Саха иһитэ-хомуоһа төрүт дьарыкпытын кытта ыкса ситимнээх. Туосчуттар, мас уустара, тимир уустара иһити-хомуоһу ойуулаан-мандардаан, уокка буһаран-хатаран, кыһан, сирийэн, иһэрдэн, тигэн оҥороллоро. Бу биһиги өбүгэбит үрдүк култуурата: олоҕу-дьаһаҕы айылҕаны кытта дьүөрэлээн тэриммитэ, уһуйааччылар, кинилэри утумнааччылар бааллара.
Бүгүн саха иһитин-хомуоһун туһунан тургутук бэриллэр. Борис Федорович Неустроев-Мандар уус суруйууларыттан уонна гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун саха тылын салаатын үлэһитэ, тыл билимин хандьыдаата Егор Николаев «Саха тирии иһитэ — түҥ былыргыттан баайбыт» ыстатыйатыттан ыйытыылар түмүллэн оҥоһулуннулар.
А.Ф. Миддендорф 1842-1845 сс. Сибииргэ, Уһук Илиҥҥэ эспэдииссийэтигэр сылдьан, ханнык иһит туһунан маннык суруйбутай: “... – мешок для масла, сшивается из полудубленых, копченых кож”.
Правильно!
Неправильно!
Ханнык антрополог XIX үйэтээҕи ыһыах туһунан үлэтигэр кымыс иһитин-хомуоһун барытын ойуулаабытай?
Правильно!
Неправильно!
Кымыһы көөнньөрөргө, харайарга аналлаах, кэтит олохтоох, синньигэс куолайдаах улахан тирии иһит.
Правильно!
Неправильно!
Сахалар "көҕүөр ойууларын" курдук "көөкөр ойуу" диэн мандардаах норуот баар. Ол көөкөр ойуу сахалар кымыстарын иһитин быһыытын-таһаатын үүт-үкчү хатылыыр. Ханнык норуот туһунан этиллэрий?
Правильно!
Неправильно!
Сунтаар кыраайы үөрэтээччитэ Георгий Евгеньевич Федоров маннык суруйан хаалларбыт: “Аарыма улахан оҕус тириитин эт уонна түү кырыстарын үчүгэйдик ыраастаан баран, эдэр сүөһү хаана тириигэ ордук иҥимтиэ диэн, эдэр сүөһү хааныгар угаллар. Үс-түөрт сууккаҕа сытыаран баран таһааран куурдаллар. Эр киһиэхэ эрэ тиктэрэллэр. Дьахтар тикпэт, аньыыргыыллар”. Ханнык иһит туһунан этиллэрий?
Правильно!
Неправильно!
Тэриэлкэҕэ маарынныыр мас иһит, кыһыллыбыт оһуор ойуулаах. Онно миин, хааһы, үрүҥ ас куттан аһыыллар.
Правильно!
Неправильно!
Ыга хаппахтанар туос иһит. Салгын, сиик киирбэт буолан, ас өр кэмҥэ буортуйбат. Манна сүөгэйдэрин, арыыларын, отоннорун хаһааналлар.
Правильно!
Неправильно!
Үүр үрдүн, сүөгэйи ытыйан күөрчэхтииллэр, арыы оҥороллор.
Правильно!
Неправильно!
Сылгы сиэлинэн тигиллибит туос иһит. Манна суорат, арыы, сүөгэй кутан хаһааналлар. Сайынын сир аһын хомуйарга тутталлар.
Правильно!
Неправильно!
Хатыҥ мастан кыһан оҥоһуллар, оһуор ойуулаах. Хайдыбатын диэн арыыга оргуталлар. Биир эбэтэр үс атахтаах буолар. Ыһыахха, малааһыннарга кымыс кутан, алгыска туттуллар күндү иһит.
Правильно!
Неправильно!
