Бэҕэһээ, балаҕан ыйын 30 күнүгэр, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй Үнүбэрситиэт устудьуоннар көҕүлээһиннэрин киинигэр Аан дойдутааҕы тылбаас күнэ бэлиэтэннэ.
Саха сирин дириҥ историялаах үрдүк үөрэҕин кыһатыгар быйылгы 2026-2027 үөрэх дьыла олус уратылаах саҕаланна. Ол курдук тыл билимин хандьыдаата, дассыан Гаврил Торотоев дириэктэрдээх Арассыыйа Бэдэрээссийэтин норуоттарын тылларын уонна култуураларын үөрэтэр үнүстүтүүт саха тылын устудьуоннарга үөрэтии бырагырааматыгар уларыйыы таҕыста. Үс хайысха: саха тылын түөрүйэтин үөрэтии, тылбааһы үөрэтэн саха тылын туттуллуутун чинчийии уонна компьютернай лингвистика ньымаларын туһанан төрөөбүт тылбытын саҥалыы көрүү хайысхалара биир хаапыдыраҕа холбостулар. Саҥа хаапыдыра – саха тылын уонна тылбаас хаапыдырата — диэн ааттанна. Сэбиэдиссэйинэн дассыан, билэлиэгийэ билимин хандьыдаата, бу иннинэ саха тылын истилиистикэтин уонна нууччалыы-сахалыы тылбаас хаапыдыратын салайбыт Лидия Манчурина талылынна. Саҥа хаапыдыраҕа тылбааска уонна саха тылын уонна эбии үөрэхтээһин учууталыгар 35 бакалаабыр, ону сэргэ тыллары тэҥнээн үөрэтэр уонна түүр, монгуол тылларын фундаментальнай уонна компьютернай лингвистикатын үөрэтэр хайысхаҕа 21 маҕыстыраан үөрэнэ киирдэ. Тылбаас күнүгэр бастакы куурустары эҕэрдэлээһин буолла.
Аан бастаан 1934 сыл муус устар 2 күнүгэр Дьокуускайдааҕы пединститутка саха уонна нуучча тылын салааларын аһар туһунан РСФСР Наркомпроһун уурааҕа тахсыбыта. Онно олоҕуран, 1935 сыллаахха нуучча тылын салаата, онтон 1939 сыллаахха саха тылын салаата аһыллыбыта. Ити кэмҥэ Лука Никифорович Харитонов Ленинград куоракка “Саха тылыгар сыһыат категорията” диэн тиэмэҕэ кандидатскай диссертациятын көмүскээн кэлбитэ. Кинини Дьокуускайдааҕы пединститут саҥа аһыллыбыт тыл уонна литература факультетыгар преподавателинэн үлэҕэ ылаллар. Онтон 1946 сыллаахха саха тылын уонна литературатын хаапыдыратын бастакы сэбиэдиссэйинэн ананар. Саха тыла үрдүк үөрэх кыһатыгар үөрэтиллэригэр олоҕун, билиитин анаабыт Лука Никифорович Харитонов быйыл төрөөбүтэ 125 сылын туолла. Кини бастакы сахалыы үрдүк үөрэх бырагырааматын, оскуола 5-6 кылаастарыгар саха тылын үөрэтэр учуобунньуктары, элбэх ахсааннаах методическай ырытыылары оҥорбута. Саха тылын чинчийэр-үөрэтэр билим оскуолатын тэрийбитэ, бэйэтин тула эдэр учуонайдары түмпүтэ.
Хаартыска: Дайаана Ефимова
Үөрүүлээх күҥҥэ 1991 сыллаахха саха тылын уонна литературатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит Гаврил Гаврильевич Филиппов кыттыыны ылла. Кини 1992 сыллаахха саха бэлилиэгийэтин уонна литэрэтиирэтин бакылтыата аһылларын ситиспитэ уонна манна декан буолбута.
— Сахабыт тылын сайыннараммыт култуурабытын сайыннарыахтаахпыт. Тылбыт туттуллуутун сайыннарыахтаахпыт. Тылбааска биһиги тэрилтэ тэриниэхпитин наада, үнүстүтүүппүт иһигэр. Араас омук тылыттан сахалыы тылбаастыырга бэлэмнээх исписэлиистэри үөрэтэн таһаарыахтаахпыт. Судаарыстыбаннай тылбытын олохтуур үлэ барыахтаах, онно ыччат дьон күүскэ ылсыаххытын наада, — диэн кэс тылын бэлилиэгийэ билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, саха тылыгар биллиилээх учуонай Гаврил Гаврильевич тириэртэ.
Бу күн саҥа тэриллибит хаапыдыра Уран Бэлиэтин оҥорууга устудьуоннар өйүктэригэр куонкурус буолла. Барыта аҕыс үлэ киирбититтэн, төрүт быһыытынан саха тылын уонна эбии үөрэхтээһин бакалаабырдарын иккис кууруһун үлэтэ сэҥээриини ылла.
Бастакы куурус устудьуоннарыгар үөрэхтэрин бүтэрэр куурустар тылы билиигэ, тылбаас историятыгар “Тыл – Сулус” оонньууну ыыттылар. Үнүстүтүүт боруогун саҥа атыллаан киирбиттэргэ минньигэс бэлэх уонна саха тылын үөрэтэр кинигэлэр бэлэх туттарылыннылар.
Үөрүүлээх күнү эҕэрдэ үҥкүү, ырыа киэргэттэ.
Тэрээһин “Саха тылын үөрэхтээҕин андаҕарынан”, “Тылбаасчыт өрөгөй ырыатынан” түмүктэннэ. Устудьуоннар уһуйааччыларын кытта илиилэрин сүрэхтэригэр тутан туран, төрөөбүт сахаларын тылын харааннаан, сайыннаран, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тириэрдэн иһэргэ андаҕайдылар. “Тыл баар – норуот баар” диэн этии судаарыстыба таһымыгар тахсан, үйэлээх тосхол ылыллан, сырдык Сулус буолан, тыга турарыгар ыра санаа этилиннэ.
Андаҕар тылларын 2011 сыллаахха нууччалыы-сахалыы тылбаас салаатын выпускнига тыл билимин хандьытаата, олоҥхоһут, «Баһырҕастаах аттаах Баабый Баатыр» олоҥхо ааптара Юрий Борисов уонна үнүстүүт дириэктэрэ, тыл билимин хандьыдаата, дассыан Гаврил Торотоев суруйбуттара. Хаапыдыра уларыйбытынан, ис хоһооно кэҥээн, ааптардар биир устуруоканы уларыттылар диэн биллэрилиннэ. Андаҕар тылын ааҕар нууччалыы-сахалыы тылбаас 2007 сыллааҕы бөлөх выпускнига, Ю.Е. Платонов аатынан Эстрада тыйаатырын кэпсэтии жанрын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна Николай Гоголев аахпыта ураты ис хоһооннонно.
Өрөгөй ырыата 2019 сыллаахха, тылбаас хаапыдыратын 20 сыллаах үбүлүөйүгэр анаан айыллыбыта, ааптардар ол кэмнээҕи үнүстүтүүт уус-уран тылбаас үөрэҕин маҕыыстырааннара: тыллара — Галина Басылайканова, матыыба — Светлана Михайлова.
Тылбаас күнэ аан дойдуга бэлиэтэнэр буолбута оруобуна 35 сыла. Аан дойдутааҕы тылбаас бэдэрээссийэтэ сыл аайы бу күҥҥэ анаан тирэх этии таһаарар. Быйыл — «Сила быть понятым» — диэн буолла. Өйдөһүү – тылбаас көмөтүнэн үөскүүр улуу күүс! Саха сирин бөдөҥ үрдүк үөрэҕин кыһатыгар норуоттар тылларын уонна култуураларын үөрэтэр үнүстүтүүт бу сыалы Тылбаас күнүгэр анаан толору көрдөрдө.
Хаартыска: Дайаана Ефимова
“Оҕолоор, олоххут тухары бу сырдык түгэни, устудьуон буолан сүрэхтэммит күҥҥүтүн хаһан да умнумаҥ! Үгүс үөрүүлээх, сороҕор үрдүккэ көтүүлээх, сороҕор кыратык санаа түһүүлээх да буоллар, устудьуон олоҕо эһиэхэ аартыккытын арыйыахтын, саҥа ситиһиилэргэ сирдиэхтин, бары бииргэ тутуһан сылдьаҥҥыт, буһан-хатан бурулуһан, ситэн-хотон сирэлиһэн, дьоһун-мааны дьон буолан тахсыҥ диэммит, алгыспытын аныыбыт! Алгыс баһа сыаланыахтын!”, — диэн тэрээһини ыыппыт, нууччалыы-сахалыы тылбаас иккис кууруһун маҕыстыраана, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ Жанна Барашкова алгыһын анаата.
