Урут баара-суоҕа бэрт аҕыйах сыллааҕыта арҕаа дойдулар сааҥсыйа биллэриэхтэрин, дуоллар өрө көтөн тахсыан иннинэ ас-таҥас, туттар тэрил, миэбэл, тиэхиньикэ, дьиэ-уот, сир учаастагын сыаната чэпчэки этэ. Дуоллар 2000 сыллар саҥаларыгар 25-30 солк. саҕалаан, 2016 с. 62-65 солк. тиийэн, 2022 с. 120 солк. диэри эмискэ үрдээбитэ, суруйда Марианна Тыртыкова.
Көрдөрбүтүнэн дьиэ-уот сыаната икки-үс төгүл ыараабыта, оннооҕор биир киилэтэ 450-500 солк. атыыланар ынах арыыта ый ахсын эбиллэн, билигин 1600-1800 солк. чэпчэкини булбаккын.
Кыһын хотоҥҥо турар, сайын күөх чээлэй отунан саба үүммүт өлгөм үүнүүлээх ходуһаҕа мэччийэр ынах-сүөһү ол дуоллар түһэригэр-тахсарыгар туох сыһыаннааҕый диэн сөхпүппүт эрээри, судаарыстыба ырыынак көҥүл сыанатын хонтуруоллуур, урбаанньыттары хааччахтыыр бырааба суох диэбиттэрэ. Онон хас биирдии киһи ынах арыытын, этин, оҥорон таһаарар бородууксуйатын төһө сыанаҕа атыылыыра бэйэтин көҥүлэ.
Маннык быыһык кэмҥэ, кириисис ыган кэлбит былдьаһыктаах күннэригэр урбаан сайыннын диэн мораторий биллэриллэн, судаарыстыба сыананы түһэриҥ диэн модьуйар кыаҕа суох. Ол иһин дьон харчылааҕын, атыылаһарын тухары сыана барыга бары хас да төгүл үрдээтэ. Ис дьиҥэр, хамнаһыҥ төһө да кыратын иһин, аччыктыаҥ да, саха киһитэ син биир ынах арыытын, этин төһө да сыанаҕа атыылаатыннар ыларыгар тиийэр.
Дуоллар үрдээтин кытта оннооҕор Дьокуускайдааҕы килиэби буһарар собуот килиэбэ кыччаата, сыаната ыараата. Оттон билигин дуоллар 70-72 солк. диэри түстэ, өссө 60 солк. диэри салгыы түһүө дииллэр эрээри, маҕаһыыннары кэрийэн көрдөххө, сыана тоҕо эрэ түспэтэх.
Эмиэрикэ харчыта тоҕо мөлтөөтө?
Аан бастаан дуоллар тоҕо түспүтүн ырытан көрүөҕүҥ. Киин Баан сүрүн ыстаапкатын кытта кирэдьиит бырыһыана аһары үрдээн, итиэннэ сааҥсыйаттан сылтаан, биирдиилээн дьон, урбаанньыттар омук сиригэр оҥоһуллубут табаары атыылаһар кыахтара кыччаата. Ол иһин дуолларга наадыйыы эмиэ намтыыр.
Арассыыйа омук сиригэр ньиэби, гааһы, таас чоҕу, бэнсиини, диисэли, бурдугу, үүнээйи арыытын, балыгы о.д.а. хото атыылыыр, итини кытта дойдуга валютанан харчы киириитэ эбиллэ турар.
Орто уонна үрдүк дохуоттаах нэһилиэнньэ омук сиригэр оҥоһуллубут брендовай таҥаһы, духууну, косметиканы урут төһөнү кыайарынан атыылаһара, Европа дойдуларыгар Москубаттан чэпчэки сыанаҕа оптуобуһунан сынньана барар этилэр, билигин ити барыта хааччахтанан турар.
Аан дойду таһымыгар буола турар бэлиитикэни анааран көрдөххө, АХШ Ираны кытта сэриилэһэн, Арассыыйа ньиэби атыылыыр кээмэйэ улаатан, валютанан үп-харчы киириитэ биллэрдик эбилиннэ. Иран ядернай сэрии сэбин оҥоруо диэн сэрэхэдийэн, ону бопсоору, кинилэр Израильга, Эмиэрикэ байыаннай баазаларыгар саба түһэллэрин тохтотоору, ону таһынан, АХШ Персидскэй хомоҕо сүрүн күүһүн сүтэримээри байыаннай быһыыны-майгыны саҕалаата.
Бу эрэгийиэҥҥэ, иирсээн сытыырхайан, Ормузскай муора силбэһиитигэр кэккэ харгыстар үөскээн, ньиэп сыаната ыараан хаалан, Арассыыйаттан сырьену атыылаһар кээмэйдэрэ улаатта.
Сыана тоҕо түспэтий?
Билигин дуоллар чэпчээн турар эрээри, сыана тоҕо эрэ намтаабат. Холобур, дьиэҕэ туттуллар тиэхиньикэ маҕаһыыннарын көрдөххө, орто хаачыстыбалаах «Samsung» тэлэбииһэр экранын кээмэйиттэн көрөн, 30 500- 48 499 солк., үрдүк хаачыстыбалаах «LG» 86 999 – 171 999 cолк.
Кытайга оҥоһуллубут тэлэбииһэр эрэ арыый чэпчэки соҕус «Xiaomi» 24 500 – 37 999 солк., Арассыыйаҕа оҥоһуллубут «DEXP» саамай чэпчэки 14399- 26199 солк. булуохха сөп.
Автомат таҥаһы сууйар «LG» массыына 35000- 58299 солк., «Haier» 40499 солк., «Веко» 27299 солк., «Indesit” 22199 солк., «DEXP» 20199 солк.
«LG» холодильник 50299-57499 солк., «Indesit” 35299 солк., «DEXP» 28599 солк. Баара-суоҕа 4-5 сыллааҕыта «LG» холодильник 28 000 солк. этэ, билигин дуоллар төһө даҕаны түспүтүн иһин, сыаната намтаабатах.
Дьиэ-уот ырыынагар саҥа тутуллубут дьиэҕэ сыана эмиэ түспэтэх, 32 кв.м. иэннээх 1 хостоох кыбартыыраны 7,6 мөл. солк. атыылыыллар, оттон 1974 с. тутуллубут КПД эргэ дьиэҕэ 61 кв.м. 4 хостоох дьиэни 7,8 мөл. солк. атыыга таһаарбыттар. 2011-2016 с. тутуллубут 85 кв.м. 3 хостоох кыбартыыраны өрөмүөнүттэн көрөн 12-15 мөл. солк. биэрэллэр.
Гаастаах, уоттаах ИЖС сир учаастагын оройуонуттан көрөн 4-11 мөл. солк. атыылыыллар, кыһын массыына турар сылаас гарааһын сыаната 3,5-2,5 мөл. солк.
Көстөрүн курдук солкуобайга туһаайан, дуоллар кууруһа түстэ эрээри, сыана аска, туттар тэрилгэ, дьиэҕэ-уокка чэпчээбэтэ. Тоҕо? Сахабыт Сирэ киин куораттартан ыраах, тэйиччи сытар буолан, логистиката уустук, тырааныспарынан табаары тиэйэн аҕалыы ороскуота улахан, бэнсиин, уматык сыаната үрдүү турар.
Ону таһынан, урбаанньыттар табаары эрдэ, дуоллар 95-100 солк. эрдэҕинэ атыыласпыт буолуохтарын сөп, ол иһин сыананы түһэрбэттэр. Төһө даҕаны валюта кууруһа түспүтүн иһин, тэрилтэлэр ыскалааттарын хааччыйыахтарын, үлэһиттэригэр хамнаһы, хааһынаҕа нолуогу төлүөхтэрин наада, онон сыаналарын түһэрэр кинилэргэ табыгаһа суох.
Дуоллар хаппырыыс дьахтар курдук түһэр-тахсар, онтон маҕаһыыннар сыаналарын түһэрдэхтэринэ, дуоллар кууруһа төттөрү үрдээтэҕинэ, ночоокко барар кутталлаахтар. Ол иһин сэрэх урбаанньыттар сыаналарын түһэрбэттэр.
Бэнсиин ыарыы турар
Сыл саҕаланыаҕыттан Арассыыйаҕа уматык сыаната инфляцияны куоһаран, 5,6% үрдээтэ. Уматык сыанатын 65% нолуоктан уонна акцизтан турар. Дьокуускайга бэнсиин сыаната биллэрдик ыараата, «Туймаада-нефть” сапыраапкатыгар АИ-92 уматык 80,30 солк., АИ-95 — 84 солк. «Сибойл» сапыраапкатыгар АИ-92 уматык 78,50 солк., АИ-95 бэнсиин 81 солк. «Саханефтегазсбыт» АИ-92 уматыгы 77,10 солк., АИ-95 — 81 солк. атыылыыр.
Татарстааҥҥа ньиэби переработкалыыр собуокка беспилотниктар саба түһэн, баһаар тахсан, дойду киин куораттарыгар уматык атыыта хааччахтанан, Арассыыйаҕа бэнсиин дэписиитэ үөскээтэ диэн этэллэр.
Дьокутаат санаата
Сыана салгыы үрдүүрэ тохтуон сөп
Виктор Федоров, Ил Түмэн дьокутаата:
-Дуоллар түстэҕинэ, сыана тоҕо намтаабатын экэнэмиистэр сыана асимметрията дииллэр. Бастакытынан, дуоллар үрдээтэҕинэ, атыыһыттар сыанаҕа саҥа кууруһу киллэрэллэр, оттон солкуобай күүһүрдэҕинэ, табаардарын үрдүк кууруһунан атыыласпыт буолуохтарын сөп, ону атыылаан бүтэриэхтэрин наада, ол иһин сыаналарын түһэрбэттэр. Оттон саҥа баартыйа маҕаһыыҥҥа тиийиэр диэри хас да ый ааһар, сонун тренд үчүгэйдик атыыга барбатаҕына, сыананы уларытар табыгаһа суох.
Иккиһинэн, табаары атыылаһар сыанаҥ уопсай ороскуотуҥ сорҕото эрэ.
Холобур, омук сириттэн табаары аҕалан атыылыырга бүтэһик сыаната логистика, таможня (пошлина), куортам, хамнас, кирэдьиит, нолуок ороскуотуттан оҥоһуллар, оттон ол ороскуота үрдүү турар.
Үсүһүнэн, маржинальность диэн өйдөбүл баар. Урбаан дуоллар урукку түһүүтүн-тахсыытын ороскуотун билиҥҥи сыана көмөтүнэн сабар, босхо үлэлээбэт, “аһымал санаа аахсыйатынан” дьарыктаммат. Ритейлердар солкуобай күүстээх кэмигэр барыстарын улаатыннарарга дьулуһаллар, маннык түгэн быстах буолуон сөп.
Төрдүһүнэн, урбаан уонна нэһилиэнньэ уйулҕата сыана үрдүүрүн күүтэр, оҥорон таһаарааччылар сэрэххэ сыаналарын эбэллэр. Дьон атыылаһарын тухары атыыһыт сыананы түһэрэрэ табыгаһа суох.
Онон, солкуобай күүһүрдэҕинэ, сыана салгыы үрдүүрэ тохтуон сөп, урут үрдээбит сыана син биир түспэт. Урбаан барыс ылар туһугар үрдүк сыананы тутар.
Ханнык баҕарар валюта кууруһа — ырыынак мэхэньиисимэ хас да өрүттэн тутулуктаах. Бу көннөрү сыыппара буолбатах, экэниэмикэ туругун индикатора.
Дойдуга импортнай табаарга наадыйыы үрдээтэҕинэ дуоллар үрдүүр, оттон экспортердар валютнай харчыларын атыылаатахтарына, солкуобай күүһүрэр.
Дуоллар кууруһа ырыынакка валютаны атыылааһын уонна атыылаһыы хайдаҕыттан тутулуктаах. Онно Киин Баан сүрүн ыстаапката сабыдыаллыыр, төһөнөн үрдүк, оччонон солкуобай тупсар, солкуобайы депозикка уураллар, валютаны атыыласпаттар. Ону таһынан, атыы-эргиэн салаатыгар элбэҕи атыылыыбыт, аҕыйаҕы атыылаһабыт, геополитика, сааҥсыйа, Киин Баан уонна Үп министиэристибэтэ валютаны атыылыыра-атыылаһара барыта дьайар. Национальнай валюта кууруһун Киин Баан тутан олорор.
Ормузскай муора силбэһиитин нөҥүө ньиэп 20%, убатыллыбыт айылҕа гааһын 30% ааһар. Ираҥҥа балаһыанньа сытыырхайан, ньиэп сыаната биир баррельга 115 дуолларга диэри үрдээтэ, онон бүддьүөт эбии дохуоту ылыаҕа. Оттон өр кэмҥэ анааран көрдөххө, аан дойду үрдүнэн инфляция үрдүөҕэ, ол түмүгэр бары хаарыллыахтара дии саныыбын.
Түмүккэ
2023 с. бэттэх дуоллар аан бастаан 70 солк. диэри намтаата. Эбии харчылаах дьон билигин төһө кыайалларынан дуоллары атыылаһан хаһааныахтарын сөп, онтон дуоллар 100 солк. диэри үрдээтэҕинэ, ону атыылаан, эбии дохуот оҥостоллор. Ол эрэн маннык халбаххай кэмҥэ дуоллар хаһан үрдүүрэ биллибэт.
Экэниэмикэ сайдыытыгар дуоллар салгыы түһэрэ көдьүүһэ суох, ол эбэтэр дойду бүддьүөтүн үс гыммыт биирэ экспорт дохуотуттан турар, гааһы, ньиэби атыылаан, омук валютатынан ылаллар, оттон нолуоктарын солкуобайынан төлүүллэр. Дуоллар өссө намтаатаҕына, судаарыстыбаннай хааһына дохуота аччыыр.
Холобур, хампаанньа сылга 1 мөл. дуоллары оҥорбут, 1 дуоллар 75 солк. түгэнигэр кини киллэрбит үбүн 10% нолуогу 7,5 мөл. солк. төлүүр, өскөтүн дуоллар 55 солк. буоллаҕына, хааһынаҕа 5,5 мөл. солк. киирэр. Бүддьүөккэ киирэр дохуот 26% кыччыыр. Оттон бүддьүөт үлэһиттэрэ хамнас, саастаах дьон биэнсийэ үрдүүрүн күүтэллэр. Бүддьүөккэ дэписиит үөскүүр. Ол иһин дойдуга дуоллар кууруһа үрдүк буолара табыгастаах, оттон боростуой дьон хармааныгар охсуулаах, суруйда Саха парламент саайт.
