Бэс ыйын 8 күнэ. Ил Дархан Донецкай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэҕэ үлэтин сырыытынан Оҕо уонна ыччат айымньытын дьиэтин аһыллыытыгар кыттыыны ылла. Эбийиэги 2026 сылга Саха сирэ куорат социальнай инфраструктуратын чөлүгэр түһэрэрэ бырагырааматын чэрчитинэн үлэҕэ киллэрдилэр. Саха сирин исписсэлиистэрэ дьиэ хапытаалынай өрөмүөнүн ыыппыттар: кырыыһатын, фасадын, инженернэй коммуникацияларын уларыппыттар, саҥа түннүк блоктарын туруорбуттар, ис өттүн саҥардыбыттар, тулалыыр сири-уоту тупсарбыттар. Аныгы тэрилинэн таҥыллыбыт эбийиэккэ 22 куруһуокка 500-тэн тахса оҕо дьарыктанар.
Айсен Николаев Докучаевскай куорат оскуолаларын кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбит оҕолору кытта көрүстэ. Тэрээһин Саха сирин исписсэлиистэрэ болдьоҕуттан урутаан өрөмүөннээн бүтэрбит эбийиэктэригэр — Ыччат киинигэр буолан ааста. Манна ИТ-киин аһыллыбыт. Ил Дархан выпускниктарга үтүө баҕа санааларын тириэртэ.
Салгыы Ил Дархан Докучаевскай инфраструктуратын чөлүгэр түһэрии үлэтин бэрэбиэркэлээтэ, ол түмүгүнэн куорат дьаһалтатыгар мунньахтаата. Куорат уокуругун нэһилиэнньэлээх пууннарыгар үөрэх, култуура, уунан хааччыйыы, суол-иис эбийиэктэригэр үлэ салҕанар. Ол иһигэр Еленовкаҕа 2 №-дээх оскуоланы, Андреевкаҕа тыа сирин духуобунай сайдыытын киинин чөлүгэр түһэрии ыытыллар. Айсен Николаев үлэ тэтимин бытаардыбаттарыгар сорудахтаата.
Бэс ыйын 9 күнэ. Ил Дархан Донбасска байыаннай дьайыыга бойобуой сорудахтары толоро сылдьар биир дойдулаахтарбытын кытта көрүстэ. Байыастарга сулууспаларын иһин махтанна уонна төрөөбүт өрөспүүбүлүкэлэриттэн уочураттаах байыаннай-тиэхиньиичэскэй көмөнү туттарда. Ол иһигэр — «ЯК-14» роботизированнай платформалары, «Сокол» квадроцикллары, дроннары уонна атын да наадалаах тиэхиньикэни. Айсен Николаев Саха сириттэн сылдьар байыастары кэмигэр уонна туох да мэһэйэ суох хааччыйар тирэх пуун үлэһиттэригэр махтанна.
Бэс ыйын 10 күнэ. Ил Дархан Мииринэйгэ үлэлээтэ. Куорат 14-с кыбаарталыгар тутуллубут 71 кыбартыыралаах саҥа дьиэҕэ киирэр үөрэҕирии эйгэтин үлэһиттэригэр күлүүстэри туттарда. Учууталларга анаан туспа дьиэни тутуу Мииринэй улууһугар эрэ буолбакка, бүтүн Саха сирин үрдүнэн ураты бырайыагынан буолбутун бэлиэтээтэ. Тоҕус мэндиэмэннээх олорор дьиэ уопсайа 3,2 тыһ. кв.м. тахса иэннээх. Тутуу бүддьүөт эйгэтин үлэһиттэрин дьиэнэн хааччыйыы муниципальнай бырагырааматын чэрчитинэн ыытыллыбыт.
Айсен Николаев АЛРОСА хампаанньа аахсыйалаахтарын сыллааҕы уопсай мунньахтарын салайан ыытта. 2025 сыллааҕы үлэ түмүктэрин уонна инники соруктары ырыттылар. Ил Дархан аан дойдуга алмаас салаатыгар уустук быһыы-майгы уонна тастан ыгыы баарын үрдүнэн, АЛРОСА бигэ туруктааҕын, оҥорон таһаарыы былааннарын толорорун уонна Саха сирин экэниэмикэтин тирэҕинэн буоларын бэлиэтээтэ. «Үлэлиир Саха сирэ. Каадырдар» бырагырааманан АЛРОСА тэрилтэлэригэр 5 тыһ. тахса өрөспүүбүлүкэ олохтооҕо үлэҕэ киирдэ. Ааспыт сылга социальнай инвестицияларга 8 млрд солк. тахса үп, ол иһигэр Кэлэр көлүөнэлэр тус сыаллаах пуондаларыгар көмө ыытылынна. Быйыл өрөспүүбүлүкэ уонна хампаанньа саҥа биэс сыллаах социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыы дуогабарын баттастылар. Хампаанньа туруктаах буолуутун хааччыйыыга бастакы уочараттаах соруктары учуоттаан, Кэтээн көрөр сэбиэт, Саха сирин бэрэстэбиитэллэрин киллэрэн туран, акционердар уопсай мунньахтарыгар 2025 сыл түмүгүнэн барыһы үллэрбэт туһунан быһаарыыны ылынна.
Бэс ыйын 11 күнэ. Айсен Николаев Өрөспүүбүлүкэ Ыксаллаах быһыыга-майгыга хамыыһыйатын мунньаҕын ыытта. Ойуур баһаарыттан сэрэхтээх буолуу боппуруостарын уонна сааскы халаан уутун барыллаан түмүктэрин көрдүлэр. Саха сирин үгүс өттүгэр муус барыыта түмүктэннэ. Гидрологическай балаһыанньаны кэтээн көрүүнү уу таһыма түһүөр диэри салгыырга сорудахтаата. Итии, кураан күн-дьыл турдаҕына, ойуур баһаара турар куттала түргэнник улаатар, онон суһал ыстаапка баһаартан сэрэхтээх буолуу кылаастарынан арааран кэтээн көрүүгэ уларытыылары киллэрэргэ, хонтуруолга мэлдьи тутарга уонна хас биирдии тахсар түгэҥҥэ дьаһаллары ыларга соруйда. Муниципальнай тэриллиилэр баһылыктарыгар нэһилиэнньэлээх пууннарга баһаартан көмүскүүр минерализованнай балаһалары оҥорууга, уунан хааччыйыыга, баҕа өттүнэн үлэлиир баһаарынай дружиналар үлэлэрин тэрийиигэ баар итэҕэстэри түргэнник туоратарга ыйда.
Бэс ыйын 11 күнэ. Ил Дархан Бүтүн Арассыыйатааҕы казактар уопсастыбаларын атамаана Виталий Кузнецовы кытта көрүстэ. Өрүттэр өрөспүүбүлүкэҕэ казачествоны сайыннарыы боппуруостарын, Саха сиригэр казактар пуолкаларын үлэтин, казачествоҕа сыһыаннаах дойду судаарыстыбаннай бэлиитикэтин Стратегиятын олоххо киллэриини, ону тэҥэ Саха сирин казактара анал байыаннай эпэрээссийэҕэ кыттыыларын дьүүллэстилэр. Айсен Николаев эрэгийиэҥҥэ казачество салгыы сайдыытын уонна тэрийэр үлэтин бөҕөргөтүүгэ туһуламмыт дьаһаллары өйөөтө.
Бэс ыйын 11 күнэ. Арассыыйа Бэрэсидьиэнин приемнайыгар өрөспүүбүлүкэ баһылыга гражданнары кытта көрүстэ. Оҕолор, социальнай эбийиэктэр, патриотическай көҕүлээһиннэри өйөөһүн тиэмэлэрин таарыйдылар. Булуҥҥа оҕо поликлиникатыгар капитальнай өрөмүөнүн хаачыстыбалаахтык уонна болдьоҕор ыытары хонтуруолга ыларга сорудахтанна. Бу эбийиэги саҥардыыга 32 мөл тахса солк. көрүллүбүт. Бэрдьигэстээх олохтооҕо «Сардаана» уһуйаан өрөмүөнүн боппуруоһун көтөхтө. Ил Дархан үлэ хаамыытын хонтуруолга тутарга, болдьоҕун тутуһарга соруйда. Арассыыйа Дьоруойа Родимир Максимов патриотическай ырыа куонкуруһун тэрийиини көҕүлээбитин Айсен Сергеевич өйөөтө уонна Култуура министиэристибэтигэр сорудах биэрдэ. Күөн-күрэс сайыҥҥы ыйга буолуоҕа. Бастыҥ ырыалары сахалыы уонна нууччалыы тылынан быһаарыахтара уонна аны күһүн Фашизмы утарар форумҥа Дьоруой Родимир Максимов доҕотторун кытары толоруохтара.
Бэс ыйын 11 күнэ. Айсен Николаев бэрэссэдээтэллээх Арассыыйа Судаарыстыбаннай Сэбиэтин «Энергетика» хайысхаҕа хамыыһыйата оттук-эньэргиэтикэ салаата сыыппара технологияларыгар көһүүтүн боппуруостарын көрдө. Ол иһигэр — инфраструктура суолталаах эбийиэктэрин эрэллээх бырагыраама-аппараат комплекстарыгар 2030 сыл тохсунньу 1 күнүгэр диэри көһөрүү, 2027-2030 сылларга оҥоһуу өй көдьүүһүн тутаах көрдөрүүлэрин үөскэтии, эбийиэктэри көмүскүүргэ кибер бэрэбиэркэни ыытыы тиһигин тэрийии туһунан. Салаа хампаанньаларыгар оҥоһуу өй технологияларын туһаныы 2022 сыл саҥатыгар 21% буоллаҕына, 2025 сыл бүтүүтүгэр 58% диэри улааппыт. Сабаҕалааһынынан, 2027 сылга бу көрдөрүү 70% куоһарыаҕа. Мунньах түмүгүнэн оҥоһуллубут этиилэр салгыы федеральнай былаас уорганнарыгар ыытыллыахтара.
Бэс ыйын 12 күнэ. Айсен Николаев Саха сирин олохтоохторун Арассыыйа күнүнэн эҕэрдэлииригэр маннык диэн бэлиэттэ эттэ: «Хас биирдиибитигэр бу күн ураты суолталаах, судаарыстыба үгүс үйэлэри уҥуордаан кэлбит олоҕун, ааспыт көлүөнэлэри кытта быстыспат ситимин, элбэх омуктаах норуоппут модун санаатын кэрэһилиир. Аҕа дойдубутугар муҥура суох бэриниибитин күннэтэ таһаарыылаах үлэбитинэн бигэргэтэбит. Махтал ураты тылларын анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар аныыбыт. Биһиги уопсай ситиһиибит хас биирдиибит күннээҕи үлэтиттэн, эрчимиттэн, дьулууруттан быһаччы тутулуктаах. Ааспыт кэм улуу үгэстэригэр тирэҕирэн, сомоҕолоһон, бэйэбит күүспүтүгэр эрэллээх, дойдубут туһугар өрөспүүбүлүкэбитин сайыннарарга салгыы үлэлиэхпит-хамсыахпыт диэн эрэнэбин!».
Бэс ыйын 12 күнэ. Арассыыйа күнүгэр Өрөспүүбүлүкэ саалатыгар Айсен Николаев анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар, хорсун байыастарга дойду уонна өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай наҕараадаларын туттарда.
«Мин иннибэр бэйэлэрин хорсуннук, тулуурдаахтык, Ийэ дойдуларыгар тапталларын дакаастаабыт дьон тураллар. Кинилэр хорсун быһыылара дириҥ ытыктабылы, киэн туттууну үөскэтэр. Сержант Семен Дмитриевич Васильев өлбүтүн кэннэ «Хорсун быһыы иһин» II истиэпэннээх мэтээлгэ тиксибитэ. Кини уонна Арассыыйа туһугар тыыннарын биэрбит дьоруойдарбыт тустарыгар төбөбүтүн төҥкөтөбүт. Кинилэр ааттара-суоллара биһиги сүрэхпитигэр букатыннаахтык хаалыахтара», – диэн Ил Дархан бэлиэтиир.
Бу күн Арассыыйа Федерациятын гражданинын пааспарын аҕыс үөрэнээччи Ил Дархантан тутта. Кинилэр ортолоругар үөрэх туйгуннара, успуорт, билим, айар талаан уонна волонтердар бырайыактарын кыттыылаахтара бааллар. «Кинилэргэ бу улахан олоххо дьоһун хардыы буолар, оттон биһиэхэ барыбытыгар ким туһугар үлэлиирбитин, дойдуну көмүскүү сылдьарбытын, инникибитин тутарбытын санатыы буолар», — диэтэ эригийиэн салайааччыта.
Бэс ыйын 12 күнэ. Дьокуускай куорат Промышленнай уокуругар баар Крестовоздвиженскай таҥара дьиэтигэр куолакаллары аан бастаан тыаһаттылар. Бу ураты түгэн Арассыыйа күнүгэр буолла. Таҥара дьиэтигэр бырааһынньыктааҕы сулууспаҕа Ил Дархан сырытта.
«Мин өссө 2013 сыллаахха архиепископ Романныын манна таҥара дьиэтин тутарга сир тала сылдьыбыппытын үчүгэйдик өйдүүбүн. Оччолорго иннибитигэр улахан үлэ күүтэрэ, оттон бүгүн тутуу түмүктэнэн эрэр. Ис өттүгэр үлэтэ хаалла, ол эрээри куолакаллар номнуо тыаһаатылар. Тутуу барыытыгар үгүс киһи сырата, итэҕэлэ уонна өйөбүлэ уурулунна. Крестовоздвиженскай таҥара дьиэтэ Промышленнай уокурук олохтоохторугар дьиҥнээх духуобунай киин буолуоҕар эрэнэбин», – диэн Айсен Сергеевич бэлиэтээн эттэ.
Бэс ыйын 12 күнэ. Саха сиригэр химияҕа, литератураҕа, историяҕа биир кэлим эксээмэни алта выпускник муҥутуур баалга туттарбытын Ил Дархан Айсен Николаев Макс ханаалыгар иһитиннэрдэ. Чурапчы гимназиятыттан Ньургуйаана Егорова литератураҕа 100 баалы ылла. Химияҕа Мииринэй 26 №-дээх оскуолатыттан Ринчин Бальжиев, Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэй-интэринээттэн Сергей Егоров уонна Ньургун Жирков, Дьокуускай Арктикатааҕы оскуолатыттан Серафима Тен 100 баалы ылары ситистилэр. Маны сэргэ Арктикатааҕы оскуолаттан Алтын Егоров историяҕа эксээмэни 100 баалга суруйда.Ил Дархан БКЭ-ни муҥутуур баалга туттарбыт оҕолор 100 тыһ. солк суумалаах биир кэмнээх төлөбүрү ылалларын санатта.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Үрүҥ тунах Ыһыахпытын ыһар үтүө кэммит үүммүтүнэн эҕэрдэ! Хас биирдии нэһилиэк, куорат түһүлгэтигэр этиллибит алгыс дьолу-соргуну түстээтин!
Афанасий Ноев
