Саха сирин баһылыга Айсен Николаев эрэгийиэн бырабыыталыстыбатын үлэтин Ил Түмэн депутаттарыгар отчуот кэмигэр былаас үлэтин көдьүүһүн сүрүн киритиэрийинэн дьиэ кэргэн, оҕолор уонна аҕам саастаахтар туруктаах буолуулара диэн эттэ.
Кини бэлиэтииринэн, урукку сыллары кытары тэҥнээтэххэ, көрдөрүү намтыы да турдар, өрөспүүбүлүкэҕэ нэһилиэнньэ эбиллиитэ оннунан хаалар. Үһүс уонна онтон кэлэр оҕолору киллэрэн туран, төрөөһүн кээписиэнэ тутуһуллар, бу регионҥа элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн суолтата үрдүгүн туоһулуур.
Айсен Николаев эппитинэн, сыл саҕаланыаҕыттан Саха сиригэр 4451 оҕо төрөөбүт (былырыын – 4661). Өрөспүүбүлүкэҕэ 37 тыһыынчаттан тахса элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн олорор, кинилэри өйүүр миэрэлэр салгыы кэҥииллэр.
2025 сыллаахха үс тыһыынча курдук дьиэ кэргэн үһүс уонна онтон кэлэр оҕолоро төрөөһүнүгэр өрөспүүбүлүкэтээҕи ийэ хапытаалын ылбыттар. Маны таһынан, 13 тыһыынча кэриҥэ оҕо «Үйэ оҕото» тус сыаллаах хапытаалын ылбыт, оттон 800 эдэр ыал эр-ойох буолууларыгар эбии өйөбүлү ылла. Ааспыт сыл түмүгүнэн оҕолоох дьиэ кэргэттэри өйүүр миэрэлэри үбүлээһин уопсай кээмэйэ 32,1 миллиард солкуобайга тэҥнэстэ.
Саха сирин баһылыга демография салаатыгар корпоративнай көҕүлээһиннэр суолталарын эмиэ бэлиэтээтэ. Чуолаан, социальнай-үлэ сыһыаннаһыыларыгар үс өттүттэн сөбүлэһиигэ 2028 сылга диэри ити эбэһээтэлистибэлэр бигэргэтиллибиттэр. Кини холобурдарыгар АЛРОСА уонна Сахатранснефтегаз курдук бөдөҥ хампаанньаларынан олоххо киирбит элбэх оҕолоох дьиэ кэргэттэри өйүүр бырагыраамалар бааллара этилиннэ.
«Биһиги сорукпут – оҕолоох дьиэ кэргэттэри судаарыстыба өттүттэн өйүүр миэрэлэри аччаппат буолуу. Ону таһынан, кинилэри корпоративнай секторга кэҥэтии, дьиэ кэргэн олоҕун суолтатын уонна барыстаах буолуутун уопсастыбаҕа күүһүрдүү», – диэн Айсен Николаев эттэ.
Кини ону таһынан үлэ ырыынагар бигэ туруктаах балаһыанньаны бэлиэтээтэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ үлэтэ суох буолуу таһыма “историческай минимумҥа” турар, маныаха нэһилиэнньэ дьиҥ дохуота үрдүүрэ бэлиэтэнэр. Дьадайыы таһыма 2022 сыллаахха 15,2%-тан 2025 сылга 12,6%-ҥа диэри намтаабыта, бу 25,5 тыһыынча киһини дьадайыыттан таһаарарга көмөлөстө.
Саха сиригэр орто олох уһуна 73,67 сылга тэҥнэһэр, бу Арассыыйа орто көрдөрүүтүн (73,46 сыл) уонна Уһук Илин федеральнай уокурук орто таһымын куоһарар. Айсен Николаев бу көрдөрүүнү 2030 сылга диэри 80-тан тахса сылга тиэрдэр стратегическай соругу туруорда.
Саха сирин баһылыга Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ Арассыыйаҕа төрөөһүн таһымынан бастыҥ 10 регион иһигэр киирэрин бэлиэтээтэ. Регионҥа элбэх оҕолоох дьиэ кэргэттэр ахсааннара үрдүүрэ бэлиэтэнэр (10%-нан элбэх, уонча сыл анараа өттүгэр тэҥнээтэххэ), онуоха 44–48% -на үһүс уонна онтон кэлэр оҕонон буолаллар.
Саха сиригэр 2019 сылтан дьиэ кэргэттэри өйүүр саҥа миэрэлэр сылын аайы ылыллаллар уонна баар миэрэлэр тупсаллар. Саха сирин баһылыга Айсен Николаев этиитинэн, «Семья» өрөспүүбүлүкэтээҕи ийэ хапытаалын кээмэйэ улаатта, «Үйэ оҕото» тус сыаллаах хапытаал болдьоҕо 2027 сылга диэри уһатылынна. Ону таһынан, 2024 сыл тохсунньутуттан эдэр дьиэ кэргэттэр ыал буолалларыгар биир кэмнээх харчынан төлөбүрү 50 тыһыынча солкуобай ылаллар.
