Оттон Саха сирин усулуобуйатыгар сэлиэнньэни, бөһүөлэктэри тупсарарга чугастан бэлэм маһы киллэрэн олордор кыах дьиҥэр баар. Онуоха бүттүүн санааны ууран утумнаахтык, илиини араарбакка, дьарык оҥостон көрөр-харайар, сыллата эбэн, ситэрэн иһэр буолуохха.
Маһы олордуу технологията дьиҥэр сүрдээх судургу. Биһиги усулуобуйабытыгар маһы тыаттан көһөрөн аҕалан ыам ыйын бүтүүтэ олордор табыгастаах. Көһөрөн аҕалан олордууну тулуйумтуотунан, буоругар, сиигигэр талымаһа суоҕунан хатыҥ мас (хахыйах) ордук. Намыһах, сииктээх сирдэргэ, уу кытыытыгар талах, үөт, долохуна олордуллуон сөп. Көһөрүллэр мас мутукчата, сэбирдэҕэ ситэ тылла, көҕөрө илигинэ олордуллара ордук. Маһы түөрэн буордары ылыллар. Онуоха төһө кыалларынан силиһин алдьаныыта кыра буоларыгар кыһаныллыахтаах. Ол иһин силиһэ улаата илик, 2-2,5 миэтэрэ үрдүктээх эдэр маһы талыллар. Олордууга анаан аһаҕас сиргэ, тэҥнии үүммүт хойуу лабаалардаах мастары ылыллар. Көһөрүллэр мас күн диэки өттүн олордор сиргэ аҕалан уларытар табыллыбат.
Олордор сир эрдэ хаһыллар. Умуһах 30-40 см дириҥнээх, 70-80 см өрүттээх квадрат формалаах буолар. Мас түөрүллүбүт буора итинтэн улахан буоллаҕына, умуһах кэҥэтиллэр. Олордуллар мастар икки ардылара балтараа, икки миэтэрэттэн чугаһа суох буолар.
Маһы түөрээт тутатына тиэйэн аҕалан бэлэм хаһыллыбыт умуһахха олордуллар. Уһаттахха мас өлүөн, хатыан сөп. Умуһах түгэҕин буора көбүтүллэр, эрдэ уу кутуллар. Биһиги сэлиэнньэбит буорун тутула мөлтөҕүн быһыытынан, умуһах түгэҕэр 5-8 см халыҥнаах хара буору кутар наадалаах.
Маһы олордоот анныгар аҕаҕас миэстэ, салгын хаалбатын курдук үрдүттэн чиҥэтэ тэпсиллэр, кытыыларын буорунан симиллэр уонна тута уу кутуллар.
Ууну мас үчүгэйдик көҕөрүөр диэри күн аайы, кэлин өрүү-өрүү кутуохха сөп. Сайын кураан күннэргэ, сиигиттэн көрөн, мас хаппатын наадатыгар ууну эбии кутуу ыытыллар.
Сорохтор ардах уутун туһанаары маһы кырыыса анныгар олордоллор. Ити сыыһа. Ардах уутугар эрэнэн, сөптөөх кэмигэр ууну куппатахха, мас өлөр. Оттон саас кырыыса хаарын түһэриигэ мас элбэхтик алдьанар. Онон кырыыса анныгар олордуу туһата суох. Итилэри учуоттаан, маһы кырыысаттан тэйиччи олордор ордук.
Мас көҕөрөн баран, сэбирдэҕэ эбэтэр мутукчата кэхтэр буоллаҕына, аллараа лабааларыттан быһан көҕүрэтиллэр. Оччоҕо, ууну ылар уонна аһарар эрэсиимэ сөп түбэһэн, мас тиллэн кэлэр. Уулусса уонна тротуар икки ардыларыгар маһы 1 миэтэрэ үрдүктээх штакетник эрэ иһигэр эбэтэр палисадниктарга олордуохха наада. Ол мас алдьамматын уонна уулусса көстүүтэ тупсарын хааччыйар. Кинилэр истэрэ, бөх-сыыс, кур от кыраабылынан ыраастанар. Сыл аайы хаппыт маһы солбуйан, эбии олордон, хойуннаран иһэр ордук этэ.
Дьиҥэр “Чурапчы нэһилиэгэ” тыа сирин түөлбэтин дьаһалтата бөһүөлэги көҕөрдүүгэ тиэрдибит былаанын тустаах тэрилтэлэр толороллоро эрэйиллэр. Тэриллэр Сэбиэт благоустройстваҕа бастайааннай хамыыһыйата, көҕөрдүүнү ыытар ыстаап боппуруоһу өссө чуолкайдаан, биирдии тэрилтэлэринэн, кыбартыыраларынан, ыалларынан маһы олордор сирдэри быһаччы сыһыаран, ыйан-кэрдэн биэрэллэрэ, олордуллар маһы тиэйиигэ тэрилтэлэр тырааныспарынан хааччыйалларын ситиһэллэрэ наада.
Урукку сылларга бөһүөлэги көҕөрдүүнү ыытарга лесничество хахыйаҕы, титириги сүрүннээн арҕаа Кыттайбан диэн алаас саҕатыттан биэрэрэ, ылааччыларга миэстэтин көрдөрүллэрэ.
Нэһилиэк дьокутааттара туһааннаах уокуруктарыгар хас биирдии ыал бэйэлэрин дьиэлэрин олбуоругар маһы олордууну ыыталларын, кинилэр туһаайыыларыгар уулуссаҕа олордуллубут маһы көрүүнү-харайыыны шефтэһэллэрин тэрийиэхтээхтэр. Оҕо тэрилтэлэрэ, оскуолалар үөрэнээччилэр олордуу мастарын, айылҕаны таптыы, харыстыы улааталларыгар иитэр-өйдөтөр үлэни утумнаахтык ыыталлара көрдөнөр. Оҕолор бэйэлэрэ олордуллар мастары көрөөччү-харайааччы буолалларын ситиһиллиэхтээх.
Бу боппуруоһу оройуон киинигэр эрэ буолбакка, бары нэһилиэктэр, учаастактар кииннэригэр сөргүтэр, уопсастыбаннас киэҥ араҥатын, идэлээх түмсүүлэри, түөлбэ олохтоохторун, профсойуустары, устудьуоннар этэрээттэрин, волонтердары, оскуола үөрэнээччилэрин хабан көҕөрдүүнү сир аайы ыытар курдук үлэни тэрийэр ордук туһалаах буолуоҕа. Көҕөрдүү кэскиллээх үлэ буоларын хас биирдии киһиэхэ өйдөтөрү ситиһиэххэ.
Аныгы кэм дьон олохторун култуурата күннэтэ үрдээн иһэр кэмигэр олох көрдөбүлүгэр сөп түбэһиннэрэн, олорор, үлэлиир, сынньанар сирдэрбитин көҕөрдүүгэ суолтаны биэрэрбит, улахан болҕомтону уурарбыт наада.
Ааптар: Сэмэн Жендринскэй. Хаартыска ааптар тус архыыбыттан
