Олохтоох бэйэни салайыныы саҥа сокуона өрөспүүбүлүкэҕэ бытааннык да буоллар, эрэллээхтик иннин диэки хардыылыыр. Билигин да дьүүллэһиилэр, үөрэтиилэр тохтообокко бара турдаллар, саҥа сокуон уруккуну кытта тэҥҥэ олук уурсан иһэр.
Хотугу эргимтэ кэтэҕинээҕи Эдьигээн эмиэ бу уларыйыыга сөп түбэһиннэрэн, уруккуттан саҥаҕа тириэрдэр уустук да буоллар, сөптөөх хайысханы тутуһан иһэр. Ол курдук, аны күһүн балаҕан ыйыгар эдьигээннэр оройуон дьокутааттарын уонна баһылыктарын саҥа сокуон чэрчитинэн талыахтара.
Ол туһунан биһиги хаһыаппытыгар анаан «Эдьигээн эбэҥки нассынаалынай оройуона» муниципальнай оройуон бэрэстэбиитэллээх уорганын — дьокутааттар оройуоннааҕы Сэбиэттэрин (Суглан) бэрэссэдээтэлэ Юрий Шамаев кэпсээниттэн билсиэхпит.
Юрий Егорович бэйэтэ өр сылларга Эдьигээҥҥэ үөрэҕирии салаатыгар салайааччыттан саҕалаан, оройуон киинин баһылыгынан, оройуоннааҕы Суглан дьокутаатынан, бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит, 2000-с сыллар саҕаланыыларыттан муниципальнай таһымҥа олохтоох салайыныы үгүс түһүмэхтэрин олоххо киллэрсибит, Эдьигэҥҥэ биир уопуттаах салайааччынан биллэр. Билигин кини оройуоннааҕы үөрэх управлениетын началынньыгынан үлэлиир.
Саҥа уруккуттан утум тардар
Бастакы 131№-дээх «Олохтоох бэйэни салайыныы туһунан» федеральнай сокуон оччолорго саҥа үлэҕэ киириитин саҕана, 2004 сыллаахха Эдьигээн нэһилиэгин баһылыгынан анаммытым. Ол саҕана баһылыктары быыбардаабакка, үөһэттэн анааһын баара. Ити кэмҥэ Эдьигээн улууһун баһылыга Николай Николаевич Никаноров ыҥыран, миигин улуус киинин баһылыгынан анаабыта. Оччолорго мин Эдьигээҥҥэ СӨ Үөрэхтээһиҥҥэ министиэристибэтин хайысхатынан үлэлиирим.
Саҥа олоххо киирэр, дойду дьылҕатыгар ураты суолталаах сокуон буолан барыта бастакы, аан маҥнай этэ. Бу иннинэ миэстэтигэр олохтоох салайыныы урукку сэбиэскэй система үлэтин хайысхатын тутуһара, онон бу сокуон киириитэ эмиэ туһугар улахан реформа быһыытынан барбыта. Бастатан туран, муниципалитеттарга саҥа олохтоох сокуоннары ылыныы, аныгы кэм ирдэбиллэригэр сөп түбэһэр докумуоннааһыны киллэрии уо.д. а тэрээһин боппуруостары быһаарыы курдук үлэни саҕалаабыппыт. Бастакы улахан, дьоһун үлэнэн «Эдьигээн нэһилиэгэ» муниципальнай тэрээһин устаабын оҥоруу, ылыныы буолбута. Ол саҕана нэһилиэкпит дьаһалтатыгар икки эрэ ыстаат, дуоһунас: баһылык уонна сэкирэтээр эрэ көрүллэрэ. Ол да буоллар, бары хаһаайыстыбаннай боппуруостар, официальнай докумуоннары толоруу, бэрийии, оччолорго да сытыытык турар ыты көрүү-тутуу, бөҕү, кирдээх ууну таһыы, тупсаран оҥоруу курдук уо.д.а. үлэлэр нэһилиэк дьаһалтатын эппиэтинэһигэр бааллара.
Икки таһымнаах салайыныы оннунан хаалбыта сөп
-Ити кэмҥэ судаарыстыбаннай былаас реформаны ыытарыгар икки таһымнаах олохтоох салайыныыны саамай сөпкө тутуспут диэн бэлиэтиэхпин баҕарабын. Билигин 20-тэн тахса сыл ааспытын кэннэ бу хайысханан саҥа 33№-дээх «Олохтоох салайыныы туһунан» федеральнай сокуон киирэн эрэр. Икки таһымнаах салайыныыны оннунан хаалларбыттара сөптөөх. Саха Сирин салалтата, Ил Дархан Айсен Николаев биһиги тыйыс усулуобуйалаах, ыраах, тэйиччи турар нэһилиэктэрдээх, уустук суоллаах-иистээх хотугу сиргэ улуус уонна нэһилиэк таһымынан салайыныы сөп түбэһэрин табатык өйдүүллэрин бэлитиэххэ наада.
Саҥа сокуон былырыыҥҥыттан, 2025 сылтан олоххо киирэн иһэр. Боломуочуйалар чаастарынан билигин үөрэтии, дьүүллэһии барар. Онон көрдөххө, бастакы бөлөххө, холобура бүддьүөтү бигэргэтии билигин олохтоох салайыныы таһымыгар 18 хаалара ордук. Иккис бөлөххө 30 боломуочуйаны өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай уорганнарыгар уонна олохтоох салайыныыга өлүүлээн, чаастарынан биэриэхтэрин сөп. Манна хас биирдии боломуочуйа үбүнэн-харчынан толору мэктиэлэнэрэ наада. Бу иннинээҕи сокуоҥҥа сорох боломуочуйалар харчынан хааччыллыылара суох буолан, толоруута улахан уустуктардааҕа. Үһүс бөлөххө 18 судаарыстыбаннай боломуочуйаны сокуон толору ылыллыннаҕына улуустарга биэрии көрүллүөн сөп. Билиҥҥитэ уопсайа 36 боломуочуйа олохтоох салайыныы уорганнарыгар бэриллэн турар.
2026 сыл ити курдук саҥа устаабы оҥорууга, ылыныыга, нуормалыыр-бырааптыыр аакталары саҥардыыга, уларытыыга улахан тэрээһин үлэтин саҕалаан, билигин бигэргэтии түһүмэҕэр сылдьабыт.
Саҥа сокуонунан 2027 сылга улуус, нэһилиэк боломуочуйаларын тыырыы оҥоһуллуохтааҕа. Ол гынан баран, кэнники иһитиннэрбиттэринэн, бу хайысханан үлэ өссө да үөрэтиллэрэ, дьүүллэһиллэрэ үгүс диэн 2028 сылга көһөрүлүннэ. Бу быыһык кэми биһиги улуустар, нэһилиэктэр толору туһанан бэлэмнэниэхпитин наада.
Баһылыктары быыбардааһын
-Саҥа сокуон билигин биһиги олохпутугар быһаччы дьайар. Ол курдук улуус, нэһилиэк баһылыктарын бэрэстэбиитэллээх уорганнар талаллар. Быһаччытынан улуус, нэһилиэк дьокутааттара куоластыыллар. Быйыл Саха Сиригэр итинник схеманан Нерюнгри оройуонун баһылыга, Үөһээ Бүлүү улууһугар нэһилиэк баһылыга итинник талылыннылар.
Биһиги Эдьигээн эбэҥки нассынаалынай оройуонун баһылыгын үлэлиир болдьоҕо туоларынан бу күһүн, балаҕан ыйыгар саҥа баһылыгы талыахтаахпыт. Быйыл оройуон Мунньаҕын (Суглан) дьокутааттарын боломуочуйаларын болдьоҕо туоларынан, саҥа састаап быыбарданыахтаах. Дьокутааттары куоластааһын урукку курдук оройуон быыбардааччыларын быһаччы кыттыыларынан, кумааҕы бүлүтүөннэри толоруунан ыытыллыаҕа.
Сугулааҥҥа билиҥҥитинэн, V-с ыҥырыыга 15 дьокутаат талыллан турар. Ити ахсаана урукку устааппытынан бигэргэнэн турар. Быйыл саҥа сокуоҥҥа сөп түбэһиннэриллэн оҥоһуллубут устааппыт Юстиция министиэристибэтигэр бигэргэтиигэ киллэриллэн турар. Оройуон бу сүрүн докумуонугар бары өрүттэри үөрэтэн баран, 17 дьокутаат диэн быһаарбыппыт. Ол гынан баран, саҥа устаап күүһүгэр киирэ илигинэн, быйыл күһүн урукку курдук 15 дьокутааты талыахпыт. 17 дьокутааттаах састаап аныгыскы, 2031 сыллааҕы быыбарга талыллыаҕа.
Саҥа сокуонунан улуус баһылыгын талыы туһунан Ил Дархан Ыйааҕа от ыйын 22-тин кэнниттэн 60 хонук хаалбытын кэннэ тахсар. Ол кэннэ баһылыкка хандьыдааттары туруорар бырааптаах уопсастыбаннай тэрээһиннэр бэйэлэрин этиилэрин өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруһу ыытар хамыыһыйаҕа киллэрэллэр. Салгыы Ил Дархан киирбит этиилэри көрөн, дьүүллэһэн баран оройуон Сугулаанын дьокутааттарын талыытыгар 2 эбэтэр ордук хандьыдааттары киллэрэр. Түмүккэ, Сугулаан саҥа VI-c ыҥырыытын дьокутааттара бу дьонтон биирдэрин баһылыгынан кистэлэҥ куоластааһынынан талыахтара.
Ону кытта быйыл күһүн биһиги оройуоммут Лииндэ нэһилиэгин баһылыгын саҥа схеманан талыы ыытыллыаҕа. Бу иннинэ баһылыгынан үлэлээбит киһи атын үлэҕэ барбытынан, бу саас Ил Дархан Ыйааҕынан эдэр, кэскиллээх киһи нэһилиэк баһылыгынан ананан үлэлиир.
Уопсастыбаннай тэрилтэлэр нэһилиэк баһылыгын дуоһунаһыгар туруорар дьоннорун оройуоннааҕы куонкуруһу ыытар хамыыһыйа көрүүтүгэр тиксэрэллэр .Салгыы оройуон баһылыгын быһаарыытынан 2 эбэтэр ордук хандьыдаат нэһилиэк дьокутааттарын көрүүтүгэр киирэн, куоластааһын түмүгүнэн талыллар.
Маннык саҥа схема бэлэмнээх, уопуттаах дьону баһылыгынан талыыга сөптөөх, чиэһинэй усулуобуйаны үөскэтиэҕэ, аныгы олох туруорар ирдэбиллэригэр эппиэттиир, табыгастаах тэрээһин буолуоҕа диэн эрэнэбит.
Биһиги этиибит өйөммүтэ
-2025 сылга буолбут өрөспүүбүлүкэ бэрэстэбиитэллээх уорганнарын сийиэстэригэр хотугу улуустар Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэллэрин туруорсуутунан анал быһаарыы ылыныллыбыта. Онно 2027 сылтан хотугу оройуоннар Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэллэрэ хамнастаах буолуохтаахтар диэн этиибит өйөммүтэ.
Билигин хоту улуустар бэрэстэбиитэллээх уорганнарын салайааччыларынан атын үлэлээх, туспа эппиэтинэстээх, эбэһээтилистибэлээх дьон буолабыт. Бу дуоһунаска уопсастыбаннай төрүккэ олоҕуран, хамнаһа суох үлэлиибит. Онно биир сүрүн төрүөтүнэн нэһилиэнньэ ахсаанынан көрүү тутуһуллара буолар. Биллэн туран атын үлэҕэ сылдьар киһиэхэ бу эппиэтинэстээх үлэни толороругар кэккэ ыарахаттардаах. Аартыкаҕа, хоту улуустарга өйөбүл баар, хамсааһын тахсар, ол гынан дьиҥнээхтик сайыннарыахпытын баҕарар буоллахпытына, киин, соҕуруу, хоту улуустары биир усулуобуйаҕа, тэҥнээн көрүү наада.
Билигин улуустарга ханан да каадыр тиийбэтэ биллэр, оттон хоту бу кыһалҕа бары салааларга ордук сытыырхайан иһэр. Исписэлиистэр үлэлии, олохсуйа кэлиэхтэрин, бастатан туран олорор дьиэ суоҕа мэһэйдиир, иккиһинэн, инфраструктурабыт мөлтөҕө, суол-иис, сибээс, эминэн хааччыйыы барыта киирэр. Сыана ыарахана эми дьону куттуур. Итинник ыарахаттартан дьон толлон, хоту диэни иһиттилэр да тохтоон, атын үөс сирдэргэ талаһаллар.
Оттон дьиҥэр биһиги Эдьигээммит атын хоту улуустартан логистика өртүнэн лаппа ордуктаах. Сайынын Өлүөнэнэн теплоходтарынан, кыһыҥҥытыгар массыынанан Дьокуускайга диэри 19-22 чааһынан тиийэҕин. Сөмөлүөт нэдиэлэҕэ иккитэ-үстэ көтөр. Кэлиҥҥи сылларга мотуордаах оҥочонон Дьокуускайга айанныыр өҥө оҥоһуллар буолла. Үчүгэй халлаааҥҥа, күүстээх мотуордаахтар 10-14 чааһынан тиийэллэр.
Эдьигээн сайдар, үүнэр, улуус киинэ тупсаҕай оҥоһуулаах куораттыҥы таас дьиэлэрдээх бөһүөлэк. 2027 сылга Эдьигээн былыргы куорат быһыытынан 395 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиэхпит, үөрэхтээһин, доруобуйа харыстабылын, атыы-эргиэн тэрилтэлэрин 100 сылларын туолуохтара. 2027 сылга кулун тутар бүтүүтэ-муус устар саҕаланытыыгар Эдьигээҥҥэ хотугу норуоттар V-c спартакиадаларын ыытарга бэлэмнэнии саҕаланна.
Алексей МАТВЕЕВ кэпсэттэ, Саха парламент саайт
