Хаҥалас улууһун масчыттара кымырдаҕас уйатын буллулар. Кымырдаҕастар сиргэ 130 мөлүйүөн сыллааҕыта үөскээбиттэрэ биллэр. Чинчийээччилэр аахпыттарынан, 12–14 тыһыынчаттан тахса көрүҥ баар, оттон кинилэр уопсай ахсааннара 10 000 триллион аһарар. Саамай кыра кымырдаҕас 2 мм эрэ уһуннаах, оттон саамай улахан ийэ кымырдаҕас 5 см тиийэ буолуон сөп.
Кымырдаҕас өссө туох интэриэһинэйдээҕин Саха сирин прозаига, бэйиэтэ, Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун уонна Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Иннокентий Михайлович Сосин (1.12.1928 — 8.12.2013) кэтээн көрбүтүн «Кымырдаҕас үлэтигэр тахсыбата» диэн айымньыгар суруйбут. Ону бүгүн СИА-ҕа таһаарабыт.
Хаартыска: Октябрина Леверьева
Кымырдаҕас олус үлэһит. Кини хаһан даҕаны иллэҥ сылдьыбат. Уйатын тула, бэйэтэ үчүгэйдик билэр ыырдарынан, оту-маһы быыһынан элэгэлдьийэр. Уйатын диэки төннөрүгэр туох эмэ соһуулаах буолар. Суолугар түбэспит булумньуларын: хомурдуоһу, былахыны, үөн-көйүүр куукулатын, от-мас сиэмэтин ытыран, соһон аҕалаат да, эмиэ төттөрү барар.
Биһиги олбуорбут таһынааҕы ойуур саҕатыгар кымырдаҕас оргула, бугул курдук, үллэн олорор. Мин ардыгар иллэҥ буоллахпына, кинилэр сырыыларын кэтээн көрөөччүбүн. Сороҕор кинилэр суолларыгар кумаары, аһыҥаны, сахсырҕаны өлөрөн быраҕабын. Онуоха түбэһэ түстэхтэринэ, уйаларыгар соспутунан бараллар. Кыайбатахтарына, ыҥырсан, хаһыа да буолан көмөлүүллэр.
Кымырдаҕас уопсастыба туһатыгар үлэлиир, булумньутун доҕотторуттан кистээн, соҕотоҕун сиэбэт. Хайаан даҕаны уйатыгар
тириэрдэр. Биирдэ мин ситэ өлө илик күүгэһи от быыһыгар бырахпытым. Онуоха кымырдаҕастар тула өттүттэн тула үмүөрүһэ
түстүлэр. Бастаан быһыта ытырбахтаатылар. Хамсаабат буолбутун кэннэ уйаларыгар соспутунан бардылар. Киһи сөҕүөҕэ баар — кымырдаҕас, төһө даҕаны ыраах сиринэн тэлэһийэ сылдьыбытын иһин, уйата хайа диэки баарын, хайа диэки барыахтааҕын билэр. Булдун хаһан баҕарар уйатын диэки соһор. Ыараханы көмөлөөтөхтөрүнэ төттөрү туора тардыһар кымырдаҕаһы көрбөккүн.
Кымырдаҕас тыаны буортулуур үөнү-көйүүрү бултуур буолан, киһиэхэ туһалаах. Айылҕаны чинчийээччилэр биир улахан уйа
кымырдаҕас сайын устата үс мөлүйүөн, ардыгар оннооҕор элбэх буортулаах үөнү уонна кинилэр гусеницаларын, сымыыттарын хомуйар дииллэр.
Кымырдаҕас күн сырдыгын толору үлэлиир. Ол эрээри биирдэ дьикти буолла. Ойуурга сайын үгэнэ. Бултуохха, ас-үөл хомуйуохха саамай сөп. Күн чаҕылыччы тыгар. Сатаатар, оту-маһы хамсатар тыал суох. Ханан да былыт тахсар сибикитэ биллибэт. Уу чуумпу. Ол үрдүнэн күнүскү аһылыктан киэһэ биир да кымырдаҕас үлэтигэр тахсыбата. Бары уйаларыгар киирэн саһан хааллыллар. Баҕар, кымырдаҕастар субу кэмҥэ утуйар, сынньанар режимнээхтэрэ буолаарай? Суох, оннук буолуон сатаммат. Урукку күннэргэ күн баччатыгар үлэ-хамнас үгэнэ буолара.
Кымырдаҕастар тоҕо иһийдилэр? Туохтан бачча, таһырдьа тахсыбат буола дьаахханнылар? Ити сотору быһаарыллыбыта. Толору үс чаас ааспатаҕа. Арҕааттан хара былыт халыйан тахсыбыта, этиҥ эппитэ, чаҕылҕан чаҕылыйбыта. Ардах ыаҕастаах уунан куппута. Кымырдаҕас ардах кэлэрин эрдэттэн билэр эбит.
Ардахха сытыйымаары, кылаабынайа уйаларыгар ууну киллэримээри, ардах түһүөн быдан инниттэн уйаларыгар киирэллэр. Ол кэннэ киирэр-тахсар хайаҕастарын бүөлэнэллэр.Оччоҕо уйаларыгар ардах тэстибэт. Оттон ардыы туран сэллээтэҕинэ, күн-дьыл көнүөх буоллаҕына, хайаҕастарын кэҥэтэн, ааннарын аһаллар уонна үлэлэрин-хамнастарын салҕаабытынан бараллар.
