Дакылаат ис хоһооно уонна суолтата
Дакылаат суолтата — кини чахчылаах хартыынаны арыйарыгар. Кулаковскай былаас уларыйыыта хотугу норуоттарга тугунан диэлийэн тахсыан сөбүн эрдэттэн сэрэтэр. Кини былаас мөккүөрүттэн туора турбатаҕа: алтынньы 25 күнүгэр (сэтинньи 7) буолбут Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин ылымматаҕа, Саха уобалаһын сэбиэтин (областной совет) өйүүрүн, ону тэҥэ Арассыыйа Сэбиэскэй былааһын (СНК РСФСР) билиммэтин биллэрбитэ.
Дакылаакка тохтообут сүрүн боппуруостара
Кулаковскай хамыһаар быһыытынан административнай-дьаһалта үлэтин эрэ буолбакка, норуот тыын кыһалҕаларын таарыйар. Кини дакылаатыгар маннык суолталаах пууннары көтөҕөр:
Тыын куттал — ас-үөл уонна куттал суох буолуута. Уһук Хоту кыһын обургу кэлиэн иннинэ ас-үөл кыһалҕата сытыытык турбут. Кулаковскай дьаһалта тэриллиэҕиттэн улуустары кэрийэн, дьон олоҕун билсибит. Кини дакылаатыгар милииссийэни тэрийиини, судаарыстыба таһаҕаһын, ордук аһы-үөлү тиэйиини кэмигэр хааччыйыыны туруорсар. Кини түҥ тыа быыһыгар олорор дьон кыһын хоргуйан өлбөттөрүн туһугар, ас-үөл бородууктатын норуокка карточка систиэмэтинэн, саамай кыамматтарга бастакынан биэрэр туһунан этии киллэрбитэ.
Экэниэмикэ уонна эргиэн. Бэйэ оҥорон таһаарыытын, эргиэни тэрийии наадатын ыйар. Дакылаатыгар Дьокуускайга эбэтэр Верхоянскайга эргиэн дьаарбаҥкатын тэрийэр туһунан көрдөһүү баар — бу хотугу сир олохтоохторун бэйэлэрин бородуукталарынан хааччыйар суос-соҕотох суол этэ.
Бэлиитикэ уонна былаас легитимноһа. Кулаковскай саҥа былаас уорганнарын хайдах тэрийэр туһунан ыйытыыны көтөҕөр. Кини урукку систиэмэ сууллубутун, ол эрээри саҥа былаас (ол саҕана быстах кэмнээх бырабыыталыстыба уонна кэлин сэбиэттэр) сокуоннас өттүнэн олохтоох дьоҥҥо өссө ситэ илигин өйдүүрэ. Кини былаас мөккүөрүгэр кыттыспакка, норуотун күннээҕи кыһалҕатын быһаарарга дьулуспута.
Норуот инники дьылҕата. Дакылаат тыл-өс быһыытынан отчуот эрэ буолбатах. Кулаковскай, бөлүһүөк быһыытынан, бу буола турар быһылааннар саха норуотугар хайдах дьайыахтарын ырытар. Кини «Якутской интеллигенции» диэн суруйбут аатырбыт суругар (бу кэмҥэ кини идиэйэлэрэ бу дакылаакка эмиэ сылдьаллар) норуот «сүтэр, симэлийэр» кутталын уонна онтон хайдах быыһанар суолларын ырытар: судаарыстыба киинигэр, нуучча омугар ыкса чугаһаан, үөрэҕи-култуураны баһылаан эрэ тыыннаах хаалар кыахтааҕын этэр.
Иһитиннэрии ис дьиҥэ
1917 сыл сэтинньитин дакылаата — Өлөксөй Кулаковскай муударай судаарыстыбаннай диэйэтэл быһыытынан арыллыыта. Кини бэйиэт уонна бөлүһүөк эрэ буолбатах, кини — улахан сири (оччотооҕу Верхоянскай уокурук билиҥҥи Абый, Аллаиха, Булуҥ, Үөһээ Дьааҥы, Усуйаана курдук улуустары хабар этэ) салайар кыахтаах прагматик.
Кини дакылаатын ис дьиҥэ — сиэрдээх былаас көрдөөһүн. Кулаковскай былаас уларыйыытын хаан тохтуулаах мөккүөр быһыытынан буолбакка, судаарыстыба олоҕун чөлүгэр түһэрэр, дьону хоргуйууттан быыһыыр тиһик оҥоһуллар түгэнин быһыытынан көрөр. Кини 1918 сыл кулун тутарыгар Верхоянскай уокурук сэбиэтин салайан, «Арассыыйа да, Сибиир да иһигэр большевиктары «Ийэ дойдуларын таҥнарбыт дьонунан» ааттаан туран, билиммэттэрин» биллэрбитэ.
Өлөксөй Кулаковскай бу дакылаатыгар уонна үлэтигэр хотугу норуоттар тыыннаах хаалар суоллара судаарыстыба тула түмсүүгэ, ону кытта бэйэ култууратын, тылын сүтэрбэккэ, сайдыылаах омуктары кытта тэҥҥэ үүнүүгэ-сайдыыга баарын дакаастаабыта. Кини 1917 сыл сэтинньитигэр суруйбут тыллара бүгүн да Арктика сирин-уотун сайыннарыыга, хотугу норуоттар олохторун уйгутун оҥорууга Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бэлиитикэтин төрүтэ буолан сылдьаллар.
Ааптар: Сэмэн Жендринскэй
