Бэс ыйын 1 күнэ. Ил Дархан Саха сирин олохтоохторун Оҕо көмүскэлин күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Бүгүн Саха сиригэр оҕо үүнэригэр-сайдарыгар бары усулуобуйа тэриллэрин бэлиэтээтэ. 2026 сылга Саха сиригэр 3223 миэстэлээх 7 саҥа оскуола тутуллуоҕа. Академик Владимир Ларионов аатынан физико-техническэй лицей саҥа дьиэтин тутуута Дьокуускайга саҕаланна. Саха сирэ 2025 сыл түмүгүнэн «Бастакылар хамсааһыннара» диэн оҕо уонна ыччат хамсааһынын сайыннарыыга Арассыыйаҕа бастыҥнар ахсааннарыгар сылдьар, сыл устатыгар 58 федеральнай уонна эрэгийиэннээҕи бырайыак олоххо киирдэ.
Бэс ыйын 2 күнэ. Айсен Николаев Москваҕа Арассыыйа Оборонатын министиэристибэтин А.А. Вишневскай аатынан Киин клиническэй госпиталыгар анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар Саха сириттэн кэһиилэри туттарда. Кини байыастары кытары эмтэниилэрэ хайдах барарын, ону тэҥэ өрөспүүбүлүкэттэн өйөбүл уонна дьиэ кэргэттэргэ социальнай көмө туһунан кэпсэттэ. Ил Дархан байыастарга бойобуой үлэлэрин иһин махтанна уонна түргэнник үтүөрэллэригэр баҕарда.
Бэс ыйын 3 күнэ. Ил Дархан Петербурдааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы экэнэмиичэскэй пуорумҥа үлэлээтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата уонна Иркутскайдааҕы ньиэп хампаанньатын бөлөҕөр киирсэр «Саханефть» хампаанньа экосистеманы сайыннарыыга бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэҥ түһэристилэр. Докумуоҥҥа Айсен Николаев уонна ИНК генеральнай дириэктэрэ Дмитрий Левин илии баттаатылар. Сүрүн хайысханан «Намана үрэх тардыытыгар ойуур бизонун олохсутуу» диэн уһун болдьохтоох бырагырааманан олоххо киллэрии буолуоҕа. Саҥа сөбүлэһии 2024 сылтан тыа бизонун Саха сирин киин өттүгэр олохсутуу бырайыак чэрчитинэн ыытыллар үлэ салгыыта буолар. Хампаанньа өйөбүлүнэн Горнай улууһун «Сиинэ» айылҕа пааркатыгар уонна Өлүөхүмэ оройуонун Намана сиригэр кэтээн көрүү уонна харабыл икки пууна тутуллубута, массыына уонна анал техника атыылаһыллыбыта. Хампаанньа «Уус Буотама» питомнигыттан кэтээн көрүү сиригэр-уотугар бизоннары сыл аайы тиэйэр.
Салгыы Ил Дархан ПСБ баан бэрэссэдээтэлэ Петр Фрадковтыын Саха сирин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар бииргэ үлэлэһэр сөбүлэҥи түһэристилэр. ПСБ эрэгийиэн туристическай кыаҕын уонна култуурунай-сырдатар үлэтин сайыннарыыга, бөҕөргөтүүгэ анаммыт бөдөҥ бырайыактары олоххо киллэриигэ көмөлөһүөҕэ.
Ил Дархан уонна МегаФон хампаанньа генеральный дириэктэрэ Хачатур Помбухчан илии баттаспыт сөбүлэҥнэринэн хампаанньа Саха сиригэр инфраструктуратын сайдыытын салгыаҕа. Ыксаллаах быһыыга-майгыга судаарыстыбаннай тэрилтэлэргэ бигэ сибээһи хааччыйарга сыыппара транкинг ситимин тэрийиэҕэ. Кыһыҥҥы суоллар устун сибээһи тупсарыы, чуолаан «Дьааҥы» суолга былааннанар. Саха тылынан алтыһар кыахтаах куоластаах роботу киллэрэр пилотнай бырайыагы үлэлэтиэхтэрэ. МегаФон ойуур баһаарын эрдэ булуу эрэгийиэннээҕи тиһигин кэҥэтиини көҕүлээтэ.
Итиэннэ Айсен Николаев уонна Инновацияны өйүүр пуонда генеральнай дириэктэрэ Андрей Жижин бииргэ үлэлэһии туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттастылар. Бу өрөспүүбүлүкэ билим чинчийээччилэрэ, технологическай уонна инновационнай кэскиллээх оҥоһуктарын ааптардара бэйэлэрин бырайыактарын сайыннаралларыгар, төннөрүллүбэт субсидияны ылалларыгар суолу арыйар. 2022-2025 сылларга пуонда гранынан өйөбүлү «УМНИК», «Старт» уонна «Студенческий стартап» бырагыраамаларынан Саха сирин 40 бырайыага ылбыта.
Айсен Николаев Wildberries хампаанньаны төрүттээччи, RWB салайааччыта Татьяна Кимы кытта оробуочай көрүсүһүүтүгэр Дьокуускай аттыгар хампаанньа суортуур киинин тутуу түһүмэхтэрин уонна ону олоххо киллэрэр туспа ирдэбиллэри чопчуластылар. 52 тыһ. кв.м. иэннээх эбийиэги Өлүөнэ муостата үлэҕэ киириитин кытта дьүөрэлиир былааннаахтар.
«ТЭС Чульман» тэрилтэ уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтэ бииргэ үлэлэһиигэ сөбүлэҥнэригэр Ил Дархан уонна «Газпром энергохолдинг» хампаанньа генеральный дириэктэрэ Денис Федоров илии баттаатылар. Нерюнгри оройуонун Чульман бөһүөлэгэр 2024 сыллаахха тутуута саҕаламмыт саҥа ыстаансыйа Байкал-Амур уонна Транссибирскай тимир суоллар инфраструктураларын уотунан бигэтик хааччыйыыга биллэр кылаатын киллэриэхтээх. Хампаанньа кэлэр көлүөнэлэр Тус сыаллаах пуондаларын нөҥүө эрэгийиэн социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар кыттыаҕа.
Саха сирэ уонна Санкт-Петербурга Арассыыйатааҕы билим академиятын Антропологияҕа, этнографияҕа түмэлэ — Кунсткамера бииргэ үлэлэһиини кэҥэтэр туһунан сөбүлэҥнэригэр Айсен Николаев уонна түмэл дириэктэрэ, академик Андрей Головнев илии баттаатылар. Бииргэ үлэлэһии сүрүн хайысхаларыттан хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар устуоруйаларын, култуураларын, тылларын итиэннэ билиҥҥи туруктарын үөрэтиигэ бииргэ үлэлэһиини сайыннарыы, билим үлэлэрин, быыстапкалары бэлэмнээһин буолар.
Бэс ыйын 4 күнэ. Айсен Николаев Саха сирин Идэлээх сойууһун хамсааһынын 105 сылыгар уонна уһулуччулаах судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй диэйэтэл Илья Егорович Винокуров төрөөбүтэ 130 сылыгар анаммыт Үлэ кэлэктииптэрин өрөспүүбүлүкэтээҕи Спартакиадатын кыттааччыларын, тэрийээчилэрин эҕэрдэлээтэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ успуорт сайдыытыгар, чөл олоҕу тарҕатыыга уонна нэһилиэнньэ араас саастаах араҥатын өйөөһүҥҥэ туһуламмыт федеральнай баартыйа бырайыактара көхтөөхтүк олоххо киирэллэрин, «Оҕо успуорда», «Чэгиэн кэскил», «Аҕа көлүөнэ» уонна «Күүстээхтэр талыылара» бырайыактарга ураты болҕомто уурулларын бэлиэтээтэ. Биэс сыл иһигэр успуордунан уонна физкултууранан дьарыктанар Саха сирин олохтоохторун ахсаана балтарааттан тахса төгүл улаатан, 2025 сыл бүтүүтэ 62,5 %-ҥа тэҥнэспитэ. Бу сыыппара 2030 сылга 70 %-ҥа тийиэхтээх.
Бэс ыйын 4 күнэ. Айсен Николаев Петербурдааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы экэнэмиичэскэй пуорумҥа салгыы үлэлээтэ. Саха сирэ уонна ON Медиа федеральнай холдинг өрөспүүбүлүкэҕэ киинэ уонна медиа оҥорон таһаарыы салаатыгар бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэһиилэригэр Ил Дархан уонна хампаанньа генеральнай дириэктэрэ Софья Митрофанова илии баттаатылар. Өрүттэр Саха киинэтин уонна креативнай индустриялары федеральнай сыыппара платформаларыгар киэҥник тарҕатыыга, эрэгийиэҥҥэ дойду уонна тас дойдулар устар бөлөхтөрүн тардыыга үлэлэһиэхтэрэ.
Саха сирин авиациятын сайыннарыыга Холбоһуктаах авиастроительнай корпорацияны кытта сөбүлэҥ түһэрсилиннэ. Докумуоҥҥа Айсен Николаев уонна тэрилтэ генеральный дириэктэрэ Вадим Бадеха илии баттаатылар. «Саха сирэ» авиахампаанньаҕа 2027 сыл иккис аҥарыттан саҕалаан 2030 сылга диэри 11 Ту-214 уонна SJ-100 көтөр ааллары ылыы быланнанар.
Ил Дархан уонна «ГРК «Западная» АУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Толоконников демографическай балаһыанньаны тупсарыыга туһуламмыт сөбүлэһиигэ илии баттаатылар. Докумуоҥҥа «демографияны корпоративнай өйөөһүн кыһыл көмүс стандарта» — оҕолоох үлэһиттэри өйүүргэ уонна дьиэ кэргэн сыаннастарын бөҕөргөтөргө туһуламмыт миэрэлэр киирдилэр. Тэрилтэ үлэһиттэригэр үһүс уонна онтон кэлэр оҕолоро төрөөтөҕүнэ 1 мөлүйүөн солк. дьиэ кэргэн хапытаала көрүллүөҕэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ уонна Челябинскай уобалас икки ардыларыгар атыы-эргиэн, научнай-тиэхиньиичэскэй, социальнай, култуурунай уо.д.а. хайысхаларга икки өттүттэн сибээстэри сайыннарыыга уонна бөҕөргөтүүгэ сөбүлэһии түһэрсилиннэ. Докумуоҥҥа эрэгийиэннэр баһылыктара Айсен Николаев уонна Алексей Текслер илии баттаатылар.
Алдан куоракка ДОМ.РФ корпоративнай куортамҥа пилотнай бырайыагын олоххо киллэрии туһунан сөбүлэҥҥэ Ил Дархан, ДОМ.РФ генеральнай дириэктэрэ Виталий Мутко уонна «Селигдар» ПАУо бэрэсидьиэнэ Александр Хрущ илии баттаатылар. Тутулла турар коттедж бөһүөлэгин базатыгар «Селигдар» холдинг үлэһиттэригэр куортамнанар дьиэ бастайааннай пуондатын тэрийиэхтэрэ.
Айсен Николаев уонна Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин Миниистирдэрин Кэбиниэтин бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта Данияр Амангельдиев Бырабыыталыстыбалар икки ардыларыгар саҥардыллыбыт Сөбүлэһиигэ илии баттаатылар. Ил Дархан Саха сирэ Кыргызстантан тыа хаһаайыстыбатын уонна оҕуруот бородууксуйатын аҕалыыны кэҥэтэргэ, инвестицияны уонна дьыалабыай сибээһи сайыннарарга, хардарыта барыстаах көҕүлээһиннэри олоххо киллэрэргэ интэриэстээҕин, туспа болҕомто култуураҕа уонна успуорка бииргэ үлэлээһиҥҥэ уурулларын бэлиэтээтэ.
Айсен Николаев уонна Донецкай Народнай Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Денис Пушилин оробуочай көрсүһүүлэрин түмүгүнэн 2026-2030 сылларга эрэгийиэннэр икки ардыларыгар бииргэ үлэлээһин туһунан Сөбүлэһиини олоххо киллэриигэ дьаһаллар былааннарыгар илии баттаатылар. Докумуон химическэй, нефтехимическай, хочуолунай уонна хайа-шахта оборудованиеларын тиэрдииттэн саҕалаан тыа хаһаайыстыбатын, IT, үөрэх уонна культура эйгэлэригэр бииргэ үлэлээһиҥҥэ, ол иһигэр ДНР култууратын тэрилтэлэрин «Экстра Синема» кинопроектордарынан хааччыйыыга тиийэ уонунан хайысхаҕа бииргэ үлэлээһиҥҥэ туһуланар. Саха сирин специалистарын күүһүнэн Кировскай уонна Докучаевскай куораттарга 4 сыл иһигэр 149 эбийиэк чөлүгэр түһэриллибитэ. 2026 сыл бүтүөр диэри өссө 11 эбийиэккэ үлэ түмүктэниэҕэ. Көрсүһүүгэ Арассыыйа Дьоруойа Андрей Григорьев туһунан толору метражтаах уус-уран киинэни оҥорууга туспа болҕомто ууруллунна.
Айсен Николаев «Глобальнай кибератааннаһыы үйэлэригэр экэниэмикэ сыыппара өттүнэн туруктаах буолуута» сиэссийэҕэ кытынна. Бэйэтин этиитигэр 2026 сыл ыам ыйыгар Саха сирин информационнай сервистэригэр хакердар атаакалара 10 хонук кэриҥэ тохтообокко барбытын, барыллаан ааҕыынан, 1400-тэн тахса түбэлтэ бэлиэтэммитин иһитиннэрдэ. DDoS-атаака уонунан хайысханан тэҥинэн ыытыллыбыт: сервердэргэ, сибээс ханаалларыгар, судаарыстыбаннай өҥө порталларыгар ноҕурууска эмискэ үрдээбит. Исписэлиистэр тыын суолталаах сервистэр тохтоло суох үлэлииллэрин хааччыйбыттарын, бу эрдэттэн оҥоһуллубут ситимнээх быһаарыылар көмөлөрүнэн ситиһиллибитин бэлиэтээтэ.
Бэс ыйын 5 күнэ. Петербурдааҕы экэнэмиичэскэй пуорумҥа Айсен Николаев Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин Дьаһалтатын салайааччытын Роман Скляры кытта оробуочай көрсүһүүтүгэр Саха сирин уонна Казахстан эрэгийиэннэрин икки ардыларыгар бииргэ үлэлээһини салгыы сайыннарыыны дьүүллэстилэр. Сыыппара, креативнай индустрия, туризм уонна урбааны өйөөһүн эйгэлэригэр чопчу дуогабардар ситиһиллибиттэрэ. Ону тэҥэ кэскиллээх хайысхаларынан тыа хаһаайыстыбата, хостуур бырамыысыланнас уонна үп өҥөтө, ону тэҥэ тырааныспар буолаллар. Өрүттэр Астанаҕа Саха сириттэн ураты булумньулаах көһө сылдьар палеонтологическай быыстапканы, Сах сирин оҥорон таһаарааччыларын бородууксуйаларын дьаарбаҥкатын уонна бизнес-миссияны тэрийиигэ тохтоотулар. Үөрэх уонна билим эйгэтигэр бииргэ үлэлээһини — холбоһуктаах чинчийэр бырайыактары, ыччат атастаһыыларын уонна специалистары бэлэмниир бырагыраамалары — кэҥэтии тоҕоостооҕо этилиннэ.
Арассыыйа Тас дойдулар дьыалаларыгар министиэристибэтин Москватааҕы судаарыстыбаннай институтун (МГИМО) кытта каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ Саха сирэ бииргэ үлэлэһиитин туһунан сөбүлэһиини Ил Дархан уонна институт ректора Анатолий Торкунов баттастылар. Ректор Филипп Джессоп аатынан норуоттар икки ардыларынааҕы быраапка күрэххэ университет устудьуоннарын ситиһиилэрин бэлиэтээтэ. Аан дойдуга бастыҥнар ахсааннарыгар киирбит хамаанда састаабыгар Саха сириттэн икки кыыс баара — биһиги ыччаппыт улахан кыахтааҕын өссө биир туоһута.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата уонна «Газпром нефть» хампаанньа эрэгийиэн бырамыысыланнас уонна тырааныспар тэрилтэлэригэр үрдүк технологиялаах арыылары уонна тиэхиньиичэскэй убаҕастары аҕалыыны кэҥэтэр туһунан сөбүлэҥ түһэристилэр. Докумуоҥҥа Айсен Николаев уонна хампаанньа бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ Александр Дюков илии баттаатылар. Тэрилтэ 1000-тэн тахса ааттаах арыыны уонна тиэхиньиичэскэй убаҕаһы тиэрдиэҕэ, рецептураларын «Газпром нефть» научнай-чинчийэр киин специалистара искусственнай интеллеккэ олоҕурбут сыыппара сервиһын көмөтүнэн оҥороллор.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Луганскай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбаларын икки ардыларыгар эргиэн-экэнэмиичэскэй, научнай-тэхиньиичэскэй, социальнай, култуурунай уо.д.а. бииргэ үлэлээһиҥҥэ сөбүлэҥи олоххо киллэрэр тэрээһиннэр Былааннарыгар эрэгийиэннэр баһылыктара Айсен Николаев уонна Леонид Пасечник илии баттаатылар. Атыы-эргиэн эйгэтигэр, хочуолунайдарга уонна шахтаҕа туттуллар тэриллэри тиэрдии эйгэтигэр бииргэ үлэлиэхтэрэ. Бырамыысыланнаска, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын астааһыҥҥа, туризмҥа, социальнай көмүскэлгэ, ону тэҥэ IТ-кииннэри тэрийиигэ мэтэдиичэскэй көмөҕө кыахтары ырыттылар.
Петербурдааҕы аан дойдутааҕы экэнэмиичэскэй пуорумҥа Саха сирэ уопсайа 88,5 млрд солк.суумалаах 26 сөбүлэҥҥэ илии баттаата. Бу туһунан Айсен Николаев үс күннээҕи үлэтин түмүгүнэн иһитиннэрдэ. Хас биирдии баттаммыт сөбүлэһии Саха сиригэр суолталааҕын: экэниэмикэни сайыннарыыга, дьон олороругар табыгастаах усулуобуйаны тэрийиигэ, каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ уонна өрөспүүбүлүкэ күрэстэһэр кыаҕын бөҕөргөтүүгэ туһуланарын бэлиэтээтэ.
Ил Дархан экэнэмиичэскэй пуорум пленарнай мунньаҕар кытынна. Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин тыл этэригэр Владимир Путин далааһыннаах сайдыы көрүүтэ, ирдэбилэ төрдүттэн уларыйарын бэлиэтээтэ. Итини сэргэ бүтүн аан дойдутааҕы эргиэн, логистика да уларыйарын, саҥа суоллар-иистэр аһыллалларын ыйда.
Бэс ыйын 6 күнэ. Айсен Николаев Саха сирин олохтоохторун Арассыыйаҕа уонна Арассыыйа таһыгар тиийэ мөлүйүөнүнэн дьону түмэр бырааһынньыгынан — Нуучча тылын күнүнэн истиҥник эҕэрдэлээтэ. Бу бэлиэ күн улуу нуучча бэйиэтэ Александр Сергеевич Пушкин төрөөбүтэ 227 сыла бэлиэтэнэр. Нуучча тыла — аан дойдуга саамай киэҥник тарҕаммыт тыллартан биирдэстэрэ, аан дойдуга 255 мөл. тахса киһи нууччалыы кэпсэтэр, саҥарар. Биһиги улуу дойдубутугар нуучча тыла судаарыстыбаннай тыл буоларын уонна Арассыыйа норуоттарын култуураларын, түмсүүлэрин сайыннарыыга сүрүн оруолу ыларын Ил Дархан бэлиэтээтэ. Быйыл А.С.Пушкин аатынан нуучча академическай драматическай тыйаатырын 135 сыла бэлиэтэнэр. Бу Уһук Илиҥҥэ саамай кырдьаҕас тыйаатырынан буолар. Үбүлүөйдээх дааталарыгар айар кэлэктиип уратыны бар дьонугар көрдөрөр соруктаах. «Капитанская дочка» туруоруу сүрүн оруолларын толорооччулар бэйэлэрин оруолларын тыйаатыр эдэр артыыстарыгар салгыы оонньуулларын сүктэриэхтэрэ.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Бэс ыйыгар кылгас үлэ нэдиэлэтэ саҕаланна, кэлэр уһун өрөбүллэргэ тиэргэммит, оҕуруоппут түбүгүн үмүрү тутуохха, чэлгийэ тыллыбыт сайыҥҥы айылҕалыын алтыһыахха!
Афанасий Ноев
