Сэрии иннинээҕи олох
Федор Матвеевич Охлопков 1908 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр (уруккунан 17-гэр) Байаҕантай улууһун 3-с Байаҕантай нэһилиэгэр (билиҥҥитэ – Томпо улууһа) төрөөбүтэ. Кини дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ, дьоно булдунан уонна балыгынан айахтарын ииттинэллэрэ. Ол эрээри дьоруой оҕо сааһа эрдэ тутахсыйбыта – алта сааһыгар ийэтин, аҕыс сааһыгар аҕатын сүтэрэн, төгүрүк тулаайах хаалбыта. Оҕолору көрүү-истии улахан убайыгар Федорга сүктэриллибитэ, кини кыра бырааттарыгар тирэҕинэн, уһуйааччынан, иитээччинэн буолбута.
Саха сирин тыйыс айылҕата уолу ыстаал курдук хатарбыта. Убайа кинини тулуурдаах, булугас өйдөөх, түргэн быһаарыылаах буоларга уһуйбута. Төһө да ыарахан олохтооҕун иһин, Фёдор үс кылаастаах оскуоланы бүтэрбитэ – ол сылларга дьадаҥы оҕо маннык үөрэҕи ылара сэдэх суол этэ.
Тулаайах, эрэйи-муҥу этинэн-хаанынан билбит уол Сири таҥастыыр табаарыстыбаҕа биир бастакынан киирбитэ. Үлэни таптыыра, илиитинэн тугу барытын сатыыра. 1931-1932 сылларга сылгы пиэрмэтин биригэдьииринэн үлэлээбитэ, онтон комсомол путевкатынан Алдан көмүс бириискэлэригэр барбыта. Төрөөбүт дойдутугар төннөн кэлэн баран, колхозка бастакынан тыа хаһаайыстыбатын техникатын баһылаабыта, тимир ууһунан, слесарынан, электригинэн уонна мэхээньигинэн үлэлээбитэ, кыһынын тайҕаҕа бултуура.
1936 сыллаахха Федор олоҕун аргыһын Аннаны көрсөн ыал буолбута, сотору кэминэн уолламмыттара. Кини куруук билиигэ-көрүүгэ дьулуһара: национальнай кулуупка сылдьара, лиэксийэлэри истэрэ, Осоавиахим куруһуогар көхтөөхтүк кыттара уонна «ворошиловскай стрелок» нуорматын туттарбыта. Дьулуурдаах үлэтин иһин 1936 сыллаахха «стахановец» аакка тиксибитэ – нуормата күҥҥэ биэс тыһыынча түүтэх эбит буоллаҕына, Федор уон тыһыынчаҕа тиийэ оттуура.
Өстөөхтөр куттанар снайпердара
1941 сыллаахха Фёдор Охлопков Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыта уонна сотору фроҥҥа барбыта. Бастаан кини пулеметчигынан сылдьыбыта, автоматчиктар отделениеларын салайбыта. Ол эрээри кини кыраҕы харахтаах, бэргэнник ытар буолан, сэриигэ дьиҥнээх суолун булбута – 179-с дивизия 234-с стрелковай полкатын снайпера буолбута. Ол кэмтэн кини номоххо киирбит снайперскай албан аата саҕаламмыта.
1941 сыл ахсынньытыгар кини тастыҥ убайынаан Василийдыын Москва иһин кыргыһыыга кыттыбыттара. Кинилэр ыраах Саха сириттэн, кыракый Кириэс-Халдьаайы сэлиэнньэтиттэн сылдьар уолаттарга бу быһаарыылаах түгэн этэ. Ол эрээри нууччалыы мөлтөхтүк саҥарар буоланнар, маҥнай утаа ыарахаттары көрсүбүттэрэ.
«Кини нуучча тылын өйдүүр этэ, ол гынан баран мөлтөхтүк саҥарара. Ону 1932 сыллаахха кинини ыҥыран, комсомол путёвкатынан көмүс хостуур үлэҕэ ыытаннар, онно билэр буолбута. Кини нуучча тылын өйдүүрэ, оттон убайа билбэт этэ», — диэн Федор Охлопков уола Николай ахтар.
1941 сыл ахсынньы 12 күнүгэр бырааттыы Охлопковтар Калинин (билигин – Тверь) анныгар бастакы кыргыһыыларыгар киирбиттэрэ. Федор пулемет расчетун бастакы ытааччыта, оттон Василий – иккис ытааччыта буолбуттара. Сотору, ахсынньы 16 күнүгэр, сэбиэскэй сэриилэр куораты босхолообуттара.
Старица куорат иһин кырыктаах кыргыһыы икки күнү быһа барбыта. Онно Фёдор саамай ыарахан сүтүгү көрсүбүтэ – кини убайын фашист снайперын буулдьата тута суорума суоллаабыта. Киниэхэ сүүрэн кэлээт, Федор Василий өлбүтүн өйдөөбүтэ. Аһыытыттан-абатыттан тымныыны да аахсыбакка, бэргэһэтин өрө аспыта уонна хараҕын уутун быыһынан бүтэҥитик сибигинэйбитэ: «Сидьиҥ үөннэр, мин иэстэһиэм! Истиҥ, мин өһү ситиһиэм!»
Ол кэмтэн ыла кини олоҕо өһү-сааһы ситиһиигэ, кырыктаах бултааһыҥҥа кубулуйбута. Бииргэ сэриилэһэр табаарыстара кинини «аптаах тылынан алгыстаммыт» дииллэрэ – үс ый устата кини үс төгүл бааһырбыта, ол тухары сэриигэ төннөрө.
1942 сыл ыам ыйыгар уочараттаах бааһырыытын кэнниттэн кинини снайперскай курска ыыппыттара. Онно кинини биир санаа үүйэ-хаайа туппута – билигин кини убайын олоҕун быспыт фашиһы кытта утары киирсиэхтээх.
«Снайпер идэтэ олус кутталлаах, тоҕо диэтэххэ кини хаһан баҕарар инники күөҥҥэ сылдьар. Позиционнай сэрии кэмигэр да, снайпердартан аҕыйахтара эрэ ордоро, тоҕо диэтэххэ ыппыт сирдэрин фашистар артиллерия-миномет уотунан саба уһуураллара. Бу хааннаах кыргыһыыттан ордоллоро олус уустук этэ», — диэн байыаннай историк Юрий Ржевцев эппиттээх.
1942 сыл алтынньытыттан Федор Охлопков 43-с аармыйа 179-с дивизиятын 234-с полкатыгар сэриилэспитэ. Бастакы нэдиэлэҕэ кини 11 фашиһы суох оҥорбута, сотору Матвеево сэлиэнньэтин иһин кыргыһыыга өссө 27 өстөөҕү охторбута. Кини төрөөбүт дойдутун тыйыс айылҕатыгар буһан-хатан, ыстаал курдук хатарыллыбыта, тымныыны хайа баҕарар тулуйар буолбута.
Биирдэ кини өстөөх снайперын суоллаан, аһаҕас хонууга өлбүт киһини үтүктэн, хамсаабакка күнү быһа сыппыта. Сыралаах кэтээһинэ толуйуллубута – өстөөх суох оҥоһуллубута, оттон фашистар өлүү хантан кэлбитин өйдөөбөтөхтөрө.
Дьэ, ол кэннэ Федор Охлопков аата-суола биллибитин кэнниттэн, өстөөх кинини бултаһар аакка барбыта.
«Биллэн турар, кинини суох оҥорор баҕалаахтара. Сөмөлүөттэн лиистэри быраҕаллара: «Охлопков, бэрин, син биир эйигин өлөрүөхпүт». Кини өлөрбүт фашиска 10 тыһыынча маарка харчыны эрэннэрбиттэрэ, громкоговорителинэн да саҥаран куттаабыттара. Араас үтүөнү эрэннэрбиттэрэ. Ону кини ол громкоговорители тута биир ытыынан алдьаппыт», — диэн кэпсиир уола Николай.
1942 сыл ахсынньы 4 күнүгэр хорсун быһыытын иһин Федор Охлопков иккис Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыта. Кини туһунан фроннааҕы хаһыаттар суруйбуттара, оттон кини уопута фронт политуправлениета таһаарбыт «Снайпер памяткатыгар» киллэриллибитэ: «Биһиги дьыалабытыгар барыта туһалаах – охтубут тааҥка, мас хайаҕаһа, холуодьас маһа, кэбиһиилээх от, умайбыт дьиэ оһоҕо, өлбүт ат. Өстөөх уйалана сытар сиригэр киирэртэн куттаныма, иннэ наадалаах сиргэр сүгэни туттума. Тыыкыбаҕа бөкүнүк буолуохтааххын, турбаҕа уһун. Тахсар сири көрө иликкинэ, кииримэ».
Фашист снайперын кытта дуэль
Фроҥҥа фашист снайпера көстүбүтэ, кини биир күн иһигэр сэттэ сэбиэскэй саллааты суох оҥорбута. Федор Охлопков кинини дуэльга ыҥыралларын өйдөөбүтэ уонна ылыммыта.
Окуопаҕа сыппыт табаарыстара ыстыык төбөтүгэр каасканы көтөхпүттэрэ, сотору саанан ытар тыас иһиллибитэ. Федор ханан ыппыттарын көрбөтөҕө, ол эрээри өстөөх икки салаалаах бэс үрдүгэр олорорун сабаҕалаабыта. Икки снайпер дуэль түмүгүн биир эрэ ытыы быһаарарын өйдөөн, өр сытан кэтэспиттэрэ. Тайҕа булчутун сытыы хараҕа фашист саппыкытын тумса быгыалыырын көрбүтэ. Федор өстөөх хамсыырын тулуйан кэтэспитэ. Эмискэ утуу-субуу икки ытыы ньиргийбитэ. Фашист снайпера кинини ким кыайбытын да өйдөөбөккө, аллараа куугунуу турбута.
1944 сыл сайыныгар Федор Охлопков фашист 429 саллаатын уонна эпиһиэрин суох оҥорбута (пулеметунан сэриилэһэр кэмин аахпакка). 179-с дивизия 1-кы Прибалтийскай фронт састаабыгар киирэн, Белоруссияны босхолуурга бэлэмнэнэрэ. Командование кинини Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар түһэрбитэ, ол эрээри ыстаапка снайперга Кыһыл Знамя уордьана сөп диэн быһаарбыттара.
Федор Охлопков бүтэһик кыргыһыытыгар 1944 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр Витебскэйи босхолуур штурмовой бөлөххө кыттыбыта. Кинини 12-с төгүл бааһырдыбыттара – буулдьа түөһүн курдары көтөн тахсыбыта. Командование кинини түргэнник тыыл госпиталыгар эвакуациялыырга дьаһайбыта.
1945 сыл сааһыгар кини госпитальтан эмтэнэн тахсыбыта, ол эрээри инники кирбиигэ төннүбэтэҕэ. Госпиталь кэнниттэн кинини 15-с Московскай стрелковай дивизия сержантскай састаабын оскуолатыгар ыыппыттара, онно 1945 сыл муус устартан атырдьах ыйыгар диэри сулууспалаабыта.
Сотору Федор Охлопков аармыйа генерала Иван Баграмян салайар, 1-кы Прибалтийскай фронт сэриилэрин холбоһуктаах батальонун састаабыгар киирэн, Москваҕа Кыһыл болуоссакка Кыайыы Параадыгар кыттыбыта.
Дойдуга төннүү уонна тыыннаах өйдөбүл
Сэрии кэнниттэн Федор Охлопков төрөөбүт дойдутугар төннүбүтэ. Сотору, 1946 сыл олунньу 10 күнүгэр, кинини ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талбыттара. Кини хас да сыл Тааттатааҕы баартыйа райкомун байыаннай отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ уонна патриотическай үлэҕэ көхтөөхтүк кыттыбыта, ол иһин Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыта.
Кэлин кини Тааттатааҕы түүлээҕи бэлэмниир уонна тутар хонтуораны салайбыта, онтон Дьокуускайга эт треһин оройуоннааҕы хонтуоратын управляющайынан үлэлээбитэ. Ол эрээри 1954 сыллаахха Федор Охлопков салайар үлэттэн аккаастанарга күһэллибитэ – ыарахан бааһырыылара уонна контузиялара биллэрбиттэрэ, кулгааҕынан истэрэ мөлтөөбүтэ.
Кини күүһэ-кыаҕа, тирэҕэ – дьиэ кэргэнэ этэ. Таптыыр кэргэнэ Анна Николаевна уон оҕону төрөтөн, «Дьоруой ийэ» буолбута. Аатырбыт снайпер көннөрү колхуостаах быһыытынан үлэлээбитин да иһин, дьоно-сэргэтэ кинини дириҥник ытыктыыллара, бочуоттууллара. Дьэ, кэмниэ кэнэҕэс Кыайыы 20-с үбүлүөйүн көрсө эрэ кырдьык кыайбыта: Федор Матвеевичка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун Кыһыл Көмүс Сулуһун туттарбыттара. Кинини бүтүн дойду билбитэ.
1968 сыл кулун тутар ыйыгар, Охлопков 60 сааһын туолбутугар, киниэхэ тыһыынчанан эҕэрдэ кэлбитэ. Ол иһигэр маршаллар Иван Баграмян, Василий Чуйков, Василий Соколовскай, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Алексей Маресьев, бойобуой доҕотторун уонна аймахтарын истиҥ тыллара бааллара.
Ол эрээри сэрии суола-ииһэ суох хаалбатаҕа. Сэриигэ ылыллыбыт бааһырыылар уонна контузиялар сылтан сыл аайы бэйэлэрин биллэрэн испиттэрэ. 1968 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр, 60 сааһыгар, номоххо киирбит саха снайпера күн сириттэн күрэммитэ. Кини кэнниттэн Ийэ дойдуга муҥура суох бэриниилээх буолуу холобура хаалбыта.
Федор Матвеевич Калининскайдааҕы Эппиһиэрдэр дьиэлэригэр гарнизон саллааттарын уонна эппиһиэрдэрин иннилэригэр бүтэһигин тыл этэригэр боростуой, ол эрээри дириҥ ис хоһоонноох тыллары эппитэ: «Мин Ийэ дойдум иннигэр ытык иэспин чиэһинэйдик толоруохпун баҕарбытым. Эһиги, биһиги албан ааппытын кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдиэххит, аҕаларгыт саҕалаабыт дьыалаларын чиэстээхтик салгыаххыт диэн эрэнэбин».
Өлүөн иннинэ кини Москваҕа сылдьыбыта, онтон Ржев анныгар сэриилэспит сирдэринэн айаннаабыта. Онно эйэлээх уонна чуумпу олох этэ. Хаһан эрэ манна сэрии уота уһуурара, тимир ууллара, оттон сир миномет уотуттан дьигиһийэн ыларын киһи итэҕэйиэ суох курдуга.
Өлбүт дьоруойдар кистэммит сирдэрин ортолоругар, Федор Охлопков биир киһи уҥуоҕун томторун булбута. Бу кини убайын Василий көмүллүбүт томторо этэ. Кини бэргэһэтин устан, уһуннук, иһийэн турбута. Ол кэннэ аргыыйдык саҥарбыта: «Убаай, мин иэстэстим!».
Федор Охлопков туһунан өйдөбүл бүгүн да баар, кэлэр да көлүөнэҕэ баар буолуо. Кини аатынан аармыйа ырааҕы чопчу ытыыга турнира, бу нэдиэлэҕэ саҕаланар. Бу дьоруойга ытыктабылы көрдөрөр ньымалартан биирдэстэрэ. Кини кэлэр көлүөнэҕэ хаалларбыт холобура: тулуурдаах буолуу, Ийэ дойдуну таптааһын уонна бэйэ эбээһинэһигэр бэриниилээх буолуу.
