Мунньахха ыксаллаах сааскы халаан уутун бэлэмнээх аһарыыга уонна ойуур баһаардарын бопсууга туһаайыллыбыт боппуруостар киирдилэр, туһааннаах салайааччылар иһитиннэриилэри оҥордулар. Сааскы халаан уутугар улуус бэлэмин, өрүс сабаҕалаан көрөн хаһан эстэрин, күн-дьыл туругун туһунан улууска куттал суох буолуутун хааччыйыы исписэлииһэ Эдуард Прокопьев иһитиннэрдэ. Кини этэринэн, Амма өрүс эстэрэ Гидрометсулууспа биэрэр сабаҕалааһынан орто көрдөрүүгэ тэҥ, ол эбэтэр ыам ыйын 7-9 чыыһылаларыгар күүтүллэр. Уу таһыма 6 миэтэрэ 80 см 9 миэтэрэ 20 см диэри диэн этэллэр. Муус халыҥа орто көрдөрүүттэн намыһах. Ол эрээри бу өссө кутталлаах. «Билигин турар күн-дьыл 2018 сыл сааһын санатар» диэн Эдуард Трофимович этэр. Уу таһыма критическэйгэ тиийбэт диэн холкутуйар табыллыбат, барытыгар сэрэхтээх бэлэм буолуохха наадатын ыйда. Күн бүгүнүгэр диэри ууга барар нэһилиэктэр өссө да сэрэтэр кумааҕыны олохтоохторго туттара иликтэр эбит. 100 бырыһыан бу үлэни Сатаҕай эрэ нэһилиэгэ толорон олорор диэн буолла. Халаан уутугар бэлэмнэнии туһунан иһитиннэриилэри ууга барар нэһилиэктэр, ол курдук Амма, Мээндиги, Абаҕа, Сатаҕай, Алтан, Чапчылҕан нэһилиэктэрэ отчуоттаатылар. Онно иһиттэххэ, бэлэмнэнии үлэтэ бара турар, сэрэтэр суруктары туттарыы бу күннэргэ түмүктэнэр, быстах кэмҥэ олоруу пууннарыгар эбии миэстэлэри көрүүгэ үлэ барбыт, сылгыны, хороҕор муостааҕы таһаарар сирдэр биллибиттэр, тустаах тэрилтэлэри кытта дуогабардар түһэрсиллибиттэр. Баһылыктар хас дьиэ ууга барарын барытын чуолкайдаан, олохтоохтору кытта үлэ бара турарын кэпсээтилэр. Улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Василий Бураев быстах кэмҥэ олорор миэстэлэрэ аҕыйах Абаҕа нэһилиэгэр, Чапчылҕан нэһилиэктэригэр эбии үлэлииргэ эттэ. Эдуард Трофимович өскөтүн уу кэлэн ыаллары ылар түгэнигэр ууга барыы туһунан быһаарыыларга уларыйыылар киирбиттэрин баһылыктарга тириэртэ. Ол курдук урукку кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ толорор дирекцията быһаарар эбит буоллаҕына, бу ыал ууга барбытын, барбатаҕын нэһилиэккэ тэриллибит хамыыһыйа быһаарар буолбут.
Ол быһаарыныыны ыларга кэккэ критерийдэрдээх эбит. Халаан уутун сэргэ ойуур баһаардарыгар бэлэм боппуруоһа эмиэ үрдүкү болҕомтоҕо турда. Манна сүрүн иһитиннэриилэри куттал суох буолуутун хааччыйар исписэлиис Эдуард Прокопьев, Амматааҕы ойуур хаһаайыстыбатын салайааччыта Николай Иванов оҥордулар. Иһитиннэриилэргэ этиллибитинэн сааскы өртөөһүнү бобор туһунан бирикээс тахсыбыт. Ыам ыйа саамай кутталлаах ый буолар. Онон бу кэмҥэ тыаҕа сылдьан аһаҕас уоту туттуу бобулларын, билигин хонуу баһаардара (ландшафтнай) тахсар түгэннэригэр умулларыы бүтүннүү нэһилиэк дьаһалтатыгар сүктэриллэр. Кинилэр тэрилтэлэрэ ойуурга эрэ уот турар түгэнигэр биригээдэ тахсарын, өскөтүн тахсар да түгэнигэр ол ороскуотун барытын дьаһалта уйунуохтааҕын туһунан эттэ. Өртөөһүн бардаҕына, ол тута баһаар быһыытынан регистрацияларын эмиэ сэрэттэ. Ойуур хаһаайыстыбатын салайааччыта быйылгы саас сабаҕалааһын быһыытынан күүстээх тыаллаах уонна кураан буолара күүтүллэр. Онон уот турар куттала олус улахан. Василий Иванович манна эбэн ыам ыйыгар баһаар тахсыыта элбиир түгэнигэр Амма улууһугар кустааһын бобуллуоҕа диэн эттэ. Онон билигин нэһилиэнньэни кытта сэрэтии үлэтэ ураты болҕомтоҕо туруохтааҕа ыйылынна. Амматааҕы экология судаарыстыбаннай хонтуруолун инспекциятын салайааччыта Евгений Егоров олохтоох таһымҥа Халбы сыбаалкатын кутталлаах эбийиэк быһыытынан билинэргэ этии киллэрдэ. Бу сыбаалка аттыгар баар Халбы үрэх Амма өрүһү кытта сибээстээҕин, сайынын уматыы тахсан дьон үҥсүүтэ элбэҕин бэлиэтээтэ. Маны сэргэ кинилэр тэрилтэлэрэ билигин булчуттары кытта сэрэтэр үлэни күүскэ ыыта сылдьалларын эттэ. Мунньахха кыттыыны ылбыт улуус баһаарынай сулууспалара, Амматааҕы киин балыыһа баһаар тахсар түгэнигэр бэлэмнэрин эттилэр, сөптөөх техника, биригээдэлэр баалларын, олор бары эминэн-томунан хааччыллан олороллорун иһитиннэрдилэр. Киин балыыһа кылаабынай бырааһын солбуйааччы Дмитрий Васильев доруобуйа харыстабылын эбийиэктэрэ халаан уута ылбат сиригэр туралларын эттэ. Улуустааҕы үөрэх салаатын салайааччыта Татьяна Иванова ОГЭ, БКЭ сөптөөхтүк ааһарыгар ыытыллыбыт бэлэмнэнии үлэлэрин билиһиннэрдэ. Амматааҕы территориальнай Роспотребнадзор салайааччыта Айыллаана Романова кинилэр тэрилтэлэрэ экопууннары бэрэбиэркэлээбиттэрин, уу хаачыстыбатын көрүүгэ эмиэ бэрэбиэркэлэр бара туралларын иһитиннэрдэ, дезсредствонан, ыраас уунан хааччыллыыга баһылыктарга туһаайан этиилэри оҥордо. Бу курдук буолбут ыксаллаах быһыы- майгы үөскүүр кэмигэр бэлэм хайдаҕар буолбут мунньахха оҥоһуллубут иһитиннэриилэртэн иһиттэххэ, сүрүннээн улуус бэлэм. Василий Иванович мунньаҕы түмүктүүрүгэр сааскы халаан уутун этэҥҥэ аһарыыга, ойуур баһаардарыттан сэрэхтээх буолууга, ыам ыйын өрөбүллэригэр сэрэхтээх буолууга улуус быһаарыылара тахсыахтара уонна муус устар 25 күнүттэн улууска үрдүк бэлэм буолуу эрэсиимэ олохтонуо. Онон салайааччылар бары миэстэҕитигэр баар буоларгыт ирдэнэр диэн эттэ.
