Сэтинньи 3 күнүгэр Ил Түмэн култуураҕа уонна сонуну киэҥник тарҕатар ситимнэргэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Вячеслав Куличкин «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киноматографияны өйөөһүн туһунан» сокуону олоххо киллэрии дьаһалларыгар анаммыт бырабыыталыстыба чааһын салайан ыытта, суруйда Саха парламент саайт.
Ситиһиллибити сүтэримиэххэ
Сүрүн дакылааты култуура уонна духуобунас миниистирин бастакы солбуйааччы Мария Турантаева, хос дакылааты «“Сахафильм” судаарыстыбаннай нассынаалынай киинэ хампаанньата» аптаныамынай тэрилтэ салайааччыта Алексей Егоров оҥордулар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр кинематография эрэгийиэн элбэх омуктаах норуотун култууратын уонна ускуустубатын быстыспат сорҕото, Арассыыйа Федерациятын биир салаата буолар, судаарыстыба өйөбүлүгэр тирэҕирэн үүнэр-сайдар, төрүт култуураны, үгэстэри, устуоруйа нэһилиэстибэтин хараанныыр, сайыннарар.
Киинэни устуу өрөспүүбүлүкэҕэ 1990 с. «Северфильм» киинэ устуудьуйата тэриллиэҕиттэн саҕаламмыта, бу устуудьуйа 1992 сылтан «Сахафильм» судаарыстыбаннай нассынаалынай киинэ хампаанньата буолбута. Күн бүгүн киинэ хампаанньата Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурукка баһылыыр-көһүлүүр оруолу ылар. Дойду үрдүнэн биэс бастыҥ үлэлээх киинэ хампаанньатын кэккэтигэр киирсэр.
«Сахафильм» киинэ хампаанньа араас жанрга барыта 172 уус-уран киинэни устубут, олортон үксэ үрдүк таһымнаах наҕараадаларынан бэлиэтэммиттэр, ол иһигэр, 21 киинэ Гран-при хаһаайына буолбут. «Сааскы кэм», «Тойон көтөр», «Мин үрдүбүнэн күн киирбэт» о.д.а. курдук бастыҥ үлэлэр «А» кылаастаах бэстибээллэр бириистэрин ылбыттар.
Ил Дархан Айсен Николаев 2019 с. от ыйын 2 күнүгэр таһаарбыт дьаһалларын кэрискэтигэр сөп түбэһиннэрэн, 2020 сылтан саха киинэтин сайыннарыыга судаарыстыба бүддьүөтүттэн субсидия көрүллэр. Бу харчы уус-уран, документальнай, анимационнай, оҕолорго аналлаах киинэлэри устарга, көрдөрөргө, Арассыыйа уонна норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээллэригэр кыттарга сыһыаннаах айар бырайыактары олоххо киллэриигэ ананар. Алта сыл устатыгар, ол эбэтэр 2025 с. диэри 125 мөл 269 тыһыынча солк. харчы көрүллэн, өйөбүл 45 бырайыакка бэриллибит: 2020 сыллаахха 20 мөл. (7 бырайыак), 2021 с. — 30 мөл. (8 бырайыак), 2022 с. – 25 мөл. (7 бырайыак), 2023 с. – 20 мөл. (7 бырайыак), 2024 с. – 20 мөл. 269 тыһ. (9 бырайыак), 2025 с. – 10 мөл. (7 бырайыак).Прокакка 17 оонньуур, 8 документальнай, 3 анимационнай киинэ таһаарыллыбыт, 5 киинэ Арассыыйатааҕы уонна норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээллэригэр кытыннарыллыбыт.
Бу киинэлэри көрдөрүүттэн 273 мөл. 819 тыһ. солк харчы киирбит! Ордук элбэх харчыны киллэрбиттэр: «Карина» (режиссер Марианна Сиэгэн) – 52 мөл. 719 тыһ., «Диодорова. Сүүрүгү утары» (режиссер Сандал Баишев) — 48 мөл. 521 тыһ., «Спид Стар» (режиссер Алексей Амбросьев) — 30 мөл. 322 тыһ. солк.
Арассыыйа көрөөччүтүн интэриэһин тардар сыалтан эрэгийиэннэргэ Саха киинэтин күнэ ыытыллара үгэскэ кубулуйда. Маннык тэрээһиннэр Москуба, Екатеринбург, Владивосток, Новосибирскай, Казань куораттарга, Ульяновскай уобаласка ыытыллыбыттар. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтин кытары бииргэ үлэлээһинин чэрчитинэн, 2023 с. балаҕан ыйын 15-20 күннэригэр Алматыга тэриллибит Саха киинэтин нэдиэлэтигэр 10 бастыҥ киинэ, ол иһигэр «Орто дойду», «Сааскы кэм», «Тойон көтөр», «Кэрэни көрбүт» көрдөрүллүбүттэр. Ити курдук, Арассыыйа, Казахстаан уонна Кыргызстаан көрөөччүлэрэ саха киинэтин билсэллэр.
Кэлиҥҥи сылларга «ArtDoydu», «Magdis», «Күн оҕолоро», «Сайдам Барыл», «Сайсары Синема», «Т-Три», «Тарагай синема», «Хитс продакшн», Давыдов биирдэм тэрилтэтин, «Чолбон Продакшн», «Хикифильм» курдук дьоҕус устуудьуйалар тэриллэн айымньылаахтык үлэлииллэр. Кинилэр устубут киинэлэриттэн «Костер на ветру», «Кэрэл», «Черный снег», «Там, где танцуют стерхи», «Хаар куйаар номохторо» уо.д.а. улахан бэстибээллэргэ Гран-принэн бэлиэтэннилэр. Ити курдук, саха кинематографистара бэстибээллэргэ ситиһиилээхтик кытталлара киноиндустрия Бүтүн Арассыыйатааҕы, норуоттар икки ардыларынааҕы түһүлгэлэригэр өрөспүүбүлүкэ аатын-суолун үрдэтэр. РФ Култууратын министиэристибэтин, Кинематографистар сойуустарын өйөбүллэринэн, саҥа бырайыактарга инвестордары тардар уонна бииргэ үлэлээһини кэҥэтэр инниттэн 2013 сылтан Дьокуускайга норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлэ тэриллэр. Бу күннэргэ тохсус бэстибээл ыытылла турар.
Дакылаатчыттар 2026 сылга субсидия харчыта төрүт көрүллүбэтэҕэ диэтилэр, ааспыт пленарнай мунньахха бүддьүөт барылын бастакы ааҕыыга киинэ эмиэ умнууга хаалбытын санаттылар, онон иккис ааҕыыга 2027 сылга 20 мөл. солк. харчыны көрөргө эттилэр.
– Уопсайынан үбүлээһини сыллата 20 мөл. солк. харчыттан намтатымыахха наада, оччотугар эрэ билиҥҥи курдук уустук кэмҥэ ситиһиллибит сүтэриллиэ, билигин илиигэ туппут ыһыллыа суоҕа, ыһыллыбыты-айгыраабыты сөргүтэр ыараханын билэҕит. Оттон быһыы-майгы көннөҕүнэ, ити 20 мөлүйүөнтэн элбэҕи да көрүөххэ сөп. Ону таһынан биллэр-көстөр федеральнай, норуоттар икки ардыларынаҕы киинэ устар бөлөхтөрү тардарга рибейт (ороскуот сороҕун төннөрүү) мэхэньиисимин киллэрэр көдьүүстээх этэ, харчы эрэгийиэҥҥэ хааларыгар төһүү буолуоҕа, — диэтэ Алексей Егоров.
2023 сыл түмүгүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтэ киноиндустрияны сайыннарыыга бастыҥ эрэгийиэнинэн билиниллибитэ, Бэрэсидьиэн Владимир Путин сорудаҕынан, Дьокуускайга 2030 сыллаахха диэри Уһук Илиҥҥэ бастакы, элбэх үлэни толорор, 8 гектардаах учаастактаах, 16 тыһ. кв миэтэрэ иэннээх киинэ павильона тутуллуохтаах.
Киинэ көрдөрөргө ананар
Норуот дьокутааттара үгүс чопчулуур ыйытыылары биэрдилэр.
– Киинэни көрдөрүүттэн төһө харчы киирэрин иһитиннэрдигит, холобур, «Диодорова» 48 мөлүйүөнү оҥорбут, ороскуотун хас да бүк толуйбут. Оччотугар тоҕо харчы көрдүүгүтүй, күөгүнү бэйэҕит илиигитигэр ылаҥҥыт харчы оҥорбоккутуй? – диэтэ Павел Петров.
Онуоха киинэ көрдөрөргө анаан оҥоһуллара, өрөспүүбүлүкэҕэ 2021 с. диэри федеральнай бырагырааманан 40-ча, 2022 сылтан «Экстра Синема» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ бырайыагынан 81 киинэ саалата аһыллан үлэлиирэ, кинилэр бүддьүөттэн үбүлэммэттэрэ, киинэни көрдөрүүттэн киллэрэр харчыларынан нолуоктарын, араас ороскуоттарын төлүүллэрэ, үлэһиттэрин хамнастыыллара быһаарылынна.
Олег Марков киинэ павильонун тутуута хаһан саҕаланарын, эбийиэк ким («Сахафильм» эбэтэр атын тэрилтэ) дьаһалыгар киирэрэ былааннанарын сураспытыгар, быйыл балаҕан ыйын 16 күнүгэр тахсыбыт дьаһал быһыытынан, Култуура министиэристибэтэ Саха Сирин сайдыытын корпорациятын кытары суол хаартатын оҥороро, үп федеральнай бүддьүөттэн көрүллэн, хамсааһын саҕаланыахтааҕа, оттон павильон ким дьаһалыгар киирэрэ кэллиэгийэнэн быһаарыллара этилиннэ. Георгий Балакшин олимпийскай чөмпүйүөн Роман Дмитриев туһунан киинэ хаһан тахсарын туһунан ыйыппытыгар, бу киинэҕэ режиссер Никита Аржаков үлэлии сылдьара, кэлэр сылга бүтэрэргэ былаанныыра этилиннэ. Светлана Давыдова 20 мөлүйүөн диэн олус элбэҕэ суох харчы, тустаах сокуон баара буоллар, ол чэрчитинэн харчы сыллата көрүллэрэ олохтонуо этэ диэтэ.
— Оннук сокуон барыла 2022 с. оҥоһуллубута, үбүлээһин, нолуокка чэпчэтии боппуруостара барыта киллэриллибитэ, ол эрээри, Үп министиэристибэтинэн ааһарыгар ол пууннар сотуллан хаалбыт этилэр. Ону сөргүтэр наада, оччотугар эрэ Ил Дархан Айсен Николаев 2030 сылга диэри киинэни көрдөрүүттэн 2,5 млрд. солк. харчы киирэрин ситиһэргэ туруорар сорудаҕа толоруллуоҕа, – диэтэ саха киинэтин аксакаала режиссер Алексей Романов итиэннэ «Сахафильм» баасата эргэрбитин бэлиэтээн, ону саҥардарга 5 мөл. солк. эбии көрөргө эттэ.
Норуот дьокутааттара киирбит этиилэри өйүүллэрин биллэрдилэр, көннөрүүлэр табылыыссаларын оҥорон, кэлэр пленарнай мунньаха бүддьүөтү иккис ааҕыыга киллэрэргэ быһаардылар.
