ТӨРҮТАС.САХАСИРЭ: Үөрэ

Үөрэ – былыр-былыргыттан саха сандалытын киэргэтэр, ураты амтаннаах, улахан суолталаах ас буолар. Бу ыстатыйаҕа үөрэ диэн тыл туох суолталааҕа, туохтан оҥоһуллара, араас көрүҥнэрэ киирдилэр. Бу үлэни СИА «Билим» альманаах «ТӨРҮТАС.САХАСИРЭ» сыһыарыытыгар М.К. Аммосов аатынан ХИФУ АБ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн  саха тылын истилиистикэтин уонна нууччалыы-сахалыы тылбаас хаапыдыратын 1 кууруһун маҕыстыраана Саргылана Слепцова суруйда. Билим салайааччыта – Е.С. Герасимова, хаапыдыра дассыана, тыл билимин хандьытаата.

“Үөрэ” диэн тугуй?

Саха суруга-бичигэ латыын графикатыгар көһөр кэмигэр биир бастакы сахалыы-нууччалыы тылдьыт ааптара Л.Нь. Боппуок сахалыы-нууччалыы тылбааһыгар “уөre – похлебка (из крошеного мяса, съедобных трав, сосновой или лиственной заболони)” диэн быһаарыллар [13, с. 175]. Бу тыл суолтата “Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьытыгар” маннык суруллар: “эти, сүөһү иһин кыра гына кырбаан оҥорбут миин эбэтэр оту, мас субатын үүккэ, тарга булаан буһарбыт ас” [8, с. 490]. Ол аата, өбүгэлэрбит хас да көрүҥү булкуйан оҥоһуллубут аһылыгы үөрэ диэн ааттыыллар эбит.

Үөрэ араастара

Үөрэ хас да араастаах. Ол курдук:

• Бэс үөрэ – бэс субатын хатаран, мэлийэн баран буһарыллыбыт ас буолар. М.С. Воронкин, М.П. Алексеев уонна Ю.И. Васильев тылдьыттарыгар тараан үөрэ – устар. “старинное название каши, приготовляемой из сосновой мездры” диэн суруллубут [10, с. 183]. Оттон Л.Нь. Боппуок тылдьытыгар “похлебка из сосновой заболони” диэн [13, с. 175]. Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьытыгар – “бэс субатын тарга эбэтэр үүккэ (сиҥэҕэ) ытыйан оҥорбут ас” [1, с. 889].
• Таһаараары үөрэ – бу былыр Таатта улууһугар туттуллар тыл эбит. “Похлебка из полыни-чернобыльника на молоке, заправленная варенцом после снятия с огня” [10, с. 237]; Бу үөрэ ууттан, үүттэн, тартан, оттон ытыйыллан оҥоһуллар [7, с. 490].
• Тар үөрэ – тарга араас оту-маһы эбии кутан астыыллар; тарга бэс сутукатын эбэтэр аһылык буолар оту былаан буһарбыт бутугас [7, с. 233].
• Ис үөрэ – ынах сүөһү хара иһин кыра гына кырбаан оҥорбут миин [7, с. 490].
• Көҕөлөҥ үөрэ эргэр. – тара суох сиҥэҕэ буспут от үөрэ [ 3, с. 213].

Үөрэ миинин туһунан

Үөрэ миинэ элбэх битэмииннээх, микроэлеменнэрдээх аһылык буоларын таһынан, күүһү-уоҕу биэрэринэн, киһини чөлгө түһэрэринэн биллэр. Ол иһин киһи этин-хаанын харыстыыр, үлэлиир дьоҕурун үрдэтэр, киһини сэниэлиир. Бэл билигин даҕаны үөрүүлээх түгэннэргэ мааны ас быһыытынан ыалдьыттары күндүлүүр саха аһа буолар. Саха сирин дьоно-сэргэтэ хороҕор муостааҕы араастык иитэр-аһатар буолан, үөрэ миинэ атын-атын амтаннаах буолуон сөп.

Үөрэ миинин сүрүн састааба:

Ис үөрэ (харыҥ, чаҥкычах, ойуулаах, синньигэс оһоҕос, итир, бүөр, быар, сүрэх). Ис үөрэтин састаабын туһунан “Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьытыгар” уонна Э.К. Пекарскай тылдьытыгар маннык быһаарыллар:

Хаартыска: СИА

• Харыҥ – ынах сүөһү куртаҕын саамай улахан салаата [9, с. 411].
• Таҥкычах, чаҥкычах – ынах-сүөһү уонна атын да кэбинээччилэр куртахтарын үһүс салаата [7, с. 215]. Пекарскай тылдьытыгар араастаан ааттанар: таҥкырчах, таккычах   (таккычах),  таркычах,  таркынчах – чаҥкырчах – третий желудокъ жвачныхъ животныхъ, книжка; брюшина” [12, с. 2555].
• Ойуулаах – кэбинэр сүөһү куртаҕын иккис салаата [4, 242 с.].
• Синньигэс оһоҕос – киһи уонна кыыл ас буһарар уһун синньигэс уонна көҥдөй уоргана [5, с. 412].
• Итир – сүөһү ханнын бүрүйэ үөскүүр чараас сыа [2, с. 790].
• Бүөр – киһи уонна сис тоноҕостоох харамайдар ииктэрэ үөскүүр уорганнара [1, с. 635]. Пекарскай тылдьытыгар “бүөр – почка” [11, с. 587].
• Сүрэх – хамсыыр харамай этигэр-сиинигэр тымырдарынан хааны хачайдыыр, ньолбуһах мөһөөччүккэ маарынныыр, быччыҥнартан турар тутаах уорган [6, с. 281].

Ис үөрэ састааба уруулуу түүр омук уонна бүрээт тылыгар майгыннаһар.

Казах тылыгар: харыҥ – “қары́н”; сүрэх – жүре́к;  быар – бауыр; бүөр – бүйрек [15]. Оттон татаар тылыгар: сүрэх – йөрәк;  быар – баҕыр; бүөр – бөер, харыҥ – җәрәхәт [16].

Бүрээт тылыгар: сүрэх – зүрхэн; быар – эльгэн; бүөр – бөөрэ; харыҥ – кулин [14].

Үөрэ миинин сүрүн састаабын, тылдьыттарынан көрдөххө, тыллар быһаарыылара бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэһэллэр. Сорох уорган аата  дьүөрэлэһэр.

Түмүктээн эттэххэ, үөрэ хас да араастаах: бэс үөрэ, тараан үөрэ, таһаараары үөрэ, тар үөрэ, ис үөрэ, көҕөлөҥ үөрэ. Үөрэ миинин сахалар сүөһү харыҥын, чаҥкычаҕын, ойуулааҕын, синньигэс оһоҕоһун, итирин, бүөрүн, быарын уонна сүрэҕин кыра гына кырбастаан миин оҥороллор. Ону таһынан, тарга эбэтэр үүккэ, суоракка бэс сутукатын, онтон да атын оту-маһы ытыйан, үөрэ арааһын эмиэ астыыллар эбит.

Туһаммыт литэрэтиирэ

1. Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта: в 15 т. Т. 2: (Буква Б) / Под ред. П.А. Слепцова – Новосибирск: Наука, 2005. – 910 с.
2. Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта: в 15 т. Т. 3: (Буквы Г, Д, Дь, И) / Под ред. П.А. Слепцова. – Новосибирск: Наука, 2006. – 844 с.
3. Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта в 15 т. Т. 4: (Буква К) / Под ред. П.А. Слепцова. – Новосибирск: Наука, 2007. — 708 с.
4. Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта: в 15 т. Т. VII: (Буквы Нь, О, Ө, П) / Под ред. П.А. Слепцова. – Новосибирск: Наука, 2010. – 519 с
5. Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта: в 15 т. Т. VIII: (Буква С – сөллөҕөр) / Под ред. П.А. Слепцова. – Новосибирск: Наука, 2011. – 572 с.
6. Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта: в 15 т. Т. IХ: (Буква С: сөллөй – сээн, буква Һ) / Под ред. П.А.  Слепцова. – Новосибирск: Наука, 2012. – 630 с.
7. Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта: в 15 т. Т. Х: (Буква Т: т – төһүүлээ) / Под ред.  П.А.  Слепцова. – Новосибирск: Наука, 2013. – 575 с.
8. Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта: в 15 т. Т. 12: (Буквы У, Ү) / И.В. Аммосова, Н.М. Васильева, Е.П. Копырина и др. Под ред. П.А. Слепцова. – Новосибирск: Наука, 2015. – 597 с.
9. Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта: в 15 т. Т. ХIII: (Буква Х) / Под ред. П.А.  Слепцова. – Новосибирск: Наука, 2016. – 639 с.
10. Диалектологический словарь якутского языка: Дополнительный том / Сост. М.С. Воронкин, М.П. Алексеев, Ю.И. Васильев. – Новосибирск: Наука, 1995. – 296 с.
11. Пекарский Э.К. Словарь якутского языка : [в 3-х томах] / Э. К. Пекарский ; Акад. наук СССР. – 2-е изд. – [Москва] : АН СССР, 1958-1959. – 1279 с.
12. Пекарский Э.К. Словарь якутского языка, составленный Э. К. Пекарским при ближайшем участии прот. Д. Д. Попова и В. М. Ионова : [выпуски 1-13]. – Санкт-Петербург : Изд. Российской Академии Наук, 1907-1930. – 30 т. ; 30 см. – (Труды Якутской экспедиции, снаряженной на средства И. М. Сибирякова (1894-1896 гг.) ; Т. 3, ч. 1). Вып. 10 : (та — туор). – Ленинград : Изд-во Академии наук СССР, 1927. – 2509-3858 стб., 8 с. ; 29 см. Источники и пособия для «Словаря якут. яз.»: (продолж. списка, прилож. к 1 вып.): с. 1-8. — 750 экз. ).
13. Попов Л.Н. Сахалыы-нууччалыы тылдьыт = Якутско-русский словарь / Л.Нь. Боппуок. – Дьокуускай: Саха кинигэтин бэчээтэ, 1931. – 228 с.
14. Русско-бурятский словарь [Электронный ресурс]. Режим доступа: Toli: русско-бурятский, бурятско-русский электронный словарь, дата обращения: 13.05.2026г.
15. Русско-казахский словарь [Электронный ресурс]. Режим доступа: Русско-казахский словарь, дата обращения: 13.05.2026г.
16. Сабиров Р.А. Татарско-русский словарь [Электронный ресурс]. Режим доступа: Татарско-русский словарь, дата обращения: 13.05.2026г.