Уйулҕа уйуһуйар, араас кыаллыбат кыһалҕа биир кэм күөрэйэ сылдьар кэмигэр кимниин эрэ санааҕын атастаһан ылыаххын баҕарарыҥ баар суол. Санааны сааһылааһын, кырдьык, биир түгэнинэн кэлэн ааһар буолбатах, олоххо куруутун баар дьарык, дьаллык (привычка) буолуон наада. Ол да иһин буолуо, саха сиэрин-туомун, өбүгэ мындырын аныгы тылга, аныгы киһи өйдүүрүгэр тиэрдэр, салгын куту бөҕөргөтөр толкуйдаах, ыллыктаах тыллаах дьону кытта алтыһа сатыырбыт баар суол. Маннык дьон киһиэхэ бэйэтигэр итэҕэли үөскэтэллэр. Кинилэр «мин эйиэхэ кыһалҕаҕын ылан быһааран биэриэм» диэбэттэр. «Эн бэйэҥ дьиҥҥэр киирдэххинэ, онно баар күүһү, хоруйу булуоҥ» диэн өйдөбүлү иҥэрэллэр. Бу — киһи көҥүлүн, эппиэтинэһин убаастыыр үөрэх.
Соторутааҕыта Ем. Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл балаҕаныгар айылҕаттан айдарыылаах духуобунай билиини тарҕатааччы, норуот эмчитэ Мэҥэ Ньургуунаны кытта көрсүһүүгэ бэрт элбэх киһи кэлбитэ.
Киһи кинини кытта алтыһан, ис эйгэҥ буола турар күннээҕи түгэни кытта ситимин анаарар эбит.
Мэҥэ Ньургууна “санаа ыһыллыыта, үксүгэр, дьону, төрүттэри, тулалыыр эйгэни кытта ситим быстыытыттан тахсар” диэбитин өйдөөн хаалбытым. Норуот эмчитэ, лиидэр бу ситими чөлүгэр түһэрэргэ, өбүгэ күүһүн, сир-уот иччитин кытта алтыһарга көмөлөһөр эбит.
Хамсык ыарахан кэмин кэнниттэн дьон сирэй-харах көрсүһүүнү сыаналыыр буолла. Пандемия кэмигэр дьиэҕэ бүгэн олоруу дьону бэйэ-бэйэлэриттэн тэйиппитэ баар суол. Кэнники чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн, пандемия кэнниттэн дьон сирэй көрсөн кэпсэтиини, ол иһигэр дьиэ кэргэнин уонна доҕотторун кытта эрэ көрсүһүүнү буолбакка, олохтоох, чугас алтыһыыны, санаа атастаһар көрсүһүүнү көрдүүллэр.
Аныгы куорат олоҕо, үлэ тэтимэ уонна сыыппара үйэтэ дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта алтыһыыларын аҕыйатта. Маныаха социальнай ситимнэри олус элбэхтик туттуу сирэй көрсүһүү кыаҕын намтаппытын бэлиэтиир тоҕоостоох. Араас чинчиийиилэр түмүктэринэн, 18-35 саастаах дьон ортотугар нэдиэлэҕэ элбээбитэ 2-3 эрэ чугас дьону кытта доҕордуу алтыһыылаахтар, оттон социальнай ситимнэргэ кинилэр 300-тэн тахса «доҕордоро» бааллар. Куорат олоҕун тэтимэ, дьиэ-уот уонна үлэ-хамнас быыһа, дьону бэйэ-бэйэлэриттэн тэйитэн, «чугас» диэн өйдөбүлү атыҥҥа кубулутта. Ол курдук, аныгы «лайк», «коммент» уонна «подписка» диэн өйдөбүллэр дьиҥнээх алтыһыыны солбуйар буоллулар. Бу «көстүбэт эйгэ» (виртуальнай эйгэ) дьиҥнээх олохтон тэйитэн, дьону соҕотохсуйууга тиэрдэн эрэр. Ол иһин дьон, виртуальнай «чугаһыы» тиийбэтин билэн, дьиҥнээх чугас алтыһыыны, көрсүһүүнү көрдүүллэр.
Саха киһитэ үксэ тыа сириттэн төрүттээх буолан, «күрүө-хаһаа, от-мас, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөһүү» диэн өйдөбүллэргэ ордук чугас. Билиҥҥи куорат олоҕо, «бэйэҕин эрэ сананыы» толкуйа баһыйан, бу үгэстэри эһэн эрэр. Өбүгэ ситимин билии, үөрэтии — кэм ирдэбилинэн буолла. Түмэл балаҕаныгар бу тиэмэни Мэҥэ Ньургууна бэрт итэҕэтиилээхтик ырыппыта.
Сарсын тахсар хаһыаппыт бээтинсэтээҕи нүөмэригэр Мэҥэ Ньургуунаны кытта кэпсэтиигэ кини эмтиир ньыматын таарыйан ыллыбыт. “Киһини эмтээбитим кэннэ, үөһүн тааһа ханна сүтэн хаалла? Бехтерев ыарыылаах киһи тоҕо хаамар буолла? Мин түөрт сыл үлэлээбитим тухары 5 киһини бу кутталлаах ыарыыттан быыһаатым” диэн туран, сэһэргэһээччим санаатын хайдах үллэстибитин бу хаһыаттан билээриҥ.
Сэтинньини өбүгэлэрбит тулалыыр эйгэни, айылҕаны уонна киһи дьылҕатын кытта быһаччы ситимнииллэрэ. Сарсын, сэтинньи 6 күнүгэр күнүс 16 чааска «Арчы» дьиэтин «Алгыс» саалатыгар «Саха сирэ» хаһыат айар кэлэктиибэ ааҕааччыларын Мэҥэ Ньургуунаны кытта көрсүһүннэрэргэ сананна.
Бу күн айылҕаттан айдарыылаах духуобунай билиини тарҕатааччы куккутун бөҕөргөтүөҕэ, ыраастыаҕа, өйү-санааны сааһылыаҕа ыйытыыларгытыгар хоруйдуоҕа. Санааны сааһыланыы, бастатан туран, уйулҕа уонна духуобунас эйгэтэ. Бу – киһи бэйэтин кытта дириҥник үлэлэһиитэ, ис дьиҥин кытта сибээһи чөлүгэр түһэрии. Ис эйгэҕэр, толкуйгар уонна уйулҕаҕар иҥмит «бөҕү-сыыһы» ыраастаан, ордук суолталаах, сүрүн санаалары чопчулаан, олоххор саҥа, чуолкай сыаллары-соруктары туруоруу буолар.
Санаа муунуйуута, соҕотохсуйуу — тохтоон олорон бэйэҕин анааран көрөргө тоҕоостоох кэм. Сорох дьон бу кэми бэйэлэрэ туорууллар, оттон сорохторго таһыттан көмө, сирдиир тыас-уус, “маяк” наада. Бу кэмҥэ үтүө сүбэһит, эбэтэр холобур буолар киһи баар буолуута суолталаах.
Источник: Саха сирэ саайт
