СИА «Билим» альманаҕын «ТӨРҮТАС.САХАСИРЭ» рубрикатын бүгүҥҥү таһаарыытыгар кымыс туһунан кэпсэнэр. “Кымыс” диэн тыл төрдүн-ууһун М.К. Аммосов аатынан ХИФУ АБ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн саха тылын истилиистикэтин уонна нууччалыы-сахалыы тылбаас хаапыдыратын 1 кууруһун маҕыстыраан Дария Сибирякова чинчийдэ, билимҥэ салайааччыта хаапыдыра дассыана, бэл.б.х. Ирина Владимировна Собакина.
Өбүгэлэрбит кымыһы “айыы аһа” диэн ааттыыллар
Хаартыска: ЯСИА саайта
Улуу олоҥхолор айыллыахтарын инниттэн саха омук сылгыга сүгүрүйэрэ. Сылгы таҥаралаах буоламмыт төрүт итэҕэлбитин умнубакка сылдьыбыппыт, олохпут устатыгар аргыс оҥостубуппут. Биэ үүтүттэн оҥоһуллар маанылаах ас – кымыс. Бухатыырдар уохтаах кымыһынан күөмэйдэрин илиттэн, саамал кымыһынан былчыҥнарын-иҥиирдэрин дьиппинитэн, сааллаах көйөр кымыһынан утахтанан кыайыылаах-хотуулаах тахсаллара, уһун үйэлэнэллэрэ эбитэ. Кымыс – туойар номохпут, киэн туттуубут. Кымыс дэлэйдэҕинэ — саха омук үйэтэ уһуоҕа, уйулҕата уһуктуоҕа, тыыннаах тылланыаҕа [2. 3с.].
“Кымыс” диэн тыл төрдө-ууһа
Хаартыска: ЯСИА саайта
«Кымыс» диэн тыл төрүт былыргы түүр тылларыттан силис тардар. “Кımız” диэн түүр тылыттан үөскээбит. Билим өттүнэн көрүү (этимология) хас да сүрүн быһаарыылаах: кым- (кымыт-) диэн туохтуур: бу тыл «хамсат», «ытый», «булкуй» диэн суолталаах. Кымыһы оҥорорго биэ үүтүн аналлаах көҕүөргэ эбэтэр симииргэ кутан баран, аналлаах хамсаахханан (билигин туттар ытыкпытыгар майгынныыр) өр уонна күүскэ ытыйаллар/хамсаталлар. Ол түмүгэр үүт көөнньөр уонна кымыс буолан тахсар. Ол аата «кымыс» — «ытыллыбыт, хамсатыллыбыт (үүт)» диэн суолталаах.
Саха тылын улахан быһаарыылаах тылдьытыгар маннык суруллар: кымыс — аат. Биэ үүтүттэн көөнньөрүллэн оҥоһуллубут аһыы утах. Нууччалыы быһаарыыта: кисломолочный напиток из кобыльего молока, кумыс.
В.И. Даль быһаарыылаах тылдьытыгар (1863-1866) “Кумыс” диэн тылы нууччалыы маннык быһаарар: КУМЫС, кумыз муж., татар. квашеное кобылье молоко, любимый напиток кочевых племен: его готовят в мехе (большой, саба; малый, турсук; на Кавказе бурдюк, у русских козевка), наливая молоко с водою на закваску и сильно пахтая, чтобы молоко, до окончания кислого брожения, перешло в винное. Кумысный, к кумысу относящийся. Кумысовый, -соватый, на кумыс похожий. Кумысник муж. -тща жен. охотшк до кумыса. Кумысачать, привольно пить кумыс. Кумышка муж. мутная, дымная и вонючая перегонная брага, у вотяков, чуваш, черемис и других чудских племен; у калмыков араху, арзи. Кумышковый, к кумышке относящийся.
Былыргы түүр тылдьытыттан кым/кум (трячить или взволить) диэн туохтууру булбатым. Кымыл диэн туохтуур баар (хамсыыр, хамсатар). Оттон М.Кашгарскай тылдьытыгар ГИМИЗ диэн тиэрмини “кислый” диэн тылбаастыыр. Чопчулуур буоллахха, Кашгарскай ГИМИЗ диэнинэн утаҕы буолбакка, дьаабылыкаҕа сыһыары тутар. Профессор Тунцер Гюленсой бэйэтин этимологическай тылдьытыгар КЫМЫЗЫ КЫМ – кислотнай, ферментированнай диэни кытта ситимниир, ону М.Кашгари этимологията бигэргэтэр [7].
Онон, мин санаабар, КЫМЫЗ диэн тиэрмин түүр тылыттан туруору ыһыллаҕас диэн буолбакка, “кислый” диэн нууччалыы тылбаастанар уонна былыр ханнык баҕарар аһыйбыт аска туттуллуон сөп.
Кымыһы оҥоруу
Хаартыска: ЯСИА саайта
Өбүгэлэрбит бастаан биэни ыан үүтүн мунньаллар, тоҕо диэтэххэ, биэ үүтэ аҕыйах буолар. Биэ 12-14 лиитирэ үүтү биэриэн сөп. Үүтү мунньан баран көөнньөрөллөр, ол иһити симиир диэн ааттыыллар. Симиир иһит айаҕар “көҥкөлөйү” (воронканы) кэтэрдэллэр уонна ол иһигэр хамнатары уган кымыһы үөһэттэн аллара ытыйан булкуйаллар. Кымыс бэлэм буоллаҕына, удьаа хамыйаҕынан баһан, чорооннорго кутан, сиэргэ-туомҥа кэлбит дьоҥҥо түҥэтэллэр [1. 133с.].
Аныгы дьон минньитиллибит утахтарга үөрэнэн хаалан, төрүт өбүгэ ырысыабынан оҥоһуллубут кымыһы аһыырҕатар. Саханы дьиҥнээх кымыһы иһэргэ, амтаны арааран быһаарсарга үөрэтии уустук сорук буолан турар. Ол да буоллар, кымыс оҥорооччулар үтүө уларыйыы баарын бэлиэтээн этэллэр. Ыһыахха саахардаах утаҕы сирэр, дьиҥнээх утаҕы ирдиир дьон ахсаана сыллата элбии турар [5].
Саха кымыһын көрүҥнэрэ:
— Көйүү кымыс — сороҕор көөнньүү эбэтэр көйүргэн диэн ааттыыллар. Өр туран көөнньүбүт уохтаах кымыс.
— Саамал кымыс — саҥа көөнньүбүт, үчүгэйдик уоҕура илик кымыс. Олоҥхоҕо «саамал кымыһынан санааларын тарҕаппыттар, көйүү кымыһынан көхсүлэрин кэҥэппиттэр» диэн хоһуйаллар.
— Хара кымыс — тугунан да тупсарыллыбатах, аараҕа, арыыта суох кымыс. Маннык кымыһы дьадаҥы дьон иһэрэ. Баай, сэниэ ыал кымыска арыыны уулларан ытыйар, эбэтэр ыаммытынан ынах үүтүн, сүөгэй уутун кутан аарахтыыр [6].
Литератураҕа кымыс туһунан суруйуулар:
- Г. Ксенофонтов Саха сэһ. II: “Били кэпсэтэ турдахтарына Маарыйа, икки мээрэй истээх, соҕотох атахтаах чорооҥҥо арыылаах кымыс кутан таһааран, Манчаарыга биэрбит.”
- Өксөкүлээх Өлөксөй: “Көҕүөр-көҕүөр муҥунан Көйөргө кымыс оҥорторон, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн, Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ, Күрэх-билэ дьонуом.”
- И. Эртюков: “Араҕас арыы манна баар, Көйүү кымыс да үгүс. Күлүмнүүр дуйдаах сылабаар Көһүтүөҕэ түүн, күнүс.”
- Саха сэһ. I: Муспут кымыстарын биир сайын кулун кымыһа оҥорон, аймахтарын Омоҕойдооҕу ыҥыран, ыһыах ыһаллар.
- П. Ойуунускай: “Кыдьымахтаах кымыс көр кыдьымах. Кулут уолаттар-кыргыттар кыдьымахтаах кымыһы чорооҥҥо кута-кута аҕалаллар, алтан тэриэлкэлэргэ эти тардаллар.”
- Өксөкүлээх Өлөксөй: “Саас ыаҕас муҥунан Саамал кымыс оҥотторон, Санаабытын тарҕатан, Сарсыардаҕа диэри Саатыаҕыҥ эрэ, Сайаҕас-сайдам саҥастаар!”
Хаартыска: ЯСИА саайта
Түмүк
Кымыс саха омукка төрүт итэҕэлиттэн, олоҕуттан-дьаһаҕыттан арахсыбат тутаах чааһа буолар. Өбүгэлэрбит кымыһы «айыы аһа» диэн ааттыыллара, сылгы таҥаралаах буоламмыт сүгүрүйэллэрэ. Кымыс амтана хатан, ньулуун эбэтэр минньигэс буолуон сөп, ол гынан баран дьиҥнээх кымыска саахар эбэн минньитии сыыһа диэн этэллэр. Билиҥҥи кэмҥэ ыһыахха дьиҥнээх кымыһы ирдиир дьон ахсаана эбиллэрэ үтүө бэлиэ.
Тыл үөрэхтээхтэрин этэллэринэн, «кымыс» диэн тыл былыргы түүр тылларыттан «хамсатар», «булкуйар» диэн суолталаах киэптээх, ол эбэтэр кымыһы оҥорорго биэ үүтүн күүскэ хамсатыы, ытыйыы сүрүн оруоллааҕын көрдөрөр. Литературнай холобурдар кымыс саха норуотун айымньытыгар, олоҥхоҕо, сэһэҥҥэ, хоһооҥҥо хайдах ойууланарын көрдөрөллөр. Кымыс көрүҥнэрэ — көйүү кымыс, саамал кымыс, хара кымыс — саха дьонун олохторун хаамыытын, баай-дьадаҥы арааһын бэлиэтииллэр.
Кымыс — саха норуотун төрүт култууратын, итэҕэлин, тылын, үгэс-сиэрин кытта ыкса ситимнээх саха төрүт астарыттан биирдэстэрэ. «Кымыс дэлэйдэҕинэ — саха омук үйэтэ уһуоҕа» диэн өбүгэлэрбит этиилэрэ билиҥҥи кэмҥэ эмиэ дириҥ суолталаах.
Тирэх литэрэтиирэ:
- Федоров А.С. Саха ыалын сиэрэ-туома: айыылар, иччилэр, алгыстар, туомнар, үгэстэр.-2-с таһ.-Дь.:Айар, 2024. – 240с.
- Уткин К.Д. Кымыс иһиитигэр туому тутуһуу – Дь.: Ситим, 1994. – 16с.
- Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта / Академия наук Республики Саха (Якутия), Институт гуманитарных исследований ; под общей редакцией П. А. Слепцова. — Новосибирск: Наука, 2004-. Т. 15. — 2018. — 575 с.
- Кымыс – Бикипиэдьийэ\URL: https://sah.wikipedia.org/wiki
- Саха мааны аһа — кымыс \ https://sakha-sire.ru/saha-maany-aha-kymys
- Саха кымыһа \ https://sakhaetigentyla.ru
- Кумыс \ https://bigenc.ru/c/kumys
