Василий Николаевич Титов 1941 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата, Николай Алексеевич Титов 42 сааһыгар, ийэтэ Христина Петровна 38 сааһыгар иккиэн бэрт эдэр уонна олох үөрүүтүн билбэккэ эрэ биэс оҕолорун бэһиэннэрин тулаайах хаалларан күн сириттэн күрэммиттэрэ. Сэрии күүстээх, көстүбэт илиитинэн ити курдук кини өҥүргэс санныттан тайанан, ийэлээх аҕатын эрдэ илдьэ баран, тулаайах оҕо олоҕо диэн туох буоларын эппитэ. Чугас дьонуттан эбэтэ Кэтириинэ эрэ хаалбыта, эмээхсин сылаас тыына, хорсун санаата, олохтон ылбыт улуу муудараһа сиэнигэр, барыны бары билэ-көрө сатыы сылдьар Васяҕа көспүтэ. Кэлин улаатан баран ханна да тиийбитин иһин, үөрэр, хомойор түгэнигэр: «Мин Кэтириинэ эмээхсин сиэнэбин», — диирэ. Суруналыыс, поэт, прозаик Степан Егорович Дадаскинов ахтыытыттан: «Мин Далыр оскуолатыгар сэрии бүтэрин кытта 1946-1948 сылларга, оччолорго 5-7 кылаастарга үөрэммитим. Онно Василий Титов, эбэтэ, Кэтэриинэ Титова пуобарынан үлэлиирэ уонна эдьиийэ, Зина үөрэнэрэ. Вася оччоҕо кыра уол буоллаҕа, эбэтигэр көмөлөһө таарыйа мас кыстыы сылдьарын өйдүүбүн. 1949 сыллаахха оскуолабын бүтэрэн баран Дьокуускайга үөрэнэ барбытым онтон үлэһит буолан атын хайысханан барбытым. Вася оҕо эрдэҕиттэн бэйэтэ туспа, сытыары-сымнаҕас характердаах буолбатах этэ. Оннук ыччат буола үүммүтэ…»
Амматтан үрдүкү бартыыйынай оскуолаҕа үөрэнэ Хабаровскай куоракка барбыта. Түөрт сыллаах үөрэх биллибэккэ ааспыта. Үөрэҕин кэнниттэн «Эдэр коммунист» хаһыакка эрэдээктэри солбуйааччы дуоһунаһыгар үлэлээбитэ. Суруналыыс мындыр, уустук үлэтигэр уһуллуута оччотооҕу эдэр ыччат, хомсомуол олоҕун киэҥник сырдатыыттан саҕаламмыта. Суруйар үлэнэн салгыы үлүһүйбүтэ.
Ол сылдьан Уус Алдан хаһыатыгар эрэдээктэринэн анаммыта. Биир кэмҥэ кинини кытта бииргэ үлэлээбит доҕоро, Саха норуотунай поэта Иван Мигалкин маннык кэпсээбиттээҕэ: «Баһылай киһи быһыытынан өйдөөх, киэҥ көҕүстээх истиҥ доҕор этэ. Оччолорго райком бюротугар үлэлии сылдьыбыт буолан арааһы билэрэ. Ити «Этиллибэтэх кырдьык» сэһэнигэр олоххо баар дьиҥнээх дьон прототип буолан сырыттахтара. Кырдьык, киһи да күлэр, сэһэҥҥэ суруллар быһылааннар баар чахчылар. Ону билэннэр, истэннэр өһүргэммит сурахтаахтара. Билигин ол дьон сорохторо манна чыын-хаан буолан олороллор. Тылын-өһүн маастарыстыбатын үрдүгүнэн кинигэтэ олох былдьаһыгынан атыыга барбыта. Мин Баһылайы сүтүөн 3-4 хонук иннинэ көрсүбүттээҕим, Уус Алдаҥҥа тахса сырыттаҕына. Онно хантан билиэҥий киһи аҕыйах хонон баран оннук буолуон, көннөрү олох-дьаһах туһунан кэпсэтэн баран арахсыстахпыт. Оннук…»
Дьэ, манна Василий Николаевич дьиҥнээх дьоҥҥо-сэргэҕэ тиийэр уус-уран уочаркалары, кэпсээннэри бииртэн биир айыталаан испитэ. Кини «Сааскы тэлиилэр» (1978), «Таптал сэргэтэ» (1988), «Киһиэхэ төрөөбүт дойдута…» (1988) диэн бэртээхэй кинигэлэри суруйталаабыта. Саҥа кинигэҕэ элбэх матырыйаалы муспута. Олоҕу саҥа, ураты хараҕынан көрбүтэ. Ол түмүгэр 1989 сыллаахха «Хомурах туруйата» диэн романын бастакы кинигэтин суруйан таһаартарбыта. Айымньыны дьон бэркэ биһирээн, үөрэ-көтө көрсүбүттэрэ, 15.000 ахсаанынан таһаарыллыбыт буолан хас биирдии ыал билигин да уура сылдьан ааҕар буолуохтаахтар. Роман иккис кинигэтэ 1993 сыллаахха муус устар ый 13 күнүгэр эмиэ 15.000 ахсаанынан бэчээттэнэн тахсыбыта. Дьиҥэр роман икки чааһа иккиэннэрэ 1985-88 сыллардаахха бэчээттэнэн бэлэм сыппыттар. Үһүс чааһа тахсыахтааҕа…
Василий Титов айар үлэтин сүнньүнэн икки суолга хайытыахха сөп: билиҥҥи кэм уонна ааспыт олох билиҥҥи кэмҥэ сабыдыала, баһылыыр оруола.
Василий Николаевич бэйэтин кэминээҕи суруйааччылартан биир бастакынан кырдьыгы көрдөрүү тиэмэтигэр бөдөҥ айымньылардаах, бу тиэмэҕэ улахан хоннохтоохтук ылсан үлэлээбит суруйааччылартан биирдэстэрэ. Урут саха литэрэтиирэтин төрүттээбит А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй, П.А. Слепцов-Ойуунускай кырдьык тиэмэтигэр үлэлээн испиттэрэ, эрдэ бу олохтон баран, элбэҕи, дириҥ суолталааҕы суруйуохтара хаалбыта.
Василий Николаевич Титов айар үлэтин күөгэйэр күннэрин, бэйэтин күүһүн-күдэҕин «Хомурах туруйата» романыгар уонна «Киһиэхэ төрөөбүт дойдута…» уочаркатын хомуурунньугар анаабыта. Ааптар романын араас дьон билиитигэр, этнографическай, фольклорнай источниктарга сатабыллаахтык тирэнэн, элбэх матырыйааллары мунньан, дьаныһан туран үөрэтии түмүгэр суруйбута.
«Киһиэхэ төрөөбүт дойдута…» уочаркатын хайысхата – айылҕаны харыстааһын. Амма сирин-дойдутун экологическай кыһалҕатын кытары ыкса сибээстээх. Ааптар айылҕаҕа чугас киһи буолан, бэйэтин уочаркатын нөҥүө айылҕаҕа сыһыаҥҥа даҕатан, эдэр ыччаты үрдүк моральнай-эстетическэй уонна патриотическай тыыҥҥа иитии проблемаларын таарыйар.
Василий Титов саха литэрэтиирэтин кырдьыктаахтык көрдөрөр сүүрээнинэн сайдар үтүө үгэстэрин салҕаан, кини көрдөрөр кыаҕыгар саҥаны өссө интэриэһинэйи киллэрэн, дириҥэтэн билигин да уста турар уонна ааспыт олох боппуруостарын арыйар – «Этиллибэтэх кырдьык» диэн сэһэннэр хомуурунньуктарын суруйбута.
“1992 сыллаахха Василий Титов, Саха сирин ыксаллаах балаһыанньалар Судаарыстыбаннай кэмитиэттэригэр (ССЫБГК) пресс-сулууспа тэриллибитигэр ыҥырыллан үлэлээбитэ. Василий Николаевич сонуннары үксүн сахалыы тылынан дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдэрэ. Пресс-сулууспаҕа соҕотоҕун үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Саха сирин ханнык даҕаны тэрилтэлэригэр пресс-сулууспа диэн тэриллэн үлэлии илигэ. Суруйааччы нууччалыы-сахалыы ССЫБСК үлэтин-хамнаһын бэчээт уонна көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньалар нөҥүө сырдатар үлэни дьүккүөрдээхтик ыытара. Онон кэлин тэриллибит пресс-сулууспаларга кини үлэтэ холобур буолбута, ол иһигэр СӨ Ил Дарханын пресс-сулууспатыгар тиийэ. Василий Титов кылгас иһитиннэриилэри оҥорорунан эрэ муҥурдаммат этэ. Суруналыыс буоларын быһыытынан, экология боппуруостарыгар, тулалыыр эйгэни харыстыырга сыһыаннаах, дьон киэҥ биһирэбилин, сэҥээриитин ылбыт: «Буор кут буомурдаҕына…», «Далаһа уһугар туран сана…» о.д.а. суруйуулары хаһыат нөҥүө бэчээттээн сырдаппыта. Кини суруйуута, Саха сирин экологиятын боппуруостарын нэһилиэнньэ киэҥ араҥата өр сыллар тухары өйдүү сылдьарын курдук иҥэрбитэ. Ити суруйууларга олоҕуран, Василий Николаевич Саха сирин экологиятыгар аналлаах улахан романынан айымньыны суруйа сылдьарын туһунан ахтыбыттаах. Кини айымньытын барытын төбөтүн иһигэр тута сылдьар эбит этэ, олордор эрэ бэчээттиир массыынкатын табыгыраппытынан барара. Билиҥҥи үйэҕэ курдук компьютер бара буоллар, үгүс айымньыны суруйуох киһи этэ.
Василий Николаевич Титов курдук, саха тылын үчүгэйдик баһылаабыт суруйааччы баар буолан, Саха сирин тулалыыр эйгэтин туруга уонна ССЫБСК үлэтэ-хамнаһа олохтоох нэһилиэнньэҕэ кэмигэр сөптөөхтүк суруллан иһитиннэриллибитэ. Ол түмүгэр, дьон туруорсуутунан, улахан радиациялаах «Кристалл» уонна «Кратон-3» курдук сир анныгар эһиллибит ядернай үлтү тэптэриилэр сирдэрэ сөптөөх миэрэни ыланнар дьаһыллыбыта. Космос ракеталарын тобохторо бас батах быраҕыллаллара тохтоон, бэрээдэктэммитэ. Экологическай кириитикэлэр боппуруостарын хонтуруола Арассыыйа ЫБСК-тын иһигэр киирбитэ. Кэлин Арассыыйа ЫБСК-та МЧС диэн ааттаммыта. Онон Василий Титов көннөрү суруналыыс эрэ буолбакка, дьон, норуот инникитин туһунан уһуну-киэҥи толкуйдуур кыһамньылаах, бөлүһүөк суруйааччы диэтэхпинэ улаханнык алҕаһаабатым буолуо диэн бигэ санаалаахпын,» — диэн оччотооҕуга Саха сирин ыксаллаах балаһыанньаларга Судаарыстыбаннай кэмитиэтин бастакы бэрэссэдээтэлэ Анатолий Игнатьевич Чомчоев ахтыытыттан.
Василий Николаевич ити курдук олоххо буолан ааспыт уонна буола турар чахчылары туох да уларытыыта, омуна суох суруйара. Кини олоххо үөскээбит дэмэкэрэтиическэй хамсааһыны эрдэттэн биһириирэ. Кини суруналыыстар ортолоругар үтүө сүбэһит, өй-санаа салҕанар, күүс-уох ииттинэр үтүө доҕордоро, убайдара этэ. Саха норуотунай суруйааччыта, Былатыан Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата, Саха норуодунай суруйааччыта Семен Андреевич Попов-Сэмэн Тумат: «Баһылай, олоҕу уонна кырдьыгы олох халбаҥнаппакка бииргэ илдьэ сылдьыбыт, күүстээх тыллаах-өстөөх киһи этэ. Мин бэйэм дьиҥэр Баһылайдыын улаханнык айах атан кэпсэппэтэх киһим ол эрэн киһи быһыытынан улаханнык сыаналыырым диэн туохханый?! Кини истиҥ доҕотторо Баһылай Саввин уонна Варвара Потапова этилэр. Варвара Потапованы өлөрбүттэрин түмүгэр кэргэнэ Баһылай Саввин сымыйанан буруйданан биэс сылга хаайыыга барар. Ол кэннэ, биирдэ, Баһылай Тиитэп миэхэ этэн аһарбыттаах: «Ити, доҕорум, Баһылай сымыйанан буруйданан барда ону мин хайаан да туруорсан кинини таһаарыам,» — диэн. Кырдьык, өр сыралаах үлэ, киирсии түмүгэр Баһылай Саввин босхоломмута уонна буруйа суоҕунан билиниллибитэ. Итинник түбэлтэ доҕордуу суруйааччылар устуоруйаларыгар суох, буолбатах быһыы-майгы. Онно дьэ, билбитим доҕордоһуу, доҕор-атас диэн кимин, хайдах курдук күүстээҕин,» — диэбиттээҕэ.
Скульптор Василий Васильевич Бочкарев «Үөрбүччэ…» диэн кэпсээннэрин, ахтыыларын хомуурунньугар маннык диэн этэр: «Василий Саввин саҥа хоһооннорун оччотооҕу Уус Алдан оройуонун хаһыатын редактора Василий Титов бэчээттэтэн испитэ. Ити ыар буруйга сууттаммыт, ыарыһах, инбэлиит киһиэхэ улахан көмө-тирэх буолбута. Онон олоххо тардыһыытын, кэрэҕэ иэйиитин сүтэрбэтэҕэр, поэт быһыытынан тыыннаахтыы көмүллүбэтэҕэр улахан үтүөлээх киһинэн доҕорбут, суруйааччы Василий Титов буолар».
Кини мас хайдыбытын курдук көнө, ыраас дууһалаах, бэрт сэмэй, дьоҥҥо үтүө санаанан сыдьаайа сылдьар кэрэ киһи этэ. Оннук киһи буолан, бэрт былдьаһыыны, албыны-түөкүнү, үҥсүүнү, баайсыыны адьаһын сөбүлээбэтэ, уот харахха малтаччы этэрэ, суруйара… Бу сир ийэ үрдүгэр туох даҕаны иэстэбилэ суох, быдан дьыллар мындааларыгар быралыйан, сүтэн-оһон хаалбат. Үтүө буоллун, мөкү буоллун. Тыл буоллун, дьайыы буоллун. Барыта төлөбүрдээх, түмүктээх. Баҕар, оннук буолан буолуо Василий Титов 1993 сыллаахха алтынньы ый 1 күнүгэр үлэтиттэн баран иһэн сүппүтэ. Ханна, хайдах буолбута биллибэт, онон көмүс уҥуоҕа күн бүгүнүгэр диэри көтөҕүллэ илик…
Василий Николаевич Титов, аҕыйах да буоллар, бэйэтин норуотугар хаалларбыт литэрэтииринэй нэһилиэстибэтэ баай, дириҥ ис хоһоонноох, улахан иитэр-үөрэтэр суолталаах. Кини уобарастара чаҕылхайдар, олоххо баар дьон уонна кырдьыктаахтар, тыла-өһө, уус-уран уонна күннээҕи кэпсэтэр тыл булкуспута ордук иһиллэр, кэрэ уонна баай, айымньыларын тутула сытыылар уонна олох курдук уустуктар. Василий Титов муударай өйүнэн, олоҕун уопутунан, чараас ол эрэн хорсун сүрэҕинэн суруллубут уонна угуттаммыт айымньылара саха тыллаах баарын тухары ааҕылла, үөрэтиллэ, бэчээттэнэ, тылбаастана туруохтара.
Ити курдук, саха норуотун биир чаҕылхай уола, талааннаах суруйааччы Василий Николаевич Титов олоҕо, литэрэтиирэҕэ киирбит суола-ииһэ эриэ-дэхси буолбатаҕа, моһуоктаах, «түһүүлээх» ол эрэн өрө дабайыылаах, үрдүккэ көтүүлээх киэҥ аартык кэриэтэ этэ. Кини кылгас, чаҕылхай айар талаанын бүүс-бүтүннүүтүн саха литэрэтиирэтэ уонна төрөөбүт норуотун инники кэскилэ сырдык, ыраас буоларыгар анаабыта.
Баһылай Тиитэп суруйааччы быһыытынан
Хайа баҕарар суруйааччы айымньытыгар олорон кэлбит истэриичэскэй кэрдиис кэмэ, тус бэйэтин олоҕун уопута хайаан да, хайа эмит өттүнэн биллэн ааһааччы, эбэтэр кинини айымньылара олор сабыдыалларынан суруллааччы. Оттон суруналыыс идэтин баһылаабыт киһи литэрэтиирэҕэ өтөн киириитэ сонун, кэрэхсэбиллээх. Василий Николаевич Титов дьаалхааннаах ХХ үйэҕэ кылгас, ол эрэн чаҕылхай олоҕу олорон ааста… Литэрэтиирэҕэ анаабыт сырата бэйэтин кылгас олоҕор элбэх дуу, аҕыйах дуу?! Ол эрэн устуоруйа хаамыытынан өйдөөтөххө, ити ханнык эрэ чыпчылҕан түгэнэ.
Суруйааччы ити олорбут кэмин күөгэйэр күннэрин, тоталитарнай, постоталитарнай уонна билиҥҥи цивилизованнай, димэкэрэтиичэскэй суолга үктэннибит диир кэммитигэр үлэлээн, айан ааспыта. Онон кини олоҕун уонна айар үлэтин суола эмиэ ити ааттаммыт истэриичэскэй кэрдиис кэммит хаамыытын тыынынан угуттанан, кини араас дьалхааннарын дьайыытынан доҕуһуолланан иһэр.
1972 сыллаахха Хабаровскайдааҕы суруналыыстыка отделениетын ситиһиилээхтик бүтэриэҕиттэн ыла, бэчээт араас уорганнарыгар айымньылаахтык үлэлээн кэлбитэ.
Кини маҥнай «Эдэр коммунист» хаһыакка литэрэтиирэ үлэһитинэн онтон Уус Алдан улууһун «Ленинскэй тэрийээччи» хаһыатын эрэдээктэринэн хас да сыл таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Ол туһунан кинини кытта биэс сыл тэҥҥэ үлэлэспит, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Уус Алдан улууһун уонна Мүрү нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо Агафья Ивановна Охлопкова бу курдук ахтыбыттааҕа: «Василий Титов биһиги оройуоммутугар 1974 сыллаахха хаһыат кылаабынай эрэдээктэринэн ананан үлэлии кэлбитэ. Мин ол кэмҥэ старшай литэрэтииринэй сотруднигынан үлэлии сылдьарым. Сүрдээх көнө, үлэһит баҕайы киһи этэ. Василий Николаевич биһиги оройуоҥҥа олорон бастакы «Сааскы тэлиилэр» диэн оҕо саастаах оҕолорго аналлаах кинигэтин бэчээттээн таһаарбыта. Ол күн барыбытыгар кинигэтин бэлэхтээбитэ уонна онно тута малааһынын тэрийбиппит. Кинигэтин иһигэр маннык илии баттааһыннаах этэ: «Агафья Ивановнаҕа! Элбэх сыл эн-мин дэһэн, редакцияҕа үлэлээбит бэлиэбитигэр. Эдьиийбит, эн өрүү эдэр, кыыс оҕо курдук эйэҕэс сарыалынан сырдыы сырыт, ааптар В.Титов. 1979 сыл. Тохсунньу ыйа. Бороҕон», — диэн. Мин кинини хара маҥнайгыттан быраатым курдук көрөрүм. Василий Николаевич үлэтигэр ирдэбиллээх, тастан көрдөххө дьиппиэн курдук эрээри, олус судургу, көнө-көрсүө, аһыныгас сүрэхтээх киһи этэ. Кини 1980 сыллаахха Уус Алдан оройуонуттан Дьокуускайга киирэн олохсуйбута. Онтон кэлин оройуоммут хаһыата тэриллибитэ 50 сылыгар кэлэн көрсүһүүгэ кыттыбыта. Онно мин кинини бүтэһигин көрсүбүт эбиппин. Кэлин бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан баран Василий Николаевич суруйууларын ааҕарым, сүрдээҕин диэн үөрэрим…»
Кини литэрэтиирэҕэ суруналыыс-очеркист быһыытынан «Сааскы тэлиилэр» (1978) диэн айымньытынан киирбитэ. Онтон ыла саха литэрэтиирэтин проза жанрыгар Василий Николаевич Титов диэн бэрт дьоҕурдаах, хорсун ааптар утумнаахтык үлэлээн «Таптал сэргэтэ» (1987), «Киһиэхэ төрөөбүт дойдута…» (1988) уочарка-кэпсээн хомуруунньуга, «Хомурах туруйата» роман I чааһа (1989), II чааһа (1993) сылларга, «Уоттаах чыычаахтар» сэһэнэ маҥнай 1991 сыллаахха «Кыым» хаһыакка бэчээттэммит эбит буоллаҕына 2006 сылга туспа, дьоҕус кинигэ буолан «Бичик» национальнай кинигэ кыһатыгар бэчээттэнэн таҕыста ол туһунан СӨ үтүөлээх артыыската Зоя Петровна Багынанова маннык этэн аһарбыттааҕа: «Доҕорбут, Баһылай туһунан суруйуу олус аҕыйах, ол иһин бу бэчээккэ улаханнык тахсыбатах суруйууларын хомуйан оҥордубут. Мин бэйэм Баһылайы кытта 10 сааспыттан билсиһэн улааппытым, биһиги ийэлэрбит иккиэн Бүлүү улууһун Үгүлээт нэһилиэгиттэн төрүттээхтэр онон биир курдук аймахтыылар буолан тахсабыт. «Уоттаах чыычаахтар» сэһэн туһунан этэр эбит буоллахха сүнньүнэн Чурапчы көһөрүллүүтүгэр сыһыаннаах соҕотох уус-уран айымньы, ону Чурапчылар бэйэлэрэ да билинэллэр, дьон сэҥээриитин ылла диэххэ сөп. Олоҕун тиһэх сыллара… Уопсайынан Баһылай сирэй көрбөх буолууну төрүкү абааһы көрөрө, уот харахха этэрин сөбүлүүрэ ол иһин буолуо үгүс дьон кинини дьохсоот, үгэргээн этэрин сөбүлүүр киһинэн ааҕаллара. Ону мин ылыммаппын. Кини киһи киһитэ этэ… Айар үлэтин туһунан этэр буоллахха «Илгэни аҕалаары этиҥнэр этэллэр» диэн сэһэнэ уонна биир пьесата бэчээккэ тахсыбакка сыталларын билэбин…» Онтон «Этиллибэтэх кырдьык» сэһэннэрин айымньыта 1994 сыллаахха тахсар.
1991 сыллаахха СӨ суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ буолар. Василий Титов кылгас олоҕун кэмигэр проза жанрын үс көрүҥэр үлэлээбитэ (кэпсээн, сэһэн, роман), манны таһынан маҥнайгы үктэлгэ поэзиятын, драматын ааттаталыахха сөп. Идэтин быһыытынан уочаркалары, ыстатыйалары хаһыаттарга ыытан таһаартарара.
Аҕа көлүөнэ дьон төрөөбүт Ийэ дойдуга чахчы бэриниилээхтэрин, олоххо уостубат тапталларын туһунан суруйааччы «Тиһэх Дабаан» сэһэнигэр, «Тиһэх муустар» кэпсээнигэр Сомсоон уонна Дьэли оҕонньоттор уобарастарынан ис киирбэхтик ойуулаабыта.
Үгүс суруйааччылар социализм кэмигэр олорон: «Сүдү кэмҥэ олоробут… Улуу Ленин олоҕу туругурдар дьыалатыгар халбаҥнаабат бэриниилээх көлүөнэлэр утумнаһыыларын бигэ суолун тутуһан, сайдарбыт-үүнэрбит туһугар Хомуньуус баартыйа биһигини иитэр, үөрэтэр», — диэн саныыллара. Кырдьык, суруйааччылар эрэ буолуо дуо, бүтүн Сэбиэскэй норуот барыта, чахчы кырдьыктаах, таба суолунан иһэбит диэн бигэ эрэллээхтэрэ, төһө да итэҕэс-быһаҕас баарын үрдүнэн эппэттэрэ, устуоруйа үгүс чахчыларын аанньа билбэттэрэ, сабыылаах тиэмэҕэ мээнэ элбэхтик саҥарбаттара, кэпсэппэт да этилэр. Ол эрэн литэрэтиирэ бу сүүрээнтэн туора туран хаалбатаҕа. Суруйааччылар уста турар олох араас түгэннэригэр даҕатан, дьон-сэргэ омсолоох өрүттэрин сатаан саралаан арыйаллара. Чэ, холобура, Петр Аввакумов «Олбуор иһигэр» диэн дьоҕус да кэпсээнин ылан көрдөххө. Манна сымыйаччы дьон куруубайдарынан саптынан кырдьыктарын таһаара сатыылларын, оннук сидьиҥ быһыыга эдэр көлүөнэни эмиэ иитэллэрин кини олох бытархай түгэннэригэр сыһыары тутан, сатаан сааһылаан кэпсиир дьоҕурдаах суруйааччы.
Василий Титов «Уоттаах чыычаахтар» сэһэнэ ааспат ахтылҕан, куччаабат кутурҕан… «Уоттаах чыычаахтар» оонньооботох оҕо саас аргыстара этилэр. Суруйааччы сэһэнин Чурапчы алаастарыттан, колхуостарыттан Кэбээйинэн, Булуҥунан, Эдьигээнинэн көскө утаарыллыбыт, төрөөбүт алаастарыгар төннүбэтэх уонна уончалаах эрэ саастарыгар оҕочоос кэрэ кэмнэрин сүтэрэн эргиллибит оҕолор барахсаттар сырдык, умнуллубат кэриэстэригэр анаабыта. Василий Титов дьиҥэр манна холбуу «Бороҥкууйап уонна атыттар» уонна «Дуондукуга» сэһэннэри эбэн туспа кинигэ оҥорор баҕа санаалааҕа.
«Уоттаах чыычаахтар» айымньытыгар суруйааччы киһи олоҕун анала, дьоло, олох олоруу уустуга курдук, хас биирдии ааҕааччы сүрэҕэр сөҥөрө сылдьар, дөбөҥнүк быһаара охсубат өйдөбүллэрин, тыаҕа олорор Уста Уйбаан уобараһынан даҕатан арыйар. Сэһэн сүрүн санаата: төһө да олох ыараханын иһин киһи киһиэхэ көмөлөһүөхтээҕин, өйүөхтээҕин туһунан сорук. Бу сэһэҥҥэ Уста Уйбаан эмээхсининиин үтүө дьон, төһө да ыарахан кэмҥэ олордоллор, бэйэлэрин тустарынан умнан туран, эдэр дьон инники олохторун туһугар турунан, ол туһугар кыһаллыылара көстөр.
Василий Титов 1987 сыллаахха суруйбут «Таптал сэргэтэ» диэн кэпсээннэрин хомуурунньуга улахан уонна орто саастаах оскуола оҕолоругар анаммыта. Хомуурунньукка уонча кэпсээн киирэ сылдьар. Бу кэпсээннэр иитэр-үөрэтэр суолталара улахан, оҕоҕо саҥа билиини, олоххо буолар араас түбэлтэлэри өйдөнүмтүө гынан суруйар.
Уларыта тутуу төһө эмэ инниттэн литэрэтиирэҕэ Сэбиэскэй олох омсолоох өрүттэрин хаарыйар, кырдьыгы кэпсиир айымньылар айыллар буолан бартара, диссидиэнискэй хамсааһын күүһүрбүтэ. А.И. Солженицын, Сэбиэскэй дойду хаайыы дойдута буолбутун туһунан, лааҕыр тиэмэтигэр суруллубут айымньылара кыраныысса нөҥүө тахсалларын туһунан сурах-садьык соҕуруу-хоту тэнийэн киирэн барбыта. Онон уларыта тутуу саҕаланыан быдан инниттэн, саха литэрэтиирэтигэр олоҕу кырдьыктаахтык ойуулуур Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары», «Сарсын эмиэ күн үүнүө», Василий Яковлев «Өрүстэр кирбиилэригэр», Василий Яковлев – Далан «Дьикти саас» уо.д.а. айымньылара Сэбиэскэй олоҕу хайдах баарынан, олох араас омсолоох өрүттэрин дириҥ хорутуулаахтык көрдөрөн биһиги төрөөбүт литэрэтиирэбит устуоруйатыгар улахан суолу-ииһи хаалларбыттара, литэрэтиирэни интэриэһиргээччилэр ортолоругар улахан кэрэхсэбили үөскэппиттэрэ.
Оччотооҕу кэмҥэ саҥа үүнэн иһэр прозаиктар Н.А. Лугинов, В.Н. Егоров-Тумарча, Э.Д. Соколов-Тулусхан, П.Д. Аввакумов уонна В.Н. Титов айымньыларын ааҕааччылар эмиэ тумнан ааспат буолбуттара.
Василий Николаевич ити кэмҥэ суруйбут «Этиллибэтэх кырдьык» диэн сэһэнин иннигэр маннык диэбиттээх: «Бу ийэ буор үрдүгэр Кырдьыгы эмиэ быстах аналлаах киһи кэриэтэ санаан, аны тиллибэт, өгдөҥнөөбөт гына көмө сатыыллар. Кинини тыыннаахтыы кистээри, хара санаалаахтары самнара көрдөрөр, харахтарын үйэлэр тухары саба тутаары, истэр тухары үгүс да сыраларын эһэллэр содуому оҥороллор. Кырдьык бэс ыйынааҕы сылаас, сырдык күн курдук, син биир сир үрдүгэр чаҕылыччы тыгар соҕотох аналлаах эбит. Ол күн бу орто аан Ийэ дойдуга баар күөҕү, хамсыыр харамайы, норуоту биирин да ордорбокко, угуттуур сылааһын, кэрэттэн кэрэ сырдыгын барыбытыгар тэҥнээн үллэрэ-түҥэтэ сатыыр.
Бар дьоҥҥо тиксэр от тэҥ өлүүттэн ордугу баһаары, туһана охсон хаалаары албын, тиэрэ кэмэлдьи син биир, төһө да хааччахтаммытын иһин, дьиэлийэн тахса турар. Ону үксүн билбэт, билбиппит да иһин биһигиттэн ураты туспа аналлаахтар, ураты дьылҕалаахтар туһанар сокуоннай бырааптарын курдук саныырбыт. Оннук ордук-хоһу тутуллууга үөрэнэн-эккээрэн, үөр сүөһү курдук сананар кэмнэрбит да бааллара.
Итинник кэрээнэ суох кэмэлдьи бу иэмэ-дьаама суох олохпутугар, атааннаһыылаах кэммитигэр өссө көҥүл, илэ барда. Кырдьык диэн киһи-аймах сүгүрүйбүт, таҥара гынан үҥпүт үтүөтэ үптээххэ, халыҥ уурунуулаахха, болдьоҕун мүччү туппакка ботуччу соҕустук боссоммут өттүгэр, тоҕооһо да суох буоллар, тойон аатырбыт, баһа да суох буоллар барышня дэппит бары баһынан барбыттарга, бар дьону халаан дьоһун сураҕырбыттарга кэлтэччи тыгар кэрээнэ суох кэмнэрэ кэллилэр бадахтаах.
Оннук оҥоһууттан, итинник иэдээнтэн мин төрөөбүт сахам дьоҕус норуота чөллөөх соҕус хааллар дии саныыбын. Ол норуотум үйэлэргэ чочуйбут үтүө суобаһыгар эрэлим күүһүттэн үөскээбитин өйдүүбүн. Сахам норуотун ылгын ыччаттара, өбүгэлэрбит үйэлээх үгэстэригэр, кэбиһиилээх от кэриэтэ кэккэлэппит кэрэ духуобунай баайдарыгар умса түһэ сытан сүгүрүйүөхтэрин, онтон күүс-уох ылан, икки атахтарын сүһүөҕэр бигэтик туран, Кырдьык эрэ тула төбүрүөннээн түмсүөхтэрин баҕарабын.
Бу тыйыс, кырыымчык кэмҥэ утары уунар көмөм ити эрэ буоллаҕа. Оо, барыттан бары хойутаабыт эбэтэр эрдэ төрөөбүт буруйдаах саастыы көлүөнэм эмиэ мүччү туттар үгэһинэн байан килэйбэтэ. Бу кэмҥэ эргиэмсик, бизнесмен бэрдэ аатыран тула холоруктуу, Россия эбэ хотуну бэрбээкэйбинэн кэһэ сылдьарым буоллар, Сувереннай Өрөспүүбүлүкэбит сутаабыт бырабыытылыстыбатыттан ытыһын тоһуйтарбакка, умналаабыт илиитин ууннарбакка, сүүһүнэн мөлүйүөнү ууран биэрбит буолуом этэ! Баҕар, аныгы биир эмит амарах хааннаах, норуотун туһугар нохтоолоох сүрэҕэ содуомнуурун уйбатах, урааҥхайым оҕотугар, сахам саарыныгар оннук өй олохсуйан киирээрэй?!
Кырдьык атах таҥаһа, көстүүм буолбатах… Улахана, кырата оруола суох. Ол эрээри, кинитэ суох сатаммаппыт… Кырдьыгы көмө сатааччылар кырдьыгы «көмүскээччи» аатыран тахсааччылар. Ол баар иэдээнэ…»
Сэһэҥҥэ сүрүннээн уларыта тутуу кэмигэр тыа сирин хаһаайыстыбата, үлэһиттэр бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара, биирдиилээн ыал олоҕо ааҕааччыны тардар гына уратытык ойууланар. Суруйааччы манна үрдүк дуоһунаска олорор дьон араас кэмэлдьилэрин, быһыыларын-майгыларын сиһилии ойуулаан, кинилэр дьоҥҥо-сэргэҕэ, судаарыстыба баайыгар-үбүгэр сыһыаннарын арыйан, ааҕааччы иннигэр тыыннаах хартыына оҥорор. Утарыта анньыһар күүстэр уобарастарыгар Василий Титов өй-санаа хабырыйсыытын, сиэрдээх быһыы-майгы сырдык ыраҕа кынаттыырын, кэрэ санааны саҕарын ордук тоһоҕолоон бэлиэтиир. Сэһэҥҥэ араас майгылаах дьон ойууламмыттарын ааҕабыт. Бастатан туран, албын-көлдьүк, гынан баран дьоҥҥо убаастанар, кыра кэмҥэ дьахтар кэрэ быһыытыгар-таһаатыгар өйө буккуллубут салайааччы уобараһа, иккиһинэн, кинилэр итэҕэстэрин-быһаҕастарын өйдүүр, өйүүр уонна бэйэлэрин санааларын тиийэр гына этинэр, киниттэн алҕастарын билинэр уобарастары айбыта олус кэрэхсэбиллээх.
Ити курдук айымньыга Сэбиэскэй уопсастыба улугуруу кэминээҕи араас мэҥнэрэ, аһаҕастык да, көрдүгэннээн да нүөлүтэ сылдьар баастара элбэхтик арыллыбыттара. Холобур, бөһүөлэккэ араас сылтаҕы була-була чалбарыын бырааһынньыктары тэрийии, онтон сылтаан арыгы күөгэҥнэс дьалхаана тугу барытын дуйдаан, тупсаран көрдөрүү, хараҕы баайыы үлүгэрэ, дьахтарга иирэн көрсүүлэһии, айылҕаны алдьатыы, бэлэҕинэн үлүһүйүү, онтон да атын «абааһы да ааҕан сиппэт» быһыылара өрөгөйдөөн турар кэмнэрэ сараланаллар.
Василий Титов «Этиллибэтэх кырдьык» сэһэнэ бэйэтин кэмигэр ханнык баҕарар эйгэ салалтатын өттүттэн дөрүҥ-дөрүҥ буолуталыыр чахчыларга олоҕуран суруллубута. Биһиги уопсастыбабытыгар үөскээбит бүрүкүрэтиичэскэй хамаанда систиэмэтигэр сорунуулаахтык кириитикэлиир, кини хараҥа дьайыыларын уус-уран хартыына оҥорон көрдөрөр, уларыта тутуу тыынынан угуттаммыт сытыы, күүрээннээх айымньы.
Суруйааччы икки кинигэнэн «Хомурах туруйата» диэн арамаана бэчээттэммитэ. Кинигэ тыа сирин олоҕун, кини үлэһит дьоннорун тустарынан кэпсиир буолан араадьыйа, хаһыат аҕалар күннээҕи сонуннара суруйааччы кинигэтин кытта ыкса сибээстээхтэр, биир ситимнээхтэр. Арамааҥҥа сүрүн уобарас – Хардыы Самсонович Силигийээнэп. Ааптар сюжетын сайыннарар күүһэ саха дьонун быһыыларын-майгыларын үчүгэйдик билэригэр, эдэр сааһыттан тыа сиригэр үлэлээбит буолан, дьоҥҥо, ааҕааччыларга тиийэр гына уустаан-ураннаан суруйар. Эн кини суруйбутун ылыммат буолар быраабын суох. Тыа сирин олоҕо бэйэтэ туспа уратылардаах, туохха да маарыннаабат санаалардаах, ырыалардаах-тойуктардаах. Бу санаалар ис эрэдэһиннэрин таба тутан суруйааччы салайар үлэһиттэр уонна боростуой үлэһит дьон икки ардыларынааҕы ситим ииччэх-бааччах быаларын-туһахтарын эрдэ быһан кэбиспэккэ, ону үчүгэйдик арааран, ааҕааччыны итэҕэтэр гына эрийэн-буруйан таһаарар. Ол түмүгэр эйигин олох омоох ыллыктарыгар муннарбат. Кинигэҕэ бэйэ үрдүүрүн, аатырарын-суоллурарын эрэ туһугар үлэлиир, кэтэхтэригэр кэтэхтэрэ хамсыыр урукку баартыйа салайааччыларын мөлтөх өрүттэрин харысхала суох арыйар. Манан биһиги бүгүҥҥү күн көрдөбүлүн ааптар таба өйдөөбүтүн уонна ону ааҕааччыга хорсуннук тиэрпитин тута көрөбүт.
Василий Николаевич Титов олус үлэһит киһи этэ. Проза жанрыгар эрэ үлэлээбэккэ ыстатыйаларынан, уочаркаларынан эмиэ дьарыктанара. Ити айан кэлбит кэмнэригэр норуокка, литэрэтиирэҕэ сулууспалааһыҥҥа киниэхэ үтүө холобурунан, ыҥырар сулустарынан – Н.Е. Мординов – Амма Аччыгыйа, В.М. Новиков – Күннүк Уурастыырап, ини-бии Семен уонна Софрон Даниловтар, итиэннэ кини сөбүлүүр суруйааччыта Василий Гольдеров буолаллар этэ.
Кини үлэлээбит кэмэ үксэ ыгыы-хаайыы, бобуу бириэмэтигэр ааспыта. Оччолорго олох кырдьыга ситэри арыллыбат, норуот устуоруйата кэлтэгэйдии баартыйа уонна социалистическэй реализм идеологиятыгар эрэ сөп түбэһэр гына ойууланара. Онно омук быһыытынан ураты, бүтүн киһи-аймах сүгүрүйэр да сыаннастара болҕомтоҕо ылыллыбаттара. Оннук уһун улугурууттан уһуктан, тоталитарнай уонна постоталитарнай кэмнэртэн босхолонон бу кэнники киһи сэҥээриэх сонун сүүрээннэрэ таҕыстылар. Ол олоҕу кырдьыктаахтык, дуйдаабакка эрэ көрдөрүү. Бу сүүрээни саха литэрэтиирэтигэр В.С. Яковлев–Далан саҕалаабыта. Кини кэнниттэн олоҕу чахчы баарынан, кырдьыктаахтык көрдөрбүт айымньылартан С. Данилов «Бааһына», И. Николаев уонна И. Ушницкай «Центральное дело», Г. Борисов «Сырдыктан хараҥаҕа», «Хатыылаах боробулуохаҕа хаайтаран», М.С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ «Олох долгуннара», И.Е. Федосеев-Доосо «Холорук», П. Аввакумов «Улуу сыһыы» уонна кинилэр кэннилэриттэн, аргыс буолар В.Н. Титов суруйуулара.
Билигин төһө да инники саҕахтарбыт дьэҥкэтэ суохтарын иһин, саха норуота инники сайдыыга, киһи-аймах баран иһэр эйэлээх суолугар үктэннэ. Манна биһиги бэйэбит уустук кэммит курдук, ситэ өйдөөбөт, мунар-тэнэр боппуруостарбыт элбэхтэр. Ол гынан баран, хаһан баҕарар литэрэтиирэҕэ кырдьыктаахтык, дьэҥкэтик уонна үрдүк уус-уран таһымнаах олоҕу көрдөрүүгэ суруйар идэлээх дьон сүрүн тутуһар суоллара буоллаҕа. Билигин суруйуохха диэтэххэ тиэмэ хайа да кэмнээҕэр элбэх. Саха норуотун олорон кэлбит олоҕун чахчылаахтык суруйуу, кинини норуот быһыытынан сирэйдээн-харахтаан, омук быһыытынан уратыларын дириҥник хорутан көрдөрүү бу саха литэрэтиирэтин биир дьоһун көрдөбүлүн быһыытынан буолара саарбаҕа суох. Онно барытыгар буолан ааспыт кэрдиис кэммит эрэ буолбакка, киһи өй-санаа өттүн мөссүөнэ, бу олорон кэлбит Сэбиэскэй систиэмэбит сахалар норуот быһыытынан сайдан кэлиитигэр туох оруоллааҕа, аҥардастыы өй, майгы-сигили буомуруутугар, мастыйыытыгар тиэрпитэ дуу эбэтэр туох эмэ сырдык өрүттэрдээх этэ дуу? Биир халыыпка хааллан олоруу, ону ааһан суруйуу, дьон-сэргэ, уопсастыба олоҕор хайдах сабыдыаллаабыттарай? Тоҕо билигин биһиги ыччаппыт капитализм сыаннастарын иилэ хабан ылан эрэрий? Чааһынай бас билии олохтонуута туох өрүттэрдээҕэй уонна даҕаны атын билиҥҥи олох уустук боппуруостарын саха норуотун дьылҕатыгар хайдах сабыдыаллаан эрэллэрэ билиҥҥи суруйааччылар көрдөрөр сүрүн тиэмэлэрэ.
Олоххо мэлдьи биллэр-көстөр миэстэҕэ сылдьыбыт, өрүүтүн кырдьыгы аһаҕастык этэргэ, төрөөбүт норуотугар бу үйэҕэ олорон кэлбит олоҕун сыныйан ойуулуурга дьулуспут, биһиги талааннаах суруйааччыбыт, дьоҕурдаах эрэдээктэрбит, суруналыыс, өрүүтүн үтүө табаарыс, эрэллээх доҕор быһыытынан Василий Титов, биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар мэлдьи сырдык өйдөбүл буолан сылдьыаҕа.
Баһылай Тиитэп айымньылара
Айымньы олох хаамыытынан суруллар. Ол курдук Василий Титов айымньыларыгар экология, киһи дьылҕата, тыа сирин кыһалҕата, албын-көлдьүн быһыы, ааспыт кэм боппуруостара туруоруллаллар, эппиэти, кырдьыгы көрдүүллэр, ирдииллэр. Суруйааччы суруналыыс идэлээҕэ айымньыларыгар тута көстөр, ааҕааччыга элбэх сонуну, иһитиннэриини оҥороруттан ааҕан билиэххэ, сэрэйиэххэ сөп.
Суруналыыс иккис кинигэтэ «Киһиэхэ төрөөбүт дойдута…» уочаркалар-кэпсээннэр хомуурунньуктара кэрэ айылҕалаах Амма өрүс барахсан быйаҥнаах кытылын уонна ону тупсара, тилиннэрэ кэлбит үтүө ыралаах дьоннор тустарынан сэһэргиир. Манна киллэриллибиттэрэ: «Олох кырдьыгар үөрэтэр», «Сүгүрүй, киниэхэ дириҥник», «Киһи суола барда…», «Наука – быйаҥ далаһата», «Сардааналыын көрсүһүү», «Барыта саҥа, үгэстэрэ эмиэ», «Эргиллии», «Үйэлэргэ уста тур» диэн барыта кэрэ, ырыаҕа ылланар Амма өрүс айылҕатын араҥаччылыыр туһунан кэрэхсэбиллээх уочаркалара. Бу кинигэ туһунан бэйэтин санаатын суруналыыс Илья Ушницкай 1989 сыллаахха «Кыым» хаһыакка ким да ааҕааччылартан ылыннарыылаах тылын-өһүн тиэрдибэтэҕин иһин кыһыйбычча, абарбычча быстах-остох санааларын, бэлиэтээһиннэри суруйбуттаах.
Экология тиэмэтэ дириҥник, чиҥник «Хомурах туруйата» арамаан маҥнайгы, иккис чаастарыгар көстөр. Онно көмүс хостооһуна, кир-хах өрүскэ суураллыыта, сүүрэри-көтөрү сиэри таһынан өлөрүү омуна суох ойууланар.
Киһи дьылҕатын проблемата Василий Титов бары айымньыларыгар сиһилии суруллар уонна арыллар. Киһи үчүгэй эрэ өттүн көрдөрбөт, кини куһаҕан, мөкү өрүттэрин, ханна-ханна түбэһэрин, киһи-киһини хайдах атаҕастыырын, сэниирин, сордуурун туох баарын барытын дьэҥкэтик ааҕааччыларга сиһилии кэпсээн биэрэр. Кини айымньыларыгар олох киһиннэн оонньообот, киһи бэйэтэ түктэри быһыыланар.
Тыа сирин олоҕо «Таптал сэргэтэ» кэпсээннэрин хомуурунньугар, «Хомурах туруйата» арамаан иккис кинигэтигэр тосту уларытыылаах аҕыс уонус сыллардааҕы утарсыылаах мөккүөрдэр дьалхааннара нэһилиэнньэ олоҕор-дьаһаҕар хайдах эҥсиллэн тиийбиттэрин суруйар.
Албын-көлдьүн быһыылар тустарынан «Сирэйэ суох куорат», «Этиллибэтэх кырдьык» о.д.а. матырыйааллара үгүс тойоттор уҥуохтарыгар-силиилэригэр тиийэр гына суруллубут буоланнар дьоҥҥо чахчы сөбүлэппиттэрэ. Онон кинини куттаҕаһа суох дьоҕурдаах суруналыыс уонна улахан талааннаах суруйааччы быһыытынан сыаналаабыттара.
Ааспыт кэм содуллара, сут дьыллар «Уоттаах чыычаахтар» диэн сэһэнигэр көстөр. Бу сэһэн «Чурапчы алдьархайыгар» сыһыаннаах туспа кинигэ буолан бэчээттэнэн 2006 сылга З.П. Багынанова таҥан таһаарыытынан бэчээттэннэ. Ону таһынан эмиэ бу сыл, сэтинньи ыйыгар Саха араадьыйатын үлэһитэ Майя Власьева көҕүлээһининэн, Саха тыйаатырын артыыстара кыттыылаах сэһэн араадьыйа-испэктээкилэ оҥоһуллубута. Биэрии ис хоһоонун Майя Николаевна бэлэмнээбит, ааптар сүрүн санаатын ааҕар ССРС уонна СӨ үтүөлээх артыыската Зоя Петровна Багынанова. Араадьыйа-испэктээкил ааптара Майя Власьева субу курдук кэпсээбиттээҕэ: «Мин бэйэм Василий Титову уруккуттан ааҕар биир саамай сөбүлүүр суруйааччым. Интэриэһинэйэ диэн айымньыларын тыла-өһө дьикти, барыта баар, дьиҥнээх субу көстөн кэлэрдии ону ааһан ол ойуулааһынан сыта, көстүүтэ ааҕааччыга илэ-чахчы арыллан кэлэргэ дылы. Биэриибитин оҥорбут төрүөппүт диэн урут маннык үчүгэй, талааннаах суруйааччы туһунан хана да, хаһан да ахтыбаттарын, санаабаттарын иһин кини аатын ааттаары, айымньытын иһитиннэрээри испэктээкилбитин оҥорбуппут. Онно барыбытыгар Саха тыйаатырын артыыстара уонна Зоя Петровна өҥөлөрө баһаам, кинилэргэ улахан махталбын тириэрдэбин».
Экология тиэмэтигэр «Саха сирэ» хаһыакка «Салын кут сайҕанна» диэн бэйэтэ эппитинии суоллааҕы бэлиэтээһиннэр курдук суруйбута кини саҥардыы суруллуохтаах «Хомурах туруйата» дилогиятыгар III чааһын холобур-былаана буолара чахчыланна.
Василий Николаевич дьиҥ литэрэтиирэ өттүнэн сүгүрүйэр киһитэ Василий Федотович Гольдеров-Ороһу уола буолар. Василий Федотович тыыннааҕар маннык кэпсээбитэ: «Вася Титов миэхэ маҥнай 9 кылааска үөрэнэ сылдьан, 1955 сыллаахха, сурук суруйбута куоракка, Далыртан. Мин оччолорго «Кыым» хаһыакка үлэлиирим. Маҥнайгы суруйууларын ыытан сыаналатара, сүбэлэтэрэ. Кинини кытта көрсүһүүбүт Боотулууга командировкаҕа бара сырыттахпына буолбуттаах. Кэлин оскуолатын бүтэрэн Аммаҕа хомсомуол маҥнайгы сэкэрэтээрэ буолан кэлбитигэр көрсүһэн доҕордоспуппут. Кини миигин: «Убайым», — диирэ. Элбэхтик онон-манан сылдьыбыппыт, ситинник олоҕун тиһэх сылларыгар диэри. Бүтэһигин Үөһээ Бүлүүгэ командировкаҕа сылдьан киэһэлик телевизорга сүппүт дьоннор хаартыскалара тахсан барда онно арай, Василий Титов диэн аат сылдьарын уонна бэйэтин мөссүөнүн элэгэс гына көрөн аһардым ол эрэн итэҕэйбэккэ испэр «Хайдах-хайдах баҕайыный дии санаатым» онтум кэлин истибитим кырдьык эбит. Дьикти, дьон өлүгэ сааһыары, уу тахсыыта, барыыта көстөр, булуллар онтон Баһылай туһунан сурах-садьык суох. Мин биири толкуйдуубун сөп дуо, ээ, чэ ол диэхтээн. Сүтүктээх сүүс айыылаах…» — диэн баран Баһылай Гольдеров үөһэ тыынна, сытыы, чаҕылыспыт харахтарыттан ыраас, дьэҥкир уу түстэ. Онтон эттэ: «…кини кырдьыгы суруйарыттан куттаммат киһи этэ, мин сорох суруйууларбар кини улахан көмөнү оҥорбуттаах,» — диэн. Сорох дьон Василий Титов дьоҥҥо-сэргэҕэ сонун, кистэлэҥ иһитиннэриилэри үгүстүк оҥороро дииллэр. Биир оннук быһылааннаах, ураты ис хоһоонноох айымньытынан «Этиллибэтэх кырдьык» диэн сэһэнэ, быһаччы, оччотооҕу Уус Алдан салалтатыгар олорбут дьоҥҥо аадырыстанар диэн кэм-кэрдии көрдөрөр. Бу манна суруйааччы хайа баҕар ааҕааччыга өйдөнүмтүө гынан сүрүн санаатын, бэйэтэ тугу этиэн баҕарбытын кистээбэккэ эрэ ойуулаан тиэрдэр. Айымньыга «Күлбүтүҥ күнүнэн кэлиэ» диэн өс хоһооно улахан оруолу ылар. Бу этии ис хоһоонун өйдөөтөххө айымньы өссө биир тутула, салгыы эйиэхэ, ааҕааччыга, арыллан кэлэргэ дылы.
Василий Николаевич биир сүрүн уратытынан, кумааҕыны марайдыы сатаабакка, суруйар айымньытын тута бэчээттиир массыынкаҕа тиһэн иһэрэ буолар. Олох кырдьыгар үөрэтэр төрүөтүнэн буолбута буолуо: кини тулаайах иитиллэн, элбэх эрэйи, кыһалҕаны этинэн-хаанынан билбитэ, эбэтэ, Кэтириинэ, иитиитэ-үөрэтиитэ, кини киһилии быһыыта. Ааҕааччы кини туһунан, кини айымньыларын ааҕан, толкуйдаан, ыраҥалаан баран кырдьыгы өрө тутар, онтон атын буолуон сатаммат.
Литэрэтиирэ – олох сиэркилэтэ дииллэр. «Оччотугар биһиги тоҕо кырдьыгы суруйарбыт табыллыбатый?!» — диэн курдук санаа үөскүөн сөп. Суруйааччы, суруналыыс Василий Николаевич Титов сүрүн «сүппүт» төрүөтүнэн бобуу, куттал суоһааһына, уот харахха кырдьыгы этии содула буолуон сөп диэн сабаҕаланар…
