2026 сыл – Саха сиригэр көҥүл тустуу спорт көрүҥүн быһыытынан тэнийэн, сайдан барбыта 70, олимпиецтарбыт Монреаллааҕы-76 оонньууларга өрөгөйдөрүн 50 сыллаах үбүлүөйдээх сыллара.
Биллэрин курдук, тустуу үбүлүөйдээх сыла – 1956 сыллаахха олунньу ыйга ыытыллыбыт көҥүл тустууга республика бастакы чемпионатыттан ааҕыллар. Ол чемпионаты Саха сирин физическэй култуураҕа уонна спорка комитета иилээн-саҕалаан, тэрийэн ыыппыта. Комитеты, Москватааҕы В.И. Ленин орденнаах физическэй култуура Киин государственнай институтун (ГЦОЛИФК) ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн кэлбит Николай Николаевич Тарскай салайара.
Н.Н. Тарскайы 1955 сыллаахха Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин иһинэн физическэй култуура уонна спорт комитетын председателинэн анаабыттарыттан ыла, биһиги республикабытыгар физкултурнай хамсааһын сайдыытыгар саҥа түһүмэх саҕаламмыта. Николай Николаевич табыллыбыта диэххэ сөп, бу сылларга уобаластааҕы Комсомол комитетын бастакы секретарынан кини чугас доҕоро, талааннаах салайааччы Егор Дмитриевич Кычкин үлэлиирэ.
Хаартыска: Ааптар тиксэриитэ
Тустууну көҕүлэспитэ, тэрийсибитэ
Бүгүн биһиги ааҕааччыларга, «Спорт Якутии» (1960), «Славные 50-ые годы Комсомола Якутии» (1999), «Николай Тарский организатор физкультурного движения Якутии (2012), «Николай Тарскай» (2024) кинигэлэртэн сирдэтэн – Егор Дмитриевич Кычкины тустуу үбүлүөйүгэр сыһыары тутан, кини спорка үтүөтүн туһунан сырдатабыт.
Онно ахтылларынан, бастаан-утаа республикатааҕы спорт комитет үлэлиир дьиэтэ-уота да, оттон салайааччыта кабинета да суох эбит. Ону Егор Кычкин бэйэтин хонноҕун анныгар ылан, уобаластааҕы комсомол комитетыттан икки кыра хоһу спортарга анаабыт.
Онон комсомол – физическэй култуура уонна спорт бииргэ холбоһон үлэлээһиннэрэ инники сайдыыга сүҥкэн төһүү буолбуттар. Көҥүл тустуу, бокс, ыарахан атлетика уонна спорт төрүт көрүҥнэрин сайыннарыы; нэһилиэнньэ уонна ыччат физическэй култууранан уонна спордунан дьарыктаныытын маассабай оҥоруу; спортивнай маастарыстыбаны үрдэтии соруктара туруоруллубут.
Итинэн сирдэтэн эттэххэ, Саха сиригэр физкултуурунай-спортивнай хамсааһын сайдыытын бастакы сылларыттан республика ыччатын, Комсомолун бастакы секретара Егор Кычкин – спорду биир көҕүлээччи, тэрийээччи буолбута. Ону биһиги оччотооҕу хаартыскаларга да көрөбүт. Холобур, көҥүл тустууга Саха АССР бастакы чемпионатыгар, маҥнайгы спартакиадаларга Е.Д. Кычкин өрүү инники күөҥҥэ сылдьарын.
Көҥүл тустуу, бокс, ыарахан атлетика курдук спорт саҥа көрүҥнэрин сайыннарыыга инники соруктар тоҕо эрэ спорт тэрилтэтин иһинэн буолбакка, чопчу, Комсомол уобаластааҕы комитетын бюротугар туруоруллубуттар, дьүүллэһиллибиттэр. Ол түмүгэр секциялар тэриллибиттэр, тренердэр баар буолбуттар, күрэхтэһиилэр ыытыллыбыттар.
Ол кэмтэн ыла саха спортсменнара улахан спорка тахсан үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэллэригэр инникини түстээһиҥҥэ, ыралааһыҥҥа талааннаах салайааччы Егор Дмитриевич Кычкин быһаччы кыттыгастаах. Бастаан утаа кинилэри итэҕэйбэтэхтэр, оттон киэҥ далааһыннаах үрдүк тэрээһиннээх күрэхтэһиилэр тэриллибиттэрин, бастакы маастардар иитиллэн тахсыбыттарын кэм-кэрдии көрдөрбүтэ.
Чуолаан, Комсомол уобаластааҕы комитетын бастакы секретара, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутата Егор Дмитриевич Кычкин уонна республикатааҕы спорт комитет председателэ Николай Николаевич Тарскай оччотооҕу салалтаны итэҕэтэн, 50-с сылларга спартакиада, фестиваль курдук улахан таһымнаах маассабай тэрээһиннэри ыытан, бу эдэр салайааччылар үрдүк сыанабылы уонна ытыктабылы ылбыттара.
1956 уонна 1958 сылларга Саха АССР норуоттарын бастакы спартакиадалара ыытыллыбыттара. Бу күрэхтэһиилэр биһиги республикабыт физическэй култуураҕа уонна спорка олоҕор бастакы улахан таһымнаах, чаҕылхай түгэннэринэн буолбуттара. Ол курдук, 1958 сыллааҕы Спартакиада сүүмэрдиир күрэхтэһиилэригэр 50 тыһ. тахсар киһи, оттон сүрүн күрэхтэһиитигэр 2300 киһи кыттыбыта. Маннык көрдөрүү аан бастаан ситиһиллибитэ. Күрэхтэһии спорт 16 көрүҥэр ыытыллыбыта, онно республика 17 рекорда олохтоммута.
Ити Спартакиадалар бэлэмнэнэн, тэриллэн ыытыллыыларыгар Егор Кычкин салайааччылаах Саха сиринээҕи, уобаластааҕы комсомол тэрилтэтэ быһаччы көхтөөх кыттыыны ылбыта.
Хаартыска: Ааптар тиксэриитэ
Элбэхтэн биир түгэн…
Онон, талааннаах салайааччы Егор Дмитриевич Кычкин, син эмиэ Н.Н. Тарскай курдук, ааспыт үйэ 50-с сылларыгар Саха сиригэр физическэй култуура уонна спорт хамсааһыныгар көхтөөх кыттыыны ылбыт салайааччы быһыытынан сыаналанар. Егор Дмитриевиһы республика билинэр, ытыктыыр улахан таһымнаах киһитэ, ол эрэн, кини чуолаан спорт сайдыытыгар киллэрбит сүҥкэн кылаата хаһан даҕаны уҕарыйбат.
Элбэхтэн биир түгэни ахтыахпын баҕарабын. Урут Н.Н. Тарскай аатынан көҥүл тустууга Саха сирин чемпионаттара сүрүннээн Дьокуускай куоракка ыытыллаллара. Арай, 1974 сыллааҕы чемпионат Хаандыгаҕа буолбута. Ол чемпионаты оччолорго ССКП Томпотооҕу оройуонун бастакы секретара Егор Дмитриевич Кычкин бэйэтигэр ылынан тэрийэн ыыттарбыта. Манна кини – Николай Тарскай доҕоро, республикаҕа тустуу бастакы чемпионатын тэрийсэн, бэлэмнэһэн ыытыспыта уонна биллиилээх, аптарыатыаттаах салайааччы буолара улахан оруолу оонньообут буолуохтаах диэн сэрэйэн саныыбыт.
Манан тугу этээри гынабыный? Нууччаларга “Все новое – это хорошо забытое старое” диэн бэргэн этии баар. Билигин Саха Республикатын спорка уонна ыччакка министиэристибэлэрэ эмиэ оччотооҕу Е.Д. Кычкиннаах курдук биир ситимнээхтик үлэлииллэрэ эбитэ буоллар, үлэлэрэ өссө быдан көдьүүстээх буолуо этэ. Тоҕо диэтэргит, спорт диэн сүрүннээн ыччат буоллаҕа…
Түмүккэ, Егор Дмитриевич Кычкин туһунан, тустуу үбүлүөйдээх сылыгар кинини спорка сыһыаннаан ахтан-санаан “Дьулурҕаҥҥа” суруйаргытыгар, сырдатаргытыгар баҕарабыт.
Е.Д. Кычкин диэн кимий?
Егор Дмитриевич Кычкин 1929 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Дойдуунускайга төрөөбүтэ.
Дьокуускай куорат 2 №-дээх орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. 15 сааһыттан Майатааҕы, оройуон библиотекатын сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта.
1950 сыллаахха педагогическай институту үөрэнэн бүтэрбитэ, бу үөрэх кыһатын комсомольскай тэрилтэтин секретарынан анаммыта, оттон Дьокуускай куорат комсомолун бастакы секретарынан буолбута.
1956 сыллаахха уобаластааҕы Комсомол комитетын бастакы секретарынан талыллыбыта. ЫБЛСКС XII уонна XIII съезтэригэр Саха сирин комсомолецтарын бөлөҕүн салайбыта. XIII съезкэ ЫБЛСКС Киин комитетын чилиэнинэн быыбардаммыта.
Уус Майа оройуонун бастакы секретарынан, Дьокуускайдааҕы ССКП обкомун тэрийэр отделын сэбиэдиссэйинэн, Индигирдээҕи тыа хаһаайыстыбатын парткомун секретарынан, Томпо оройуонун бастакы секретарынан, «Якутгазпром» холбоһук генеральнай дириэктэрин солбуйааччынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.
Алта ыҥырыыга Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан талыллыбыта, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС газ промышленнноһыгар бочуоттаах үлэһитэ. «Бочуот Знага» уонна Үлэ Кыһыл знамята орденнар кавалердара, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина, Мэҥэ Хаҥалас уонна Томпо оройуоннарын бочуоттаах олохтооҕо.
1999 сыллаахха олохтон туораабыта.
Бэчээккэ бэлэмнээтэ Петр Павлов, «Дьулурҕан» хаһыат
Хаартыскаҕа: Саха сирин ыччаттарын, студеннарын бастакы бэстибээлин үөрүүлээхтик аһыыга Е.Д. Кычкин тыл этиитин түгэнэ. 1957 сыл.
