир саамай күндү бэлэҕинэн — испэктээк түмүгэр көстүбүт архыыбынай кинохроника буолла. Бу матырыйаалы сынньалаҥ киинин дириэктэрэ Александр Гаврильевич Николаев булан, көрөөччүлэргэ күндүлээтэ. Ороһубут дьонун-сэргэтин, ыаллыы сытар Тамалакаан нэһилиэгин сынньалаҥ киинин үлэһиттэрин көмөтүнэн турбут испэктээк дьон-сэргэ сүргэтин көтөхтө, киэн туттуу иэйиитинэн кууста.
Ахсынньы ыйга Ороһу нэһилиэгин 125 сыллаах өрөгөйдөөх үбүлүөйүн түмүктүүр тэрээһиҥҥэ бу испэктээк өссө төгүл көстөрө былааннанар. Режиссер Розалия Акимова: «Аныгыскы сырыыга массовканы элбэтиэххэ, сыыһалары-халтылары көннөрүөххэ», — диэн соругу туруорар. Устуоруйа умнуллубат, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тыыннаах холобур буолан салҕанар.
Испэктээги көрөн баран, Уйбаан Ороһуунускай айан хаалларбыт строкалара сүрэххэ киирэн, көтөн түһэллэр:
“Саас аайы эбэбит халааннаан,
Сибиэһэй сүүрээни иһэрдэн,
Өргөйдүү тур, чэбдигирдэн!“
Кырдьыга да, эбэбит барахсан сыллата маннык сибиэһэй сүүрээни иһэрдэн, тыынар тыыннааҕы барыбытын чэбдигирдэ, өргөйө-чэлгийэ турдар ханнык! Бу кэрэ көстүү үйэлэргэ салҕана турдун. Маннык кэрэни кэрэхсиир, дойдубут барахсан уйгутун-быйаҥын өйдүүр буоллахпытына, биһиги эмиэ өлөн-охтон биэриэхпит суоҕа.
Ыам ыйа барахсан кэрэтиэн! Уһун кыһын кэнниттэн, уһуктубуттуу, айылҕа барахсан тиллэн күөгэйэн барар. Ону кытары Ороһу эбэ барахсан уута халааннаан, нэлэһийэ устар. Бу кэмҥэ кини кытылларыгар туран, чахчы да муора аттыгар сылдьар курдук сананаҕын — модун уу ньуура күн уотугар күлүмнүү оонньуур, киһи хараҕа ылбат киэҥ дуолугар кубулуйар.
Урут, оҕо сылдьан, бу кэрэ көстүүнү баардыылаабат, улахаҥҥа уурбат этибит. Оттон билигин, түспэдийии кэмигэр үктэнэн, айылҕа бу дьикти көстүүтэ киэн туттуу, махтал санаатын саҕарын өйдүүгүн. Бу быйаҥнаах эбэбит барахсан уута — урукку көлүөнэ чулуу үлэһит дьонун ытыһын чэрин, көлөһүнүн түмүгэ буоларын бүгүн чуолкай билэбит. Кинилэр хаһан эрэ хаспыт, ыраастаабыт хоруулара, туппут даамбалара бу сүүрүктээх уунан ситимнэнэн, сир дойду силигилии чэлгийэригэр, от-мас муҥутаан үүнэригэр төһөлөөх үтүөлээхтэрэ буолуой?!
Ааптар: Жанна Иванова, Ороһутааҕы Уйбаан Ороһуунускай аатынан модельнай бибилэтиэкэ сэбиэдиссэйэ.
