Ыам ыйын 25 күнэ. Ил Дархан Саха сирин олохтоохторун быйыл үһүс төгүлүн бэлиэтэнэр Оһуохай күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Өрөспүүбүлүкэбитигэр оһуохай үҥкүүтүн чөл хаалларарга уонна сайыннарарга көхтөөх үлэ ыытылларын, 2022 сылтан төрүт култуура үйэлээх баайын тарҕатааччылары судаарыстыба өттүттэн өйүүргэ Ил Дархан истипиэндьийэлэрэ туттарыллалларын, оһуохай үҥкүүтүн чөл хаалларар уонна сайыннарар кэлим былаан ырытыллан оҥоһуллубутун, оһуохайы таһаарааччылар айар мастарыскыайдара, сыыппара архыыба тэриллибиттэрин, энциклопедия бэлэмнэнэрин, улуустарга «Түөлбэ оһуохайа» диэн экспедициялары саҕалаабыттарын, сыл ахсын норуоттар икки ардыларынааҕы, бүтүн Арассыыйатааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи, улуустар бөлөхтөрүнэн, оройуоннааҕы, куораттааҕы куонкурустар, бэстибээллэр уонна култуура-үөрэх эйгэтигэр аахсыйалар ыытыллалларын бэлиэтээтэ.
Ыам ыйын 25 күнэ. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа эрэгийиэннээҕи салаатын сэкирэтээрэ Айсен Николаев Владивостокка «Түмүк баар!» пуорумҥа Саха сирин дэлэгээссийэтин салайан кытынна. Пленарнай мунньахха 2021 сыллаахха паартыйа ылыммыт «Норуот бырагырааматын» түмүктэрин ырыттылар уонна Уһук Илин, Арктика сайдыыларыгар саҥа соруктары туруордулар. Саха сиригэр Бэрэсидьиэн Владимир Путин, дойду Бырабыыталыстыбатын өйөбүллэринэн, баартыйа, өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбата уонна олохтоохтор бииргэ үлэлэринэн улахан суолталаах бырайыактар олоххо киирэллэр. Бу — социальнай эбийиэктэр тутуулара, инфраструктураны, мэдиссиинэ уонна үөрэх ситимнэрин сайыннарыы, дьиэ кэргэни, ыччаты, аҕам саастаах дьону уонна байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын өйөөһүн. Өрөспүүбүлүкэҕэ 482 млрд солк. инвестиция тардылынна, 13 тыһ. оробуочай үлэ миэстэтэ тэрилиннэ уонна 53 саҥа тэрилтэ үлэлээтэ. Билигин баартыйа «Норуот бырагырааматын 2.0» хомуйар. Уруккутун курдук, бу бырагыраама олохтоохтор көрдөһүүлэригэр олоҕуруоҕа.
Ыам ыйын 26 күнэ. Ил Дархан Саха сирин урбаанньыттарын идэлээх бырааһынньыктарынан эҕэрдэлээтэ. Бүгүн өрөспүүбүлүкэҕэ 47 тыһ. тахса дьоҕус уонна орто урбаан субъектара үлэлииллэр, бу эйгэҕэ 137 тыһ. кэриҥэ киһи дьарыктаах. Бэйэни үлэнэн хааччыйыы көхтөөх сайдыыта ураты суолталаах – бэйэни үлэнэн хааччыйар гражданнар ахсааннара 75,5 тыһ. тиийдэ. Дьоҕус уонна орто бизнес эрэгийиэн экэниэмикэтин туруктаах буолуутун хааччыйыыга сүрүн оруолу ылар. Урбаанньыттар атыыга-эргиэҥҥэ, тырааныспарга, тыа хаһаайыстыбатыгар, тутууга, өҥө эйгэтигэр, туризмҥа, уопсастыбаннай аһылыкка үлэлииллэр, аныгы технологиялары, социальнай бырайыактары олоххо киллэрэллэр, кэллэктииптэрин уонна төрөөбүт улуустарын өйүүллэр. Өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбата урбааны өйүүргэ ситимнээх үлэни салгыыр. «Мин бизнеһим» Киин, урбааны сайыннарыы пуондата, мэктиэлиир пуонда нөҥүө үп-харчы уонна үбүлээһинэ суох өйөбүл дьаһаллара, үөрэх бырагыраамалара уонна сүбэнэн көмө олоххо киирэллэр. 2025 сылга урбаанньыттар урбааны сайыннарыы пуондатыттан чэпчэтиилээх үбүлээһин бырагырааматынан 689 мөл. солк. ыллылар. Пуонда анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин чилиэннэригэр бэйэ дьыалатын саҕалыырга уонна сайыннарарга сыллааҕы 1-тэн 5%-ҥа диэри тус сыаллаах сойуомнары биэрэр.
Ыам ыйын 26 күнэ. Айсен Николаев Дьокуускай куорат Национальнай политехническай 2-с нүөмэрдээх орто оскуолатыгар «Тиһэх чуораан-2026» үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ оскуоланы бүтэрээччилэри эҕэрдэлээтэ, бэйэлэрин сыалларын-соруктарын толорорго эрэллээхтик айанныылларыгар баҕарда. Ил Дархан оскуола өрөспүүбүлүкэ уонна киин куорат биир бастыҥ үөрэҕин тэрилтэтинэн буоларын, үөрэнээччилэргэ оскуолатааҕы сыллара билиини эрэ буолбакка, дьиҥнээх доҕоттору, олоххо үөрүйэҕи уонна бастакы дьоһуннаах ситиһиилэри аҕаларын бэлиэтээтэ.
Ыам ыйын 26 күнэ. Айсен Николаев Кэбээйи улууһугар Олоҥхо ыһыаҕар бэлэмнэниигэ тэрийэр кэмитиэт мунньаҕын ыытта. Быйылгы Олоҥхо ыһыаҕа Кэбээйи сэлиэнньэтигэр ыытыллар. Сирэ-уота ырааҕын уонна логистиката уустугун аахсыбакка, ыһыаҕы улуус олохтоохторун кытта бииргэ көмөлөөн үрдүк таһымнаахтык ыытыллыахтааҕын өрөспүүбүлүкэ баһылыга эттэ. Сиэри-туому, куонкурустары, успуорт күрэхтэһиилэрин ыытарга 15 эбийиэк баар буолуохтаах. Билигин үс эбийиэк толору, онтон уопсай тутуу — 74% бэлэм. Ил Дархан тутуу бары үлэлэрин бэс ыйын 15 күнүгэр диэри түмүктүүргэ соруйда. Ыраах нэһилиэктэртэн, Сэбээн Күөлтэн олохтоохтор бырааһынньыкка кэлэллэрин хааччыйыыга ураты болҕомтону уурарга сорудахтаата.
Ыам ыйын 27 күнэ. Айсен Николаев «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа барыллаан куоластааһыныгар кытынна. Маннык барыллаан куоластыыр кыах дойду бары олохтоохторугар бэриллибитэ. Олохтоохтор балаҕан ыйыгар буолар Судаарыстыбаннай Дуума быыбарыгар кимнээх кытталларын бэйэлэрэ быһаараллар. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа тэрийэр кэмитиэтэ иһитиннэрбитинэн, Саха сиригэр 16 киһи хандьыдаатынан регистрацияламмыт.
Ыам ыйын 28 күнэ. Айсен Николаев Дьокуускайга В.П. Ларионов аатынан Физико-техническэй лиссиэй саҥа дьиэтин тутуутун саҕалаан, бастакы сыбаайыны туруоруу тэрээһинигэр кытынна. Саҥа эбийиэк дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит «Ыччат уонна оҕо» национальнай бырайыагын «Оҕолорго бары үчүгэйи» федеральнай бырайыагын чэрчитинэн, ону тэҥэ «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа өйөбүлүнэн тутуллар. Үс мэндиэмэннээх 8 653 кв. миэтэрэ иэннээх аныгы куорпус 500 үөрэнээччигэ суоттанар. 2027 сыл бүтүүтүгэр үлэҕэ киирэрэ былааннанар. Тутуу бырайыага дойду Бырабыыталыстыбата бигэргэппит 2030 сылга диэри Дьокуускай агломерациятын биир кэлим социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын уһун болдьохтоох былаанын быһыытынан олоххо киирэр.
Ыам ыйын 29 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэҕэ национальнай бырайыактары олоххо киллэрии боппуруостарыгар мунньах ыытта. 2026 сылга национальнай бырайыактары олоххо киллэриигэ өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр 36,24 млрд солкуобай, ол иһигэр 26,25 млрд федеральнай үп-харчы көрүллүбүтүн иһитиннэрдэ. Бүгүҥҥү туругунан 12,57 млрд солк. туһаныллыбыт. Мунньахха социальнай суолталаах эбийиэктэри тутууга ураты болҕомтону уурдулар. Ил Дархан Адаптивнай үөрэх киинин иккис түһүмэҕэ — 150 миэстэлээх интэринээт уонна 200 миэстэлээх уһуйаан үрдүк бэлэмнээхтэрин, балаҕан ыйыгар аһыллыахтарын иһитиннэрдэ. Итини сэргэ доруобуйалара хааччахтаах оҕолорго улахан суолталаах эбийиэк — 4 №-дээх коррекционнай оскуола тутуутун хаамыыта дьүүллэһилиннэ. Айсен Николаев тутуу түмүктэнэрин хааччыйарга уонна бырайыагы олоххо киллэриигэ тиһиктээх үлэни салгыы ыытарга сорудахтаата. Дьокуускайга «Ыччат уонна оҕолор» национальнай бырайыагынан саҥа үөрэх тэрилтэлэрин тутуу салҕанар. 17 №-дээх орто оскуола эбии дьиэтин бэлэмэ — 6%, Чайковскай уулууссаҕа оскуола – 12%. Физико-тэхиньиичэскэй лиссиэй эбии дьиэтин тутуу саҕаланна. Ил Дархан эбийиэктэри тутууну хонтуруолга ыларга сорудахтаата. Маны сэргэ мунньахха саахалланар туруктаах дьиэлэртэн дьону көһөрүү бырагырааматынан тутуу хаамыытын уонна дьаһаллары толоруу графиктарын тутуһууну хонтуруоллааһын туһунан тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.
Ыам ыйын 29 күнэ. Айсен Николаев «Саха сирэ, иннибит диэки!» биэриигэ бырагыраамаҕа ыам ыйын түмүктэрин таһаарда. Бэс ыйын 1 күнүттэн Арктикаҕа 14 хайысханан чэпчэтиилээх билиэттэр атыыланыахтара. Тэйиччи сытар улуустар олохтоохторо Дьокуускайга диэри удамыр сыанаҕа көтүөхтэрэ. Боппуруоһу Ил Дархан тус хонтуруолга тутарын эттэ. Онуоха чэпчэтиилээх билиэтинэн куруутун туһанар эрэ дьон буолбакка, нэьилиэнньэҕэ тэҥник тарҕатыы хонтуруолланыаҕа. Итиэннэ Айсен Николаев «Арктика Синергията» федеральнай бырайыагы тэтимнээхтик олоххо киллэрии саҕаланарын туһунан эттэ. Үс сыл иһигэр 7 тыһ. км оптоволокно ситимэ тардыллыаҕа. Өрөспүүбүлүкэ «АрктикТелеком» хампаанньата бырайыагы олоххо киллэрэр. Хас да хайысханан — Халыма, Дьааҥы уонна Индигир туһаайыытынан— үлэ тэҥинэн соҕурууттан хоту диэки саҕаланыаҕа. Аллараа Бэстээххэ кабелы тиэммит бастакы массыыналар кэлбиттэрэ. Хонтуруолу ааспытын кэннэ кабелы тутуу сирдэригэр ыытыахтара. От ыйыгар сибээс ситимнэрин тардыы үлэтэ саҕаланыаҕа. 2026 сыл түргэн сибээс 8 нэһилиэнньэлээх пууҥҥа кэлиэҕэ. Кэбээйи Сиэгэн Күөлүгэр, Өлүөхүмэ Дабааныгар, Дельгэйигэр, Ииннээххэ, Тиннайга уонна Чапаевоҕа, Таатта Хара Алданыгар, Томпо Тополинайыгар. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ делегацията бэс ыйын 3-7 күннэригэр ыытыллар Петербурдааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы экономическай пуорумҥа кыттарын туһунан иһитиннэрдэ. Кэккэ сөбүлэҥнэри түһэрсиэхтэрэ. Ол курдук, эрэгийиэҥҥэ сибээс сайдыытыгар — телекоммуникация хампаанньаларын, инвестицияны киллэриигэ — бөдөҥ үп партнердарын, Кунсткамераны кытта, итиэннэ креативнай экэниэмикэҕэ, киинэ индустриятыгар сыһыаннаах сөбүлэҥнэргэ илии баттаһыахтара. Донецкай уонна Луганскай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэлэри кытта 2026-2028 сылларга бииргэ үлэлэһии былаана торумнаныаҕа.
Ыам ыйын 29 күнэ. Айсен Николаев эрэгийиэннээҕи ыстаап мунньаҕар 2021-2025 сылларга гаастааһын уонна гааһынан хааччыйыы бырагырааматын олоххо киллэрии түмүктэрин уонна 2030 сылга диэри түһүмэххэ былааны көрдө. Өлүөхүмэ куоратыгар2026 сылга «Газпром» хампаанньаны кытта бииргэ үлэлээһин чэрчитинэн Ленскэй улууһун Бэчинчэтигэр, Муруйаҕа, Батамайга, Нерюнгри Иенгратыгар уонна Өлүөхүмэ куоратын гаастааһын былааннанар. Ил Дархан күөх төлөнү кэмигэр киллэриини хааччыйар соругу туруорда. Хочуолунайдары гаас оттугар көһөрүүнү түргэтэтэр тоҕоостооҕун бэлиэтээтэ. 2030 сылга диэри социальнай гаастааһын бырагырааматын чэрчитинэн Соҕурууҥҥу Саха сиригэр 48 гаас хочуолунайдарын тутуу уонна саҥардыы, ону тэҥэ 19 эбийиэги кииннэммэтэх ититиигэ көһөрүү былааннанар.
Ыам ыйын 30 күнэ. Ил Дархан Таатта улууһун М.И. Кузьмин — Макар Хара аатынан Уолбатааҕы модельнай библиотекатын сэбиэдиссэйэ Екатерина Рахлееваны үрдүк ситиһиитинэн эҕэрдэлээтэ. Москваҕа бибилэтиэкэлэр күннэригэр аналлаах үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ култуураны уонна историческай нэһилиэстибэни харыстааһыҥҥа анаммыт дойду бастыҥ исписсэлиистэрин бэлиэтээтилэр. Екатерина Рахлеева «Өбүгэлэрбит нэһилиэстибэлэрэ: культурнай үгэстэри харыстааһын уонна сөргүтүү уонна духуобунай-сиэр-майгы сыаннастарын сайыннарыы иһин» номинацияҕа лауреат буолла. Айсен Николаев кининэн киэн туттабыт диэн МАХ ханаалыгар суруйда уонна саҥа ситиһиилэри, өрө көтөҕүллүүлэри, махталлаах ааҕааччылары баҕарда.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Үрүҥ Айыы Тойон ыйыгар үктэммиппитинэн! Үтүө быйаҥнаах, өлгөм үүнүүлээх сайын буоллун!
Афанасий Ноев
