Дьокуускайга Хотугу пуорум чэрчитинэн бүгүн «Климатическое регулирование в России-2026: новые правила игры для Арктики» экспертнэй сиэссийэ үлэтин саҕалаата. VII Хотугу пуорумҥа эспиэрдэр хотугу айылҕаны сылыйыыттан хайдах харыстыыр уонна саҥа усулуобуйаҕа бөдөҥ хампаанньалар хайдах үлэлиэхтээхтэрин дьүүллэһэллэр, суруйда Саха сирэ саайт.
Учуонайдар Арассыыйа ойуурдара урут углекислай гааһы «пылесос» курдук оборон ылаллар этэ, билигин ол икки бүк мөлтөөбүтэ бэлиэтэнэр диэн долгуйаллар. 2000-с сылларга буортулаах гааһы 90% оборор буоллахтарына, билигин – аҥаарын эрэ. Ол кэмҥэ собуоттар уонна тырааныспар таһаарар гаастара элбээн иһэр, 30 сыл иһигэр муҥутуур улахан таһымҥа таҕыстылар.
Антропогеннай быраҕыылар уонна иҥэриниилэр национальнай кадастрдара (RUS NID 2026) ойуурдары иҥэринэр дьоҕурдара 88,5%-тан 2000-с сылларга 52%-ҥа диэри кыччаабытын уонна 2000-с сыллар саҕаланыыларыттан буортулаах гааһы быраҕыы туруктаах үрдээһиннэрин бэлиэтиир: 2024 сыл сэбиэскэй кэм кэнниттэн историческай максимум буолбут (2137,3 мөл.т CO2-экв.).
Ол аата, айылҕаҕа эрэ эрэнэр табыллыбат. Быраабылалары уларытар кэм кэллэ диэн учуонайдар быһаараллар. Дьэ учуонайдар тугу дьүүллэстилэр?
Килиимэт стратегияларын уонна балаансаларын үөскэтиигэ үгэс быһыытынан суоттаммыт «айылҕа актива» углерод нейтральноһын ситиһии былааннарыгар ууруллубутуттан ордук туруктаах. Уһук Илин уонна Арктика зонатын бырамыысыланнай хампаанньаларыгар бу уларыйыылар тэҥҥэ саҥа кутталы (отчуоттааһын, аккредитация, Азия ырыынактарыгар тахсыыга хааччахтааһын), уонна саҥа кыахтары (углероднай единицалар ырыынактара, адаптационнай үбүлээһин, эрэгийиэннээҕи эксперименнэр) үөскэтэллэр. Килиимэт туһунан бэбиэскэҕэ Арассыыйа – Кытай хардарыта сибээстэһиитэ көхтөөхтүк барар: өрүттэр килиимэти кэтээн көрүүлэри, углероднай бэрээдэктээһини, муора логистикатын уонна Арктика туруктаах сайдыытын холбоһуктаах чинчийиилэрин дьүүллэһэллэр. Бу тэрээһин экспертнэй сиэссийэ быһыытынан үһүс оробуочай көрсүһүү буолуоҕа.
2026 сылтан Арассыыйаҕа айылҕа харыстабылын хонтуруоллуур систиэмэ уларыйда: ХНТ РКИК, Киото боротокуолугар уонна Парижтааҕы сөбүлэҥҥэ национальнай координатор боломуочуйалара Арассыыйа экэнэмиичэскэй сайдыыга министиэристибэтигэр бэриллибиттэрэ, килиимэт бырайыактарыгар сөп түбэһиини уонна отчуоту сыаналааһын бэрээдэгин туһунан саҥа бирикээстэр олоххо киирэллэр (№ 362 уонна № 363 от 05.05.2026), парниковай гаастары бэрэбиэркэлээһин уонна бигэргэтии уорганнарын аккредитациялааһын процедуралара судургутуйбуттара, адаптация саҥа былаана ылыллыбыта. Онон хампаанньалар бэрэбиэркэни уонна экология бырайыактарын бигэргэтиини судургутук ааһыахтара. Саҥа ирдэбилинэн таһаарар гаастар тустарынан отчуоту туттарар быраабылалар кытаанахтар, ол эрэн өйдөнүмтүөлэр.
Уһук Илин уонна Арктика бырамыысыланнай хампаанньаларыгар бу ирдэбил кытаатта, ол эрээри кыаҕы эмиэ кэҥэтэр. Бүгүҥҥү мунньахха дьүүллэһиллэр тиэмэлэрэ манныктар:
— Сир баайын хостуур бөдөҥ тэрилтэлэр экэниэмикэни бөҕөргөтүүгэ килиимэт уларыйыытын кутталларын хайдах салайыахтарын сөбүй?
— Собуоттар уонна кэмбинээттэр күн-дьыл уларыйыытыгар бэлэмнэр дуо?
— Кытайы кытта ханнык холбоһуктаах бырайыактар үлэлии туралларый?
— Саха сирэ Углероднай нейтральность кэнсиэпсийэин олоххо киллэриини хайдах ситиһиэй?
Биһиги дойдуларбыт бииргэ үлэлииргэ сөбүлэстилэр. Арассыыйа уонна Кытай учуонайдара Арктика килиимэтэ хайдах уларыйарын кэтээн көрүөхтэрэ, муоралары үөрэтиэхтэрэ уонна эрэгийиэн сайдыытыгар биир быраабылалары оҥоруохтара.
