Ыһыахха туттуллар сиэр-туом, кэтиллэр таҥас-сап, аһаныллар ас туһунан билим кэпсиир. Төрүт таҥас биир бастыҥ көстүүтэ бастыҥа буолар. Бу киэргэл суолтата хайдах уларыйан испитин история билимин хандьыдаата, ХИФУ учуонай сэбиэтин учуонай-сэкирэтээрэ Капитолина Яковлева чинчийдэ.
Саха сирин төрүт үгэстэрин үөрэтэр, чинчийэр Капитолина Яковлева “Якутское головное украшение бастынга: символика и современные интерпретации” үлэтэ “Северо-Восточный гуманитарный вестник” сурунаалга (2026 с. 1 (54): 49–61 сирэйдэр) бэчээттэннэ.
Учуонай ыстатыйатын түмүгүн бүгүн СИА сахалыы тылынан тылбаастаан бэчээттиир:
Онон, тутулларын, киэптэрин уонна ис хоһооннорун тэҥнээн көрүү түмүгэр, төбө киэргэлэ – бастыҥа — уларыйыы маннык түһүмэхтэри ааспыта көстөр:
1) XVIII үйэ – бастыҥа сарыыттан оҥоһуллар, иннигэр уонна кэннигэр түһэр кылгас ытарҕалардаах, сарыыга тиһиллибит хоруоҥкалардаах, ойуулаах-мандардаах тимиртэн симэхтэрдээх, киэргэллээх; сааһынан уонна эр киһидьахтар буоларынан араарар бэлиэ, бука, ыал буолуу туоһута, сиэр-туом таҥаһын сорҕото;
2) XIX үйэ – XX үйэ саҕаланыыта – сарыы / таҥас олохтоох, уһун, суон илин-кэлин тимир киэргэллэрдээх, араас өҥнөөх таас хоруоҥкалардаах; эр киһи дьахтар буоларынан быһаарар бэлиэ;
3) XX үйэ – бастыҥа таҥастан хордуоҥкаттан оҥоһуллар этно истииллээх, иилинэр салбырҕастара бытархай дьэрэкээн оҕуруолардаах, төбөҕө кэтиллэр иитэ түүлээҕинэн, пайеткаларынан, оҕуруонан киэргэтиллибит; сыанаҕа кэтиллэр таҥас сорҕото, сааһыттан тутулуга суох дьахтар таҥаһын сорҕото;
4) XX үйэ бүтэһигэ – билиҥҥи кэм – бастыҥа араас халыҥнаах кытаанах тимир иилээх, илин-кэлин салбырҕастардаах, күндү уонна оҥоһуу таастарынан киэргэтиллибит; хатыҥ туоһуттан, оҕуруоттан, пластиктан, сылгы сиэлиттэн оҥоһуллубут бастыҥалар араас киэптээхтэр уонна тутуллаахтар; эр киһи дьахтар буолууну көрдөрөр араарар бэлиэтин сүтэрэн эрэр, сааһын уонна олоххо таһымын бэлиэтин сүтэрбит; норуоту көрдөрөр хайысхалаах.
Бастыҥа уларыйыытын холобуругар олоҕуран, киэргэл сиэр-туом, сайдан иһии уонна бэлиэ быһыытынан сыыйа-баайа хайысхатын сүтэрэн, саха национальнай таҥаһын киэргэлигэр кубулуйан иһэр диэн түмүк оҥоруохха сөп. Бүгүн бу көстүү дьахталлар саастарыттан уонна уопсастыбаҕа социальнай балаһыанньаларыттан тутулуга суох киэргэли кэтэллэригэр көстөр.
Оҥоһуллар матырыйаала уонна киэбэ олус араастаһар, бу эмиэ киэргэл кэм тургутуктарыгар сөп түбэһиитин туоһулуур.
Ыытыллыбыт чинчийии XVIII үйэттэн XXI үйэҕэ диэри саха бастыҥатын биир кэлим тутан ырытыы буолар, бу бастыҥаны салгыы үөрэтиллэригэр кэскиллээх хайысхалары арыйар. Чинчийии бастыҥа уларыйыыта хас да макро-история кэрчиктэрин кэтээн көрөргө кыах биэрэр. Ааптар киллэрбит көрүҥнэрэ саҥа археологическай уонна түмэл матырыйааллара көһүннэхтэрин ахсын ситэриллиэн сөп.
Учуонай ыстатыйатын сиһилии МАННА билсиэххитин сөп.
Ааптар: Кира Турусова
