Муус устар 27 күнэ. Ил Дархан Саха сирин олохтоохторун Өрөспүүбүлүкэ күнүнэн эҕэрдэлээтэ. «Биһиги ааспыты киэн тутта эргиллэн көрөн, бу сыллар усталарыгар Саха сирэ Уһук Илин сайдыытын хамсатар күүһүнэн буолбутун, ситиһиилэрбит — бу Саха сирин олохтоохторун күүрээннээх үлэлэринэн ситиһиллибит чопчу кирбиилэр буолаллар», – диэн бэлиэтээтэ. Доруобуйа харыстабылын, үөрэх, олорор дьиэнэн хааччыйар уонна демография боппуруостарын быһаарар аналлаах «Дьиэ кэргэн», «Олоххо анаммыт инфраструктура», «Уһун уонна көхтөөх олох» уонна «Ыччат уонна оҕо» национальнай бырайыактары олоххо киллэрэргэ 2026 сылга бүддьүөт бары таһымыттан 36 млрд солк., ол иһигэр федеральнай бүддьүөттэн 26 млрд. солк. көрүлүннэ. Оҕо төрөөһүнүн ахсаанынан өрөспүүбүлүкэ Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурукка бастакы, Арассыыйаҕа 10-с миэстэлээх. Оҕолор аҥардарын кэриҥэ элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрүүр, билигин Cаха сиригэр 34 тыһ. тахса элбэх оҕолоох ыал баар. Өрөспүүбүлүкэҕэ олоҕу олоруу уһуна үрдүүр, Арассыыйа орто көрдөрүүтүн куоһарар, Уһук Илиҥҥэ – муҥутуур уһун.
Муус устар 27 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэни төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ Былатыан Ойуунускай пааматынньыгар сибэкки дьөрбөтүн уурда. Муус устар 27 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ устуоруйатыгар ураты миэстэни ыларын, 1922 сыллаахха саха норуотун чулуу уолаттара — Максим Аммосов, Платон Ойунуунускай, Исидор Барахов, Степан Аржаков, Степан Васильев уонна кинилэр биир санаалаахтара Саха автономиятын тэрийбиттэрэ, эрэгийиэн култуурунай уонна экэнэмиичэскэй сайдыытыгар күүс буолбутун, 70 сыл ааспытын кэнниттэн, 1992 сыллаахха, Саха сирин Бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев уонна кини биир санаалаахтара көҕүлээһиннэринэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона ылыныллыбытын бэлиэтээтэ.
Муус устар 27 күнэ. Ил Дархан Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет тыйаатырыгар Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр анаммыт уопсастыбаннас үөрүүлээх тэрээһинин кыттыылаахтарын бырааһынньыгынан эҕэрдэлээтэ. «Бу күн биһиги өрөспүүбүлүкэбитин олохтообут дьоммутугар уонна кинилэр дьыалаларын салҕааччыларга махтаныах тустаахпыт», — диэн эттэ. Бүгүн биһиги буойуннарбыт аҕа көлүөнэ албан ааттаах үгэстэрин салҕаан, өстөөҕү хорсуннук суоһаралларын, Ийэ дойдуларын иннигэр ытык иэстэрин чиэстээхтик толороллорун, Кыайыы туһугар өрөспүүбүлүкэ барыта сомоҕолоһон, бигэ тыылы хааччыйарын, фронт туһугар саҥа технологиялары айарын, буойуттар дьиэ кэргэттэригэр дьоһун болҕомто уурулларын бэлиэтээтэ. Айсен Николаев Саха сирэ экэниэмикэҕэ көрдөрүүтүн, социальнай эбийиэктэри тутуу, сайдар кэскилин туһунан кэпсээтэ. Бары биир санаанан салайтаран түмсүүлээх буоларга ыҥырда. Саха сирин олохтоохторо күргүөмүнэн куоластыылларыгар эрэнэрин биллэрдэ.
Муус устар 27 күнэ. Ил Дархан Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр телевидениеҕэ, араадьыйаҕа анаммыт «Быһа лииньийэҕэ» Саха сирин олохтоохторун боппуруостарыгар эппиэттээтэ. Колл-кииҥҥэ барыта 1727 ыйытыы киирбит, былырыын балаҕан ыйынааҕы «Быһа лииньийэҕэ» 1672 ыйытыы киирбит. Быһа эпиир 3 чаас 12 мүнүүтэ устата салҕанна. Айсен Николаев элбэх ыйытыыга сиһилии эппиэт биэрдэ, өрөспүүбүлүкэҕэ сытыы тиэмэлэригэр тохтоото, Саха сирин сайдыытын хайысхаларын уонна соруктарын туһунан санаатын эттэ. Ордук элбэхтик суол-иис, тырааныспар, авиабилиэт, олорор дьиэни тутуу, сааххалламмыт дьиэттэн дьону көһөрүү, социальнай инфраструктураны саҥардыы, чэпчэтиинэн туһанар араҥа, СВО кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйөөһүн, нэһилиэнньэлээх пууннары тупсаҕай оҥоруу уо.д.а боппуруостар таарылыннылар. Ордук көхтөөхтүк Мииринэй, Алдан, Нерюнгри, Үөһээ Халыма, Ленскэй, Мэҥэ Хаҥалас, Өлүөхүмэ, Кэбээйи, Уус Маайа, Дьокуускай олохтоохторо кытыннылар. Биир да ыйытыы болҕомтото суох хаалыа суоҕа, «Быһа лииньийэҕэ» этиллибэтэх ыйытыылар былаас тустаах уорганнарыгар ыытыллыахтара, хоруйдара аҕыйах күнүнэн кэлиэхтэрэ этилиннэ.
Муус устар 28 күнэ. Айсен Николаев Дьокуускайга Опера уонна балет тыйаатырыгар Арассыыйа Дьоруойа Алексей Петровы кытта бырастыылаһыыга элбэх норуоттаах Саха сирин уонна тус бэйэтиттэн аатыттан дьоруой чугас дьонугар дириҥ кутурҕанын тиэртэ. «Алексей Рафаэлович Петров биһиэхэ мэлдьи чиэс, хорсун быһыы, бэриниилээх буолуу бэлиэтэ буолуоҕа, кини аата өрөспүүбүлүкэ устуоруйатыгар, биир дойдулаахтарын, үүнэр көлүөнэлэр сүрэхтэригэр хаалыаҕа, дьоруой аата үйэлэргэ сулустуу чаҕылыйыаҕа», — диэн бэлиэтээтэ.
Муус устар 28 күнэ. Ил Дархан Мииринэйгэ үлэлээтэ. Айсен Николаев уонна АЛРОСА хампаанньа генеральнай дириэктэрэ Павел Маринычевы кытта 2026-2030 сылларга Саха сирин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар туһуламмыт дуогабарга илии баттастылар. Урукку сөбүлэһиилэргэ олоҕуран, АЛРОСА өйөбүлүнэн 21 улууска 50-ча эбийиэк, ол иһигэр оскуолалар, балыыһалар, успуорт уонна култуура тэрилтэлэрэ, оҕо доруобуйатын чөлүгэр түһэрэр кииннэр, олорор дьиэлэр уо.д.а. тутуулар үлэҕэ киллэриллибиттэрэ. Саҥа сөбүлэһиигэ ураты болҕомто «алмаастаах түөлбэҕэ» — Анаабыр, Үөһээ Бүлүү, Бүлүү, Мииринэй, Ньурба, Сунтаар, Өлөөн улуустарыгар ууруллар.
Муус устар 28 күнэ. Ил Дархан Мииринэйгэ Алмаас түмэлин аһыллыытыгар кытынна, олохтоохтору эҕэрдэлээтэ. Түмэл өрөспүүбүлүкэҕэ уонна дойду үрдүнэн алмааһы хостооһун историятын харыстыырга дьоһун эбийиэк буоларын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Аныгы сыыппара технологията киэҥник туттуллар, ураты түмэл Мииринэйгэ бырамыысыланнай туризмы сайыннарыы киининэн буоларыгар эрэлин биллэрдэ.
Муус устар 28 күнэ. Мииринэйгэ сырыытыгар Ил Дархан улуустааҕы киин балыыһа медиктэригэр наҕараада туттарда. Бу хамаанда кулун тутарга хорсун быһыыны көрдөрөн, таһырдьа тоҥмут пациент клиническай өлүү туругар 5,5 чаас устата сылдьыбытын өрүһүйдүлэр. Киһи олоҕун быыһаабыт Мииринэй медиктэригэр Айсен Николаев махтанна уонна үрдүк таһымнарын, эппиэтинэстэрин, идэҕэ бэриниилэрин иһин Ил Дархан Бочуотунай грамотатын анестезиолог-реаниматолог быраас Дмитрий Босиковка, медсиэстэрэлэр Анна Ангажановаҕа, Саида Шляпкинаҕа, санитарка Тина Симаковаҕа туттарда.
Муус устар 28 күнэ. Айсен Николаев Мииринэйгэ Новоленскай ТЭС тутуутун бырайыагын олоххо киллэрии хаамыытыгар аналлаах мунньах ыытта. Дойдуга биир улахан бырайыак эньэргиэтикэни сайыннарыыга эрэ буолбакка, Саха сирин арҕаа өттүн уонна аттынааҕы эрэгийиэннэр экэниэмэкэлэрин сайдыытыгар улахан суолталааҕын, өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбата, туһааннаах муниципальнай оройуоннар, эбийиэккэ гааһы тиэрдиини мэктиэлиир АЛРОСА хампаанньа бырайыак олоххо киириитигэр «Интер РАО» хампаанньаҕа кинилэртэн тутулуктаах көмөнү оҥороллоругар эрэнэрин бэлиэтээтэ. Ленскэй куораттан 15 км ыраах тутуллар үс эньэргиэблоктаах эбийиэк 555 МВт кыамталаах буолуоҕа. Ыстаансыйаны дойдуга оҥоһуллубут аныгы оборудованиенан хааччыйыахтара. 570-тан тахса саҥа үлэ миэстэтэ тэриллиэҕэ. Ленскэйгэ ыстаансыйа үлэһиттэригэр анаан 401 кыбартыыралаах аныгы олорор комплекс тутуллар. Ленскэй технологическай техникумугар каадырдары бэлэмнииргэ саҥа үөрэх хайысхалара аһыллыбыттара, мастарыскыайдар тэриллэллэр, 1 №-дээх оскуолаҕа эньэргиэтикэ кылааһа тэриллибитэ.
Муус устар 29 күнэ. Айсен Николаев Бүлүү улууһугар үлэлээтэ. Бүлүү куоракка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара Николай Кондаков, Алексей Миронов уонна Николай Степанов пааматынньыктарыгар сибэкки дьөрбөтүн уурда. Хас биирдиилэрэ тус-туспа бойобуой суоллаахтарын, дьылҕалаахтарын, хорсун-хоодуот быһыылары оҥорбуттарын туһунан санатта. Ытык дьоммут тустарынан өйдүү-саныы сылдьыахтаахпытын, эдэр көлүөнэҕэ кэпсиэхтээхпитин, ытыктабыллаахтык сыһыанаһыахтаахпытын уонна Улуу Кыайыы хайдахтаах сыранан кэлбитин туһунан өйдөбүл улахан суолаталааҕын умнуо суохтаахпытын бэлиэтээтэ.
Салгыы Ил Дархан «Ыллыыр кумахтар» диэн дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит «Куорат табыгастаах эйгэтин тэрийии» федеральнай бырагырааматынан оҥоһуллубут кытылы көрдө, үрдүктүк сыаналаата, дьон-сэргэ сынньанарыгар табыгастаах буолбутун бэлиэтээтэ.
Бу күн Айсен Николаев улуустааҕы балыыһа комплексын иккис уочаратын — саҥа эмтиир куорпус үөрүүлээх аһыллыытыгар кытынна. Түөрт тыһ. кв.м. иэннээх үс мэндиэмэннээх эбийиэк дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин сорудаҕынан «Уһун уонна көхтөөх олох» национальнай бырайыагынан тутулунна. Комплекс бастакы уочарата үс сыл анараа өттүгэр үлэҕэ киирбитэ.
Ил Дархан тутууну үбүлээһиҥҥэ, тэрийиигэ төһө да уустуктардаах буолбутун иһин, үлэни ситиһиилээхтик түмүктээбиттэригэр махтанна. Владимир Путин көҕүлээбит уонна «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа көхтөөхтүк өйүүр национальнай бырайыактарын чэрчитинэн, бүгүн өрөспүүбүлүкэҕэ доруобуйа харыстабылын 120-с эбийиэгэ үлэҕэ киирбитин, бу сүҥкэн үлэ буоларын, биһиги дойдубутугар, өрөспүүбүлүкэбитигэр доруобуйа харыстабылыгар болҕомто уурулларын көрдөрөрүн бэлиэтээтэ.
Муус устар 29 күнэ. Айсен Николаев Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин дойду Бырабыыталыстыбатын чилиэннэрин кытта Арктиканы сайыннарыыга уонна Трансарктическай тырааныспар көрүдүөрүн тэрийиигэ видеосибээһинэн ыыппыт мунньаҕар кытынна. Владимир Путин Арктика дойду экэниэмикэтигэр, бырамыысыланнаһыгар, куттала суох буолуутугар сүрүн оруоллааҕын бэлиэтээтэ. Арктикаҕа олох хаачыстыбатын тупсарыыны сүрүн сорук быһыытынан ыйда. 2% бырыһыаннаах «Арктическай ипотека» бырагыраама 2030 сылга диэри уһатыллыбытын, ону тэҥэ Арктика агломерацияларыгар маастар-былааннар үлэҕэ киирэн эрэллэрин санатта. Билигин 100-тэн тахса эбийиэги тутуу уонна саҥардыы үлэтэ бара турар. Мунньахха Арассыыйа олохтоохторугар босхо юридическэй көмөнү оҥоруу, аныгы сыыппаранан оҥоһуллар былаас өҥөлөрүн сайыннарыы, кыра нэһилиэнньэлээх пууннарга интэриниэти киллэрии боппуруостарын дьүүллэстилэр. Хотугу муора суолунан таһаҕас тиэйиитэ ааспыт 10 сылга 4 мөл. туоннаттан 38 мөл. туоннаҕа диэри улааппыт. Хотугу муора суолун сайыннарыы чэрчитинэн түөрт атомнай ледокол, быыһыыр-өрөмүөннүүр флот алта суудуната тутуллубут, үс гидрографическай суудуна саҥардыллыбыт уонна биэс кэтээн көрөр спутник орбитаҕа ыытыллыбыт. 2035 сылга диэри өссө түөрт ледокол, кырата уон быыһыыр суудуна тутуллара уонна 12 спутник ыытыллара былааннанар.
Муус устар 29 күнэ. Айсен Николаев Дьокуускайга дойдуга норуоттар сомоҕолоһууларын сылларыгар анаммыт «Билии. Бастакылар» федеральнай марафону видеосибээс нөҥүө аста. Киэҥ далааһыннаах сырдатар тэрээһини дойду Бэрэсэдьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит «Ыччат уонна оҕо» национальнай бырайыак чэрчитинэн «Билии» уопсастыба ыытар. Саха сирин ыччатыгар туһаайан судаарыстыбаннай диэйэтэллэр, учуонайдар, дойду дьоруойдара, байыаннай кэрэспэндиэннэр, олимпийскай чемпионнар уонна культура маастардара тыл эттилэр. Ил Дархан хардарыта ытыктабыл Арассыыйаҕа куруутун, ордук билигин дойдубут кэскилин туһугар охсуһууну ыытар кэммитигэр, сүрүн сыаннас буоларын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. «Билии» уопсастыбаҕа ыччакка дойду ситиһиилэрин көрөргө кыах биэрэр бырайыактарын иһин махтанна.
Муус устар 30 күнэ. Айсен Николаев Саха сирин дьонун-сэргэтин Арассыыйаҕа аан бастаан бэлиэтэнэр аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар күннэринэн эҕэрдэлээтэ. Саха сиригэр бу күн ураты суолталааҕын, манна төрөөбүт тылларын, өбүгэ үгэстэрин, олохторун-дьаһахтарын уонна айылҕалыын быстыспат ситимнэрин харыстаан илдьэ сылдьар норуоттар үйэлэр тухары олохсуйан олороллорун, кинилэр өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар ураты кылааттарын киллэрэллэрин уонна Саха сирин элбэх омуктаах култууратын байыталларын бэлиэтээтэ. Соругунан — төрүт уус общиналары, Арктика сайдыытын өйөөһүн уонна дьон бэйэлэрин сирдэригэр-уоттарыгар дьоһуннаахтык олороллоругар, үлэлииллэригэр усулуобуйаны тэрийии буоларын туһунан эҕэрдэҕэ этиллэр. Ил Дархан Саха сирин аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын бэрэстэбиитэллэригэр өбүгэ үгэһигэр бэриниилээхтэрин, сыралаах үлэлэрин, муударай өйдөрүн уонна төрөөбүт сиргэ тапталларын иһин ис сүрэҕиттэн махтанна.
Муус устар 30 күнэ. Айсен Николаев араас идэлээх үлэһиттэргэ 300 тыһ. солкуобай суумалаах «Үлэ киһитэ» бириэмийэни туттарда. Наҕараадаламмыттар ортолоругар — ойуур үлэһиттэрэ, баһаарынайдар, миэдиктэр, учууталлар, балыксыттар, тутааччылар, урбаанньыттар, ОДьКХ үлэһиттэрэ, машинистар бааллар. Ил Дархан 2023 сылтан саҕалаан сыл аайы үлэ кэлэктииптэриттэн 50 киһи талылларын, улахан дьоһун хамыыһыйа быһаарарын, бэйэлэрин сыралаах үлэлэринэн биһиги өрөспүүбүлүкэбитин уонна дойдубутун бөҕөргөтөр дьиҥнээх үлэһит дьон наҕараадаланалларын бэлиэтээтэ. Быйыл Саха сирин 15 улууһуттан уонна Дьокуускай куораттан лауреат буоллулар. Кинилэр ортолоругар «эр киһи» уонна «дьахтар» идэтэ диэн өйдөбүллэри уларытар дьон бааллар.
Муус устар 30 күнэ. Айсен Николаев Оҥоһуу өй Сэбиэтин иккис мунньаҕын ыытта. Технология түргэнник сайдар кэмигэр Оҥоһуу өй көннөрү сонун сүүрээн эрэ буолбакка, экэниэмикэни, социальнай эйгэни уонна судаарыстыбаннай салайыыны сайыннарар сүрүн үнүстүрүмүөнүнэн буоларын бэлиэтээтэ. Оҥоһуу өйү араас эйгэҕэ киллэриигэ национальнай былааны до йду Бырабыыталыстыбата бэс ыйын 1 күнүгэр диэри бигэргэтиэхтээх. Өрөспүүбүлүкэҕэ Оҥоһуу өй сайдыытын стратегиятын оҥоруу, дааннайдары таҥастыыр кииҥҥэ Оҥоһуу өй кластерын тэрийии, Сбер «21 Оскуолатыгар» Оҥоһуу өй Фабрикаларын үлэлэтии, каадырдары бэлэмнээһин соруктар тураллар. Ил Дархан стратегия Оҥоһуу өйү киллэриигэ бастакы уочараттаах хайысхалары быһааран уонна саамай улахан көдьүүһү аҕалар сүрүн салааларын арыйан көрдөрүөхтээҕин туһунан бэлиэтээтэ. Стратегия бырайыагын уонна Оҥоһуу өй кластерын тэрийии бырайыагын бигэргэтэргэ анаан ситэрэн биэрэргэ сорудахтаата.
Ыам ыйын 1 күнэ. Айсен Николаев Саха сирин олохтоохторун Саас уонна Үлэ бырааһынньыгынан эҕэрдэлээтэ. Бу үлэ киһитигэр биир санааланыы, дириҥ ытыктабыл үтүө сааскы бырааһынньыга буоларын, Саха сиригэр бу чугаһын, биһиги өрөспүүбүлүкэбит куруук күүстээх майгылаах, эппиэтинэстээх, маастарыстыбалаах, бэйэтин дьыалатын чиэһинэйдик оҥорорго бэлэм дьонтон тутулларын бэлиэтээтэ. Саха сирэ эрэллээхтик сайдарын, күүһүрэрин, дьон олоҕун хаачыстыбатын уларытар улахан бырайыактар олоххо киирэллэрин, үлэҕэ-хамнаска, идэтийиигэ, көлүөнэлэр утумнааһыннарыгар ытыктабыл улахан суолталааҕын туһунан эҕэрдэҕэ этиллэр. «Үлэһит идэлэр суолталарын салгыы үрдэтиэхпит, үлэлииргэ сөптөөх, куттала суох усулуобуйаны тэрийиэхпит», — диэн Ил Дархан эттэ.
Ыам ыйын 2 күнэ. Кыайыы күнүн көрсө Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэрэ Ил Дархан Айсен Николаев ыйааҕынан 1 мөл. солк. төлөбүрү туттулар.
«Маннык быһаарыыны ылынан, саамай ыар тургутууну ааспыт, дойдубут көҥүлүн турууласпыт, кэлэр кэскилбитин бэлэхтээбит кыайыылаахтар көлүөнэлэригэр дириҥ ытыктабылбытын, ис сүрэхпититтэн махталбытын тиэрдэбит. Биһиги бэтэрээннэрбит аттыларыгар куруук баар буолуохтаахпыт, кинилэргэ болҕомтобутун, ахсаабат кыһамньыбытын, махталбытын тылынан эрэ буолбакка, чопчу дьайыынан көрдөрөр эбээһинэстээхпит», — диэтэ Ил Дархан.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Иэйиэхсит ыйыгар үктэнэммит, тулабыт уһуктар үтүө кэмигэр айылҕалыын алтыһан, чэбдигирэн, санаабыт күүһүрдүн!
Ааптар: Афанасий Ноев
