Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттарын саҥа састаабын балаҕан ыйын 18-20 күнүгэр талыахпыт. Былаас сокуону таһаарар, бэрэстэбиитэллээх уоргана — РФ Федеральнай Мунньаҕа икки балааталаах: Федерация Сэбиэтэ уонна Судаарыстыбаннай Дуума. Дойду Төрүт Сокуонугар олоҕуран, Судаарыстыбаннай Дуумаҕа биэс сылга болдьохтоон, 450 дьокутаат кистэлэҥ куоластааһын быһыытынан быыбарданан киирэллэр, суруйда Саха парламент саайт.
Судаарыстыбаннай Дуумаҕа ким быыбарданарый?
Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаатынан 21 сааһын туолбут, омук сиригэр олорботох, быыбарга кыттар бырааптаах Арассыыйа олохтооҕо буолуон сөп. Биир киһи Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаата уонна Федерация Сэбиэтин чилиэнэ буолара көҥүллэммэт.
255 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктартан талыллар, ол эбэтэр биир уокурукка биир дьокутаат, оттон иккис аҥаардара биир кэлим федеральнай уокуругунан хапсаллар. Бэлитиичэскэй баартыйа сийиэһигэр кистэлэҥ куоластааһын быһыытынан, федеральнай испииһэккэ, итиэннэ биир мандааттаах быыбардыыр уокурукка хандьыдааттары туруораллар. Биир мандааттаах уокурукка баартыйа биир эрэ хандьыдааты туруорар, РФ олохтооҕо быыбарга кыттарыгар бэйэтин кандидатуратын онно туруорунуон сөп.
Судаарыстыбаннай Дуума боломуочуйатын билиһиннэрдэххэ, федеральнай сокуоннары ылынар, онуоха дьокутааттар улахан аҥаардара куоластыахтаах, ону Федерация Сэбиэтэ бигэргэтэр, салгыы Бэрэсидьиэн илии баттыыр. РФ Бэрэсидьиэнин этиитинэн Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин кандидатуратын, кини киллэрбит этиитинэн Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччыларын, кэккэ федеральнай миниистирдэри бигэргэтэр. Дьокутааттар Бырабыыталыстыба сыл ахсын оҥорор отчуотун истэллэр, ол иһигэр туруорсубут ыйытыктарыгар хоруйу ылаллар. Ону таһынан, РФ Киин Баанын бэрэссэдээтэлин, Киһи быраабыгар боломочунайы аныыллар уонна дуоһунаһыттан босхолууллар, о.д.а. Төрүт Сокуон 103 ыстатыйатыгар олоҕуран, тустаах үлэни ыыталлар.
Саха Сириттэн КПРФ кыайбыта
Саха Сиригэр Судаарыстыбаннай Дуумаҕа 2021 с. быыбары санаатахха, баартыйалар испииһэктэринэн соһуччу КПРФ кыайбыта, «Биир ньыгыл Арассыыйа» иккис миэстэ буолбута. Былаас баартыйата бэрт аҕыйах эрэгийиэҥҥэ бастакы миэстэни туран биэрбитэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ биэс сыл анараа өттүгэр хомуньуустар тоҕо кыайбыттарын, эмискэ өрө күөрэйэн тахсыбыттарын маннык быһаарыахха сөп. Биэс сыл анараа өттүгэр нэһилиэнньэ уопсай ахсааныттан 15,2-15,6% дьадайыы кирбиитигэр киирбит этэ, оттон Арассыыйа үрдүнэн дьон дьадайыыта 11% этэ. Билигин балаһыанньа син биир тупсубата, дьон дьадайыыта дойду киэниттэн үрдүк. Күн бүгүн Саха Сирэ бүтүн Кытайы, Азия, Чуумпу акыйаан эрэгийиэнин гааһынан, таас чоҕунан хааччыйа олорон, аан дойду ырыынагар алмааһы, кыһыл көмүһү таһаарар эрээри, олохтоох нэһилиэнньэ дьадаҥытык олороро өйдөммөт.
Куораттан тэйиччи сытар улууска бардахха, тыа сиригэр дьон былыргылыы оһохторун маһынан оттон, дьиэ иһигэр суунар баанната, турбаттан кэлэр тымныы-сылаас уута суох, мууһу уулларан, ол уутунан таҥас суунан олороллор. Үйэлэрин тухары үлэлээн букунайан баран дьон 20-30 тыһ. биэнсийэлээхтэр, Саха Сиригэр маннык биэнсийэҕэ ыйы кыайан туораабаккын, ол иһин кырдьаҕастар дьиэлэригэр киирэн, судаарыстыбаҕа иитиллиэн баҕалаах эбиллэ турар, аҕыйах сыл иһигэр чааһынай пансионаттар, интэринээттэр да элбээтилэр.
Атыттар (прочие) дэнэр үрдүк үөрэхтээх бүддьүөт үлэһиттэрэ дьиэ сууйааччы, тиэргэн харбааччы саҕа хамнастаахтар, кинилэр хамнастара хамнас алын кээмэйэ үрдээтэҕинэ биирдэ үрдүүр. Ас-таҥас, дьиэ-уот, хомунаалынай төлөбүр хас да төгүл ыарыы турар кэмигэр 50-60 тыһ. солк. хамнаска олорор күчүмэҕэй.
Биллэн турар, суолу-ииһи оҥороллор, социальнай эбийиэктэр тутуллаллар, уопсастыбаннай эйгэ тупсарыллар эрээри, биирдиилээн дьон олоҕо тупсубата, илиитигэр ылар хамнаһа билиҥҥи сыанаҕа эппиэттэспэт. Ол иһин Саха Сиригэр биэс сыл анараа өттүгэр дьон «Биир ньыгыл Арассыыйаҕа» буолбакка, КПРФ баартыйаҕа баһыйар куоластарын биэрбиттэрэ. Ол аата уопсастыбаҕа социальнай тэҥэ суох буолууну утарар санааттан хомуньуустарга куоластаатахтара. Ким эрэ сиэри таһынан үрдүк хамнастаах, Дьокуускайга уонна соҕуруу хастыы да дьиэлээх-даачалаах, хастыы да мөлүйүөн сыаналаах «Lexus» массыынанан сылдьар, оттон сорох дьон быыкаа хамнастарынан кыһыҥҥы сылаас таҥас, таба тыһыттан унтуу да ылар кыахтара суох.
Былаас баартыйатын эриэйтинэ тоҕо халбаҥнаата?
Сылаас-сымнаҕас айылҕалаах соҕуруу эрэгийиэннэртэн биһиги өрөспүүбүлүкэбит уратыта диэн тымныы-тыйыс айылҕаҕа олоробут. Кыһын -50-60С тоһуттар тымныыны туоруурга дьиэҕин сылытыаххын, сыаналаах сылаас таҥаһы, таба тыһыттан унтууну атыылаһыаххын наада. 50-60 тыһ. хамнаскынан ону хааччыйар уустук. Аны кыһын кэнниттэн сааскы-сайыҥҥы-күһүҥҥү таҥаскын эмиэ ылыахтааххын. Соҕуруу дойду дьоно биир кроссовканан, чараас синтепон куурканан, баайыы бэргэһэнэн кыһыны туорууллар, Саха Сирин олохтоохторун курдук дьыл кэмэ уларыйдаҕын аайы таҥастарын уларыттыбаттар. Тымныы тыйыс усулуобуйаҕа олорор, 25 сыл Саха Сиригэр үлэлээбит дьон урукку бэрээдэгинэн дьахталлар хас оҕолооҕуттан-оҕото суоҕуттан тутулуга суох 50-гэр, эр дьон 55-тэригэр биэнсийэҕэ тахсыахтарын сөбө.
Ону тоҕо эрэ дьокутааттартан ким даҕаны туруорсубат. Биэс сыл иһигэр атыттар (прочие) дэнэр чахчы кыра хамнастаах дьон хамнаһын үрдэтэргэ, дьон олоҕун уйгутун тупсарарга, биэнсийэҕэ тахсар сааһы уһатыыны тохтоторго күттүөннээх үлэ оҥоһуллубата. Саха Сирин интэриэһин көмүскүөхтээх дьокутааттар бааллара-суохтара биллибэт курдук. Ол иһин дьон Судаарыстыбаннай Дуума ааспыт быыбарыгар хомуньуустарга баһыйар куолаһын биэрбитэ.
Норуот туһугар тугу оҥордулар?
Ааспыт биэс сылы кытта тэҥнээтэххэ, олохпут өссө ыараата, бүддьүөккэ үп-харчы тиийбэт¸ үлэһит ахсаанын сарбыйаллар, бу аҕыйаталлар үһү диэн дьон куруук истириэскэ олорор, хомунаалынай салааҕа үбүлээһин тиийбэккэ кыһыны хайдах туоруурбут биллибэт. Саха киһитэ үрүҥ аһа, эт аһылыга суох кыһыны туораабат, аҕыйах сыллааҕыта ынах арыыта 500 солк. этэ билигин 1700-1800 солк., ынах этэ 450 солк. 1300-1500 солк. тиийдэ. Сыана барыга-бары хас да төгүл үрдээтэ, оттон хамнас 3000-4000 солк. эбиллэр. Билиҥҥи сыанаҕа хамнас эппиэттэспэт, ол иһин кыаммат араҥа ахсаана элбии турар.
Ол иһин күһүҥҥү быыбарга кыайарга баартыйалар, хандьыдааттар, бастатан туран, дьон кыһалҕатын быһаарарга саҥалыы ньымалаах, сонун көрүүлээх күүстээх үлэни ыытыахтарын наада. Мунньахтарга саҥата суох ньимийэн баран олорор, сокуоннары ылынарга уопсай куоластааһыҥҥа аҥардастыы кнопканы эрэ баттааһынынан дьарыктанар киһиттэн туһа тахсыбат. Быыбардааччыларын интэриэһин көмүскүүр киһи норуокка туох туһаны оҥорбутунан сыаналанар, чахчы кыра хамнастаах дьон хамнаһын үрдэтэргэ, биэнсийэни эбэргэ, дьону дьадайыы боруогуттан таһаарарга кураанах дойҕох буолбакка, олоххо киирэр былаан оҥоһуллуохтаах. Маны кыайбыт киһи кырдьык норуот туһугар үлэлиир дьиҥнээх дьокутаат диэн сыаналанар.
Саха Сириттэн кимнээҕи талабытый?
Судаарыстыбаннай Дуума быыбарыгар Саха Сириттэн 2026 с. кимнээх турбуттарын көрүөххэйиҥ.
«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйаттан билигин Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаатынан үлэлии сылдьар, СӨ Бырабыыталыстыбатын урукку бэрэссэдээтэлэ Галина Данчикова уонна СӨ Ыччакка миниистирэ, Анал байыаннай дьайыы бэтэрээнэ Петр Шамаев турдулар.
КПРФ баартыйаттан КПРФ Саха Сиринээҕи салаатын рескомун бастакы сэкиритээрэ, Ил Түмэн бэс ыйынааҕы пленарнай мунньаҕар култуураҕа уонна сонуннары киэҥ эйгэҕэ тарҕатар ситимҥэ сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлинэн анаммыт Вячеслав Куличкин уонна Дьокуускай куорат Дууматын дьокутаата, Дьокуускай 26 №-дээх оскуолатын дириэктэрэ Айаан Васильев туруорулуннулар.
«Кырдьык иһин Сиэрдээх Арассыыйаттан» Юрий Григорьев уонна хаһыс да болдьоҕун Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаатынан үлэлии сылдьар Федот Тумусов турдулар.
ЛДПР-тан Ил Түмэн дьокутаата Гаврил Парахин,
«Саҥа дьон» баартыйаттан Ил Түмэн дьокутаата Ньургуйаана Заморщикова,
«Яблоко» баартыйаттан Анатолий Ноговицын туруорулуннулар. Уопсастыбанньык Антон Васильев бэйэтин кандидатуратын туруорунна. Биир дойдулаахпыт Сардаана Аксентьева федеральнай испииһэгинэн турда.
Түмүккэ
Бу да быыбарга «Биир ньыгыл Арассыыйа» кыайара уустук соҕус, олохпут ыараан, сыана үллэ-үллэ үрдээн иһэр, хамнас уонна биэнсийэ онтон ырааҕынан хаалла. 50-60 тыһ. кып-кыра хамнаска кыһаллан үлэлээн, ону даҕаны үлэлэрин миэстэтин сүтэрэр кутталга олорор дьон былаас баартыйатын өйүүллэрэ саарбах.
Уматык-бэнсиин дэписиитин халыҥ долгуна киин сиртэн ыраах сытар Дьокуускайы эмиэ хаарыйан, «Сибойл» уматык каартата суох чааһынай дьоҥҥо уматык бары көрүҥүн атыытын тохтотто, «Саханефтегазсбыт» бэнсиин лимиитин 20 лиитэрэҕэ диэри кыччатта, онтон сылтаан Нөмүгүтээҕи килиэп собуота килиэп сыанатын үрдэтэ оҕуста. Бэнсиин сыаната ыараата даҕаны сыана барыга бары эмиэ үрдээн иһиэ. Судаарыстыба сыананы кыайан хонтуруоллаабат диэн урбаанньыттар төһө сыанаҕа атыылыыллара көҥүл. Оттон хамнас уонна биэнсийэ ырааҕынан хаалан иһэллэр. Онон күһүҥҥү быыбарга киирсэр хандьыдааттар, бастатан туран, бу тыын кыһалҕаны сатаан быһаарар, дойдуларын кириисистэн таһаарарга бэлэм буолуохтарын наада.
