Ыам ыйын 4 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбатын, Ил Дархан уонна Бырабыытылыстыба дьаһалтатын салалтатын кытта былаанныыр мунньаҕар халаан уонна ойуур баһаарыттан кутталлаах кэмнэргэ бэлэмнэнии боппуруостарын көрдүлэр. Ил Дарханүөскүөн сөп ыксаллаах быһыыны-майгыны сиһилии ырытан көрөргө уонна бары туһааннаахсулууспалар толору бэлэм буолалларын хааччыйарга соруйда. Термотуочука ахсаана элбээбитинэн, ордук Кэбээйи уонна Нам улуустарыгар кэтээн көрүүнү күүһүрдэргэ уонна суһаллык дьаһаллары ыларга сорудахтаата.
Мунньахха федеральнай быһаарыылары олоххо киллэриини дьүүллэстилэр, ол иһигэр Арассыыйаҕа оҥоһуллуохтаах эмп испииһэгин (206 араас) бигэргэтии; федеральнай бүддьүөт суотугар үрдүк үөрэх кыһаларыгар тус сыаллаах үөрэххэ ылыы квотатын бигэргэтии (дойду үрдүнэн 82 тыһ. миэстэ, сүрүннээн медиссиинэ уонна инженер идэлэригэр). Эрэгийиэннээҕи былаас уорганнарыгар приемнай хампаанньаҕа кэмигэр бэлэмнэниини хааччыйарга сорудахтанна. Ыһыы хампаанньатыгар тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарааччылары ыам ыйын 5-10 күннэригэр диэри болдьоххо сиэмэнэн хааччыйарга сорук туруорулунна.
Ыам ыйын 5 күнэ. Ил Дархан тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥоруутун өйүүр тиһиги уонна олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарыгар бэриллибит боломуочуйалары тупсарыыга анаммыт мунньаҕы ыытта. Үтүө өттүгэр уларыйыылар баалларын, үүтү тутуу кээмэйэ улааппытын, муниципалитеттар уонна бородууксуйаны оҥорооччулар салаа сайдыытыгар интэриэстээхтэрин, ол эрээри улахан ситиһиилэр туһунан кэпсэтэр эрдэтин, өрөспүүбүлүкэҕэ үүт уонна эт бородууксуйатын улахан кээмэйдээх оҥоруу суоҕун бэлиэтээтэ. Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн соругар — олохтоох нэһилиэнньэнихаачыстыбалаах бородууктанан хааччыйыыга болҕомтотун уурда. Тэрилтэлэр технологиянанхааччыллыыларын түргэтэтэр, бастатан туран — кыра кыамталаах эбийиэктэри саҥардыы бырагырааматын чэрчитинэн сүөһү иитэр комплекстары аныгы тэрилинэн хааччыйар соругутуруорда.
Ыам ыйын 5 күнэ. Айсен Николаев Ыксаллаах быһыыны-майгыны сэрэтиигэ уонна суох оҥорууга, уоттан куттал суох буолуутун хааччыйыыга хамыыһыйа мунньаҕын ыытта. Саха сиригэр ыам ыйын 5 күнүттэн халаан уутун аһардыыга үрдүк бэлэмнээх буолуу эрэсиимин киллэрдилэр. Ил Дархан ааспыт сыл сааскы халаан уута бигэтик ааспытын, онно кэмигэр дэлби тэптэрии ыытыллыбытын, быйыл балаһыанньа хаар элбэҕиттэн уонна муус халыҥыттануустуктардааҕын бэлиэтээтэ. Уу ылыан сөптөөх сиригэр-уотугар 26 улууска 121 нэһилиэнньэлээх пуун киирэр. Балаһыанньаны 213 гидрологическай пост кэтиир. 303 быстах кэмҥэ олохсуйар пуун бэлэмнэннэ.
Ыам ыйын 6 күнэ. Ил Дархан Кыайыы уонна Араадьыйа, сибээс үлэһиттэрин күнүн көрсө Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Николай Алексеевич Кондаков аатынан теле-араадьыйа уонна суруналыыстыка эйгэтигэр бириэмийэни туттарыы тэрээһинигэр кытынна. Наҕарааданы «Саха» ГТРК араадьыйанан биэриигэ сулууспатын начаалынньыга, байыаннай дьайыы кыттыылааҕа Иннокентий Киренскэйгэ туттарда. «Эр санааланыы» уордьана младшай сержант, «Саха»НКИХ суруналыыһа, «Саха сирэ – Күнтэн күн»бырагыраама ыытааччы-эрэдээктэрэ, бойобуой сорудаҕы толоро сылдьан хорсуннук охтубутАлексей Семенов кэргэнэ Наталья Анатольевнаҕа туттарылынна.
Ыам ыйын 6 күнэ. Айсен Николаев Арассыыйабилимин академиятын уонна эрэгийиэн Бырабыытылыстыбатын киэҥ далааһыннаах «Арктика — саҥа стратегическай инновационнай быһаарыылар сирдэрэ-уоттара: түмүктэр, кирбиилэр, ыҥырыылар» тэрээһинин бэлэмнээһиҥҥэ уонна ыытыыга тэрийэр кэмитиэт мунньаҕын ыытта. Улахан суолталаах билим тэрээһинэ Дьокуускайга бэс ыйын 19-22 күннэригэр ыытыллыаҕа, Саха сирэ Арассыыйа састаабыгар киирбитэ уонна Дьокуускай куорат төрүттэммитэ 400 сылыгар ананыаҕа. Арктика научнай-технологическай сайдыытын, тырааныспар инфраструктуратын, эньэргиэтикэни сайыннарыы, экология, каадыры бэлэмнээһин боппуруостарыгар, билим, судаарыстыба уонна бырамыысыланнас бииргэ үлэлээһиннэрин бөҕөргөтүүгэ ураты болҕомтону ууруохтара.
Ыам ыйын 7 күнэ. Ил Дархан Кыайыы болуоссатыгар үгэскэ кубулуйбут «Өйдөбүнньүк чүмэчитэ» патриотическай аахсыйаҕа кытынна. Кыайыы 81 сылын көрсө, 7 тыһ. тахса киһи киин стела диэки сэлэлии хааман, чүмэчилэрин ууран, «Өйдүүбүт» диэн улахан суругу таһаардылар. Айсен Николаев бу чүмэчилэр уоттарыгар сэрииттэн төннүбэтэх дьоҥҥо кутурҕаммыт, фронтовиктарга, тыыл үлэһиттэригэр, саамай ыар тургутуулары санныларыгар сүгэн Улуу Кыайыыны чугаһаппыт дьоҥҥо барыларыгар махталбыт көстөрүн бэлиэтээтэ. Бүгүн бу болуоссакка элбэх ыччат кэлбитэ ордук суолталааҕын, бу Улуу Кыайыы туһунан өйдөбүл кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэрин туоһутун туһунан эттэ.
Ыам ыйын 7 күнэ. Айсен Николаев туостан оҥоһуллубут Моҕол ураһаны хаттаан сөргүтэргэ анаммыт өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун көҕүлээһиннэрин өйөөтө. Моҕол Ураһа 2020 сылга Борис Неустроев-Мандар Уус салайыытынан оҥоһуллубута. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ үгүс олохтооҕо ураһаны хат тутар наадатын этэрин, бу сөптөөх этии уонна дьоһун дьыала буоларын бэлиэтээтэ. «Бэйэм өттүбүттэн Моҕол ураһаҕа анаан харчы ыыттым уонна барыгытын бу көҕүлээһини өйүүргэ ыҥырабын», — диэн Айсен Николаев МАКС-ка суруйда.
Ыам ыйын 8 күнэ. Айсен Николаев «Саха сирэ — дьоруойдар дойдулара» каадыр бырагырааматын бүтэрээччилэригэр дипломнары туттарда. Бырагыраама кыттыылаахтара эйэлээх олоххо уопсастыбаҕа салгыы сулууспалыыр, бэйэлэрин уопуттарын уонна эппиэтинэстэрин Саха сирин сайыннарыыга туһанар баҕаларын өрөспүүбүлүкэ үрдүктүк сыаналыырын бэлиэтээтэ. Бырагырааманы олоххо киллэрии Аҕа дойдуну көмүскээччилэртэн дойду саҥа салайар араҥатын тэрийэр улахан судаарыстыбаннай сорук биир сорҕото буолбутун туһунан эттэ.
Ыам ыйын 8 күнэ. Айсен Николаев байыаннай сорудахтары толорууга хорсун быһыыны көрдөрбүт байыаннай дьайыы алта кыттыылааҕар Арассыыйа судаарыстыбаннай наҕараадаларын туттарда. Ил Дархан Кыайыы күнүн иннинэ буолбут сиэр-туом ураты суолталааҕын, Аҕа дойдуну көмүскээччилэр көлүөнэлэрин утумнаһыыларын уонна билиҥҥи дьоруойдар дойду куттала суох буолуутун хааччыйыыга кылааттарын бэлиэтээтэ.
Ыам ыйын 8 күнэ. Айсен Николаев Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Попов төрөөбүт улууһа — Мэҥэ Хаҥалас Майа сэлиэнньэтигэр Умуллубат уоту уматыы сиэригэр-туомугар кытынна. Тэрээһин саҥардыллыбыт «Кыайыы Аартыга» мемориальнай болуоссакка буолан ааста. Уот кыымын Дьокуускайтан «Умуллубат уот» мемориальнай комплексыттан аҕаллылар. Ил Дархан дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин биллэрбит Арассыыйа норуоттарын сомоҕолоһууларын сылыгар биһиги дойдубут күүһэ — сомоҕолоһууга уонна Аҕа дойду дьоруойдарын сырдык ааттарын үрдүктүк тутууга буоларын бэлиэтээтэ. Айсен Николаев Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Кузьмич Попов бүүһүгэр уонна «Ийэ» пааматынньыгар сибэкки дьөрбөтүн уурда.
Ыам ыйын 8 күнэ. Айсен Николаев Майаҕа тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ Николай Баишевы көрүстэ. Николай Семеновиһы уонна кини чугас дьонун кытта кэпсэттэ, өр сыллаах үлэтин, үөрэх сайдыытыгар уонна Саха сирин культурнай үгэстэрин харыстааһыҥҥа кылаатын иһин махтанна. Бэтэрээн Ил Дархаҥҥа айар үлэлэрин көрдөрдө. 91 саастаах норуот маастара хартыыналарыгар, сэлии муоһуттан оҥоһуктарыгар, гиипсэттэн скульптураларыгар Саха сирин айылҕатын, норуот үгэстэрин дьүһүйэн көрдөрөр.
Ыам ыйын 9 күнэ. Айсен Николаев Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэрин, Саха Өрөспүүбүлүкэтин олохтоохторун Кыайыы күнүнэн эҕэрдэлээтэ. «Бүгүн биһиги аҕаларбыт, эһэлэрбит курдук Арассыыйа инники кэскилин, саргылаах сарсыҥҥытын туһугар биир ньыгыл кэккэбитин, сомоҕолоһуубутун бөҕөргөтөбүт», — диэн эҕэрдэҕэ этиллэр. Бүгүн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ол ыар сыллары туораабыт аҕа көлүөнэҕэ ытыктабыллаах сыһыаны, сылаас болҕомтобутун аныырга үгүс оҥһулларын Ил Дархан бэлиэтээтэ. Кыайыы күнүн көрсө өрөспүүбүлүкэҕэ Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэригэр уонна сэрии оҕолоругар болдьоҕун иннинэ төлөбүрдэр оҥоһулуннулар. Саха сиригэр сэрии оҕолорун киллэрэн туран уопсайа 11 871 бэтэрээн уонна тыыл туруу үлэһитэ олорор. Кыайыы 80 сылыгар саҕаламмыт «Бастионы памяти» бырайыак чэрчитинэн Волгоград Мамаев курганыгар, Новгород, Смоленскай уонна Калуга уобаластарыгар кыргыһыы хонуутугар охтубут саха буойуннарыгар мемориаллар арыллыбыттара. 2026 сылга бу бырайыак чэрчитинэн мемориаллары Ростов уобалаһыгар, Донецкай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэҕэ уонна Беларусь Өрөспүүбүлүкэтигэр арыйыахтара.
Ыам ыйын 9 күнэ. Айсен Николаев Кыайыы болуоссатыгар сэрии бэтэрээннэрин, байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна Арассыыйа Дьоруойдарын кытта «Кыайыы буойуттарыгар» монумеҥҥа сибэкки дьөрбөтүн уурда. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 81 сылыгар аналлаах миитиҥҥэ тэрээһин кыттыылаахтарыгар туһаайан тыл эттэ. Кыайыы күнэ киһи аймах устуоруйатыгар хаһан да буолбатах тыҥааһыннаах тургутуу сылларыгар Аҕа дойду көмүскэлигэр туруммут элбэх омуктаах норуоппут хорсун быһыытын, модун санаатын кэрэһилиирин бэлиэтээтэ. Саха сириттэн Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 62 тыһ. киһи барбыта, кинилэртэн 38 тыһ. тахсата эргиллибэтэҕин санатта. «Биһиэхэ хас биирдии саллаат күндү, суолталаах. Биһиги дьоруойдархорсун быһыыларынан киэн туттабыт, хас биирдии босхолооччунан киэн туттабыт», — диэтэ. Тыылга хаалбыттар килбиэннээх үлэлэринэн Кыайыыны уһансыбыттарын, Кыайыыга киллэрбит кылааттарын иһин Дьокуускай уонна Алдан куораттарга «Үлэ албан ааттаах куората» бочуоттаах аат иҥэриллибитин туһунан эттэ. Бүгүн биһиги Ийэ дойдубут көҥүлүгэр уонна тутулуга суох буолуутугар куттал бүрүүкээбит кэмигэр Саха сирин уолаттара эмиэ Аҕа дойду көмүскэлигэр турбуттарын, анал байыаннай дьайыыга кыргыһыы хонуутугар кыайбыттар көлүөнэлэрин байыаннай үгэстэрин салҕаан аҕаларбыт, эһэлэрбит курдук дьоруойдуу охсуһа сылдьалларын бэлиэтээтэ.
Салгыы Кыайыы болуоссатыгар үөрүүлээх байыаннай-патриотическай парад ыытылынна. Саха сирин байыаннай комиссарын солбуйааччыта, полковник Алексей Рыжавскай параадтаан иһэр кэккэлэр бэлэмнэрин туһунан Ил Дархаҥҥа дакылааттаата. Айсен Николаев тэрээһин кыттыылаахтарын Кыайыы күнүнэн эҕэрдэлээтэ.
Ил Дархан «Өлбөт үйэлээх пуолка» аахсыйаҕа эһээтэ, Донской фронт 65-с аармыйатын 252-с стрелковай дивизиятын 932-с стрелковай полкатын пулеметчига, Сталинград куораты дьоруойдуу көмүскээччитэ Андрей Титович Титаров мэтириэтин тутан кытынна. Тэрээһиҥҥэ 35 тыһ. тахса киһи сэлэлии хаамта.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Халаан уута ааһар кэмигэр сэрэхтээх, болҕомтолоох буолуохха!
Афанасий Ноев
