Бутугас – сахалар былыр-былыргыттан илдьэ кэлбит, сүөгэй уутугар оту-маһы, бурдугу, балыгы эбэн оҥорор астара. Бу үлэҕэ бутугас диэн тыл түүр тылларыгар суолтатын, састаабын, ханнык үүнээйи туттулларын туһунан чахчылар киирдилэр. СИА «Билим» альманааҕын «ТӨРҮТАС.САХАСИРЭ» сыһыарыытыгар М.К. Аммосов аатынан ХИФУ АБ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн саха тылын истилиистикэтин уонна нууччалыы-сахалыы тылбаас хаапыдыратын 1 кууруһун маҕыстыраана, Ботаническай сад үлэһитэ, Дьокуускай куорат үүнээйитин чинчийээччи Нюргуяна Николаева суруйда. Билимҥэ салайааччыта – С.В. Иванова, хаапыдыра дассыана, тыл билимин хандьытаата.
Бутугас – сахалар былыргыттан сөбүлээн аһыыр астара. Бу тыл суолтата саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьытыгар маннык суруллар: “Бутугас – аат. Аска сыһыаннаах икки суолталаах: 1. Ууга, сиҥэҕэ, үүккэ эбэтэр сүөгэй уутугар сэлиэйдээн, кииһилэ, унньуула эбэтэр үөрэ ото эбэн оҥоһуллар утах. 2. Бурдук, куруппа сэлиэйдээх миин. Балык бутугас. Сыма бутугас.” (II том, 588-589 с.) [1].
В.Л. Серошевскай “Якуты” диэн сахалар тустарынан биллэр этнографическай үлэтигэр бэлиэтииринэн, Саха сиригэр XIX үйэҕэ дьадаҥы дьон бэс субалаах бутугас оҥостоллоро. Онтон сыыйа-баайа бэс субатын оннугар бурдугу кутар буолбуттар [5].
Ийэм кэпсииринэн, бутугаһы эбэтэ астыыр эбит. «Сарсыарда тураат сиирбит, сайын от саҕана сөрүүн бутугаһынан аһыырбыт. Бутугаһы мас хаппахтаах туос иһиккэ (тууйаска) куттан, ходуһаҕа илдьэ сылдьаллара, омурҕаҥҥа иһэллэрэ», — диэн ахтар.
Хос эбэм бутугаһы оҥорор ырысыабын ийэм кэпсээтэ: бутугаһы сүөгэй уутугар, тардаах, суораттаах ууга буһараллар. Оргуйа турдаҕына, бурдук кутан, хойуннаран бэриллэр, үөрэ отун эбэллэр, туустууллар. Кыратык унньуула кутуохха сөп уонна ким тугу сөбүлүүрүнэн үрүҥ эбэтэр хара бурдук эбиллэр. Булкуйа-булкуйа бытаан уокка чаас аҥаара оргутуллар. Оргуйа турдаҕына муос ытыгынан ытыйан биэриллэр.
Бутугас диэн тыл түүр тылларыгар суолтата
Бэлэлиэгийэ билимин хандьыдаата Е.Р. Николаев “Диалектные названия якутских блюд (продуктов) в контексте языковой картины мира” диэн саха аһын түөлбэнэн уратытын туһунан үлэтигэр суруйарынан, бу тыл монгуол тылыттан төрүттээх: сахалыы бутугас, ‛көҕөл’ тувалыы бут-: булкуй, былаа – түүр тылларыттан киирбит монголизм; тувалыыта будаа, быдаа ‛просо көҕөлө’; тувалыы айлыг быдаа ‛бытархай гына кырбаммыт эттээх хааһы курдук хойуу миин’ [3].
Бутугаһы астыырга сахалар туттар үүнээйилэрэ
Биология билимин хандьыдаата В.В. Семёнова “Пищевые растения, используемые в традиционных молочнокислых продуктах и блюдах народа саха” диэн ыстатыйатыгар аска туттуллар үүнээйи туһунан сиһилии ырытар [4]. Кини суруйарынан, бутугаска тиит эбэтэр бэс субатын кутар этилэр, от үүнээйиттэн: өргүөт силиһин, хаптаҕай анаҕаһын силиһин, унньуула араас көрүҥүн, сардаана умнаһын төрдүгэр буорга баар бөлчөҕүн, хонууга уонна ууга үүнэр кииһилэ сэбирдэҕин, үс сэбирдэхтээх таман сэбирдэҕин, эмтээх ымыйах силиһин, хаас кэйиҥэһин силиһин, сардаа силиһин, бохсурҕан сэбирдэҕин туттар этилэр. Бу ыстатыйаҕа бэлиэтээн көрдөххө, үөрэ отун бутугаска куппаттар эбит, үөрэҕэ эбэр этилэр. Үөрэ диэн тылы саха быһаарыылаах улахан тылдьытыгар көрөбүт: “Үөрэ – аат. Эти, сүөһү иһин кыра гына кырбаан оҥорбут миин эбэтэр оту, мас субатын үүккэ, тарга булаан буһарбыт ас” (XII том, 490 с.) [2].
Олоххо туох барыта уларыйа турар, өбүгэбит аһа эмиэ ол сиэринэн уларыйар. Холобур, Роспотребнадзор саайтыгар бутугаһы оҥорууну уларытан, сүөгэй уутугар бурдугу уонна отон сүмэтин эбэн астанар аныгы дьону кэрэхсэтэр минньигэс ас (десерт) диэн суруйбуттар [6].
Түмүктээн эттэххэ, бутугас диэн туох эбиллэриттэн көрөн утах эбэтэр миин буолуон сөп:
1. Ууга, сиҥэҕэ, үүккэ эбэтэр сүөгэй уутугар сэлиэйдээн, кииһилэ, унньуула эбэтэр үөрэ ото эптэххэ, утах буолар.
2. Бурдук, куруппа сэлиэйдээн, балык бутугас, сыма бутугас диэн миин оҥостуохха сөп.
Бутугас тотоойу уонна киһи доруобуйатыгар туһалаах буолан, өбүгэлэрбит сөбүлүүр астара. Сахалар бу астарыгар элбэх үүнээйи көрүҥүн, мин аахпыппынан, уон сэттэ араас үүнээйини туттубуттар. Мындыр өйдөөх өбүгэлэрбит айылҕа бэлэҕин барытын сатабыллаахтык туһаналлара бутугаһы астыылларыгар көстөр. Билиҥҥи ас-үөл дэлэй кэмигэр аныгы дьон бэйэлэрэ сөбүлүүллэринэн, сир аһын, үүнээйини, араас туманы эбиэхтэрин сөп.
Туһаммыт литэрэтиирэ
- Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта: в 15 т. Т.II: (Буква Б) / Е. И. Оконешников, Л. А. Афанасьев-Тэрис, П. С. Афанасьев и др. Под ред. П.А. Слепцова – Новосибирск: Наука, 2005. – 912 с.
- Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта: в 15 т. Т.XII: (Буквы У–Ү) / И.В. Аммосова, Н.М. Васильева, Е.П. Копырина и др. Под ред. П.А. Слепцова – Новосибирск: Наука, 2015. – 598 с.
- Николаев Е.Р. Диалектные названия якутских блюд (продуктов) в контексте языковой картины мира. // Российский гуманитарный журнал. 2019. – Том 8. – №2. – С. 141-152.
- Семёнова В.В. Пищевые растения, используемые в традиционных молочнокислых продуктах и блюдах народа саха. // Вестник Северо-Восточного федерального университета имени М.К. Аммосова. – Том 22. – № 1. – – С. 16-28.
- Серошевский В. Л. Якуты. Опыт этнографического исследования. 2-е изд. М., 1993. 736 с.
- https://здоровое-питание.рф/recipes/selection/butugas/
