СИА «Билим» альманаҕар дьоҥҥо олус наадалаах информацияны тириэрдэр «ТӨРҮТАС.САХАСИРЭ» диэн рубрика баар буолбута биһирэбиллээх, диэн санаатын эттэ этнограф, история билимигэр хандьыдаат, РНА СС гуманитарнай чинчийиилэр уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын үөрэтэр институтун сотруднига Наталия Данилова. «Учуонайдар чинчийиилэрин сахалыы тылынан ааҕааччыга тириэрдэр сырдатар-иһитиннэрэр ситим үлэтин көдьүүһэ билиҥҥи кэмҥэ олус суолталаах. Бүгүн мин үөрэ-көтө саламаат туһунан суруйуубун бэчээттэтэбин», — диэтэ учуонай.
Саламаат диэн тыл түүр уонна араб төрүттээх, маннык суолталардаах: «түүр. ‘доруобуйаны, этэҥҥэ буолууну аҕалар’; араб. ‘быыһыыр, өрүһүйэр».
Саха дьонугар-сэргэтигэр саламаат сиэр-туом аһылыга буолар. Ойбон саламааты В.Серошевскай «таҥара аһа» диэн бэлиэтиир. Кинини анаан-минээн үөһээ айыыларга, иччилэргэ айах тутарга, ону тэҥэ урууга, ыарыһахха уонна оҕоломмут ийэлэри күндүлүүргэ астыыллара.
Саламаат, дьон билиниитин ылбыт кэмигэр, хас да көрүҥнээҕэ биллэр. «Хаарыйыы-саламаат» (туруору өйдөбүлгэ: хоруорбут саламаат) уонна «эҥсии саламаат» (туруору өйдөбүлгэ: иһиккэ сыстыбыт саламаат) диэн ааттаналлара. Буһарарга иһити (хочуолу эбэтэр хобордооҕу) күүскэ ититэллэр уонна онно арыыны эбэтэр ууллубут ынах арыытын куталлар. Салгыы кыра-кыратык бурдугу эбэллэр. Бурдук өһөн хаалбатын туһугар, иһит эркинигэр сыстыбатын курдук, мэлдьи тимир лаппаакынан булкуйаллара, уунан убатан биэрэллэрэ. Хоруоран, хааһы хараҥа өҥнөнөрө. Саламаат таҕыста да, буһарары тохтотоллор. Бу ас олус сыалаах буолар, онон сыаны-арыыны сөбүлээччилэр эрэ эбии ууллубут арыынан уонна сыанан саба куталлара. Итиилии эрэ сииллэрэ.
Саламаат иккис көрүҥэ «бардамааскы» диэн ааттанара. Тиэрмин, араас тылларга элбэхтик уларыйан-тэлэрийэн кэлбит буолан, нууччалыы да, сахалыы да тылга майгынныыра суох. Сомоҕотто Сэмэн этэринэн, төрүт тыла «барда» — «хойуута». «Бардамааскы» буһарыыта үөһээ эппит «хоруорбут» саламаакка маарынныыр. Иһиккэ арыыны эбэтэр сыаны куталлара. Иһит итийэ илигинэ бурдугу уонна ууну хардары-таары кута-кута, булкуйаллара. Ким лаппаакынан, ким ытыгынан. Хойдон истэҕин аайы, үөһэ дагдайбыт арыытын баһан ылаллара. «Бардамааскыны» эмиэ итиилии эрэ сииллэрэ. Маннык салаамаат көрүҥэ үйэ анараа өттүгэр сүппүтэ биллэр.
Үһүс көрүҥ билигин да баар. Аата араас сиргэ тус-туспа. Биир көрүҥүн «сүөгэй саламаат» (туруору өйдөбүлгэ: сүөгэйдээх саламаат) диэн ааттыыллар. Бүлүү өрүс үөһээ тардыытыгар бу салаамааты «олорбо» диэн ааттыыллар. Дьиктитэ диэн, сорох сиргэ бүлүүлэр «олорбо» диэн балык мээккэтиттэн балык сыатыгар ыһаарылаабыттарын ааттыыллар.
«Олорбо саламааты» буһарарга сүөгэйи сылыталлар уонна бурдугу куталлар. Буһарыы кэмигэр тохтобула суох булкуйуу ирдэнэр. Булкуйбатахха, салаамаат уокка сиэниллэр. Маннык салаамаат аһыы амтаннаах уонна олус сыалаах буолар, онон итиилии сииллэр. Архыып докумуоннара кэпсииллэринэн, сыаны сөбүлээччилэр олорбоҕо эбии ууллубут арыыны эбэтэр ынах арыытын куталлара.
Сиэр-туом салаамааттарыгар умнуллубут былыргы көрүҥнэр киирэллэр, онно эт уонна арыы туттуллаллара диэн бэлиэтэнэр. Маннык салаамааттар ыһыах уонна уруу киэһэлэригэр булгуччулаах күндү аска киирсэллэр.
«Сыа саламаат» (туруору өйдөбүлгэ: сыалаах саламаат) икки көрүҥүнэн оҥоһуллар. Бастакытыгар, бытархай гына кырбаммыт буспут биэ иһин-үөһүн уҥуох сыатынан, уулла сылдьар сыанан эбэтэр арыынан толору саба куталлар. Иккиһигэр, бытархай гына кырбаммыт иһи-үөһү обургу соҕустук сыалаах эбэтэр арыылаах хобордооххо кыратык ыһаарылаан баран, остуолга уураллар. «Сыа саламаат» диэн салаамаакка букатын да сыһыана суох ас. Бытархай гына кырбаммыт кулун уонна сылгы иһэ-үөһэ бэйэлэрин сыаларын кытта бииргэ ууруллар.
Ыһыах уонна уруу курдук үөрүүлээх күннэргэ хотугу сахалар бултарыттан (кус, хаас) иһиттэн-буотараҕыттан сыалаах саламаат оҥороллоро. Бу көрүҥнэр бары бэйэлэрин састааптарынан ааттаналлара: «кус саламаат» уонна «хаас саламаат». Маннык салаамааттары «луорпах» эбэтэр «hэбээрин» диэн ааттаан, эһэ этиттэн уонна иһиттэн-үөһүттэн эмиэ оҥороллоро. Кыра гына кырбаан, ууллубут эһэ сыатыгар булкуйаллара. Маннык салаамааты хотугу норуоттар эмиэ оҥороллоро, ол гынан баран атын-атыннык ааттыыллара: «сэвен», «нимат» уонна «тэкэмин».
