«Билим» альманах бүгүҥҥү таһаарыытыгар Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт АБ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн саха тылын истилиистикэтин уонна нууччалыы-сахалыы тылбаас хаапыдыратын маҕыстыраана Полина Николаева А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй айымньыларыгар туттуллубут саха төрүт аһын аатын нууччалыы тылбааһын ырытыыта тахсар. Билим салайааччыта Саргылаана Владимировна Иванова бил.б.х., ХИФУ дассыана.
Култууралар алтыһыыларыгар сүрүн оруолу тылбаас ылар. Онон саха омук киэҥ эйгэҕэ тахсыан баҕарар буоллаҕына, саха тылыттан атын омук тылыгар тылбаас (тылбаасчыт) баар буолуохтаах. “Тылбаас – былыргыттан баар үлэ көрүҥэ. Саҥарар саҥалара тус-туспа бөлөхтөһөн алтыһар дьон баар буолбуттарыгар, билингвизм (билингв) үөдүйэр. Сурук-бичик үөдүйбүтүгэр, аны суругунан тылбаасчыттар баар буолаллар,” — диэн сэбиэскэй уонна Арасссыыйа лингибииһэ, учуонай, тылбаас салаатын исписэлииһэ В.Н. Комиссаров суруйар [1. 6 с.]. Оттон саха тылын чинчийээччитэ, педагогика билимин хандьыдаата, бэрэпиэссэр Т.И. Петрова: “Тылбаас икки тыл кирбиитигэр сылдьар буолан, саха тылын уларыйыытын сүрүннүүр кыахтаах, ол иһин тылбааһынан дьарыктанар киһи төрөөбүт тылын харыстыыр эбээһинэстээх,” – диэн быһаарар [2. 37 с.].
Ас киһи аймах баай култууратын сорҕото буолар. Төрүт аспыт ааттыын умнууга барбыт кэмнээх этибит. Билигин дойду үрдүнэн “куттала суох аһынан-үөлүнэн хааччыллыы” бэлиитикэтэ ыытыллар. Маннык кэмҥэ экология өттүнэн ыраас, туораттан булкадыһыга суох аһы оҥорон таһаарыыга Саха сирэ ордук баһыйар кыахтаах уонна Арассыыйа атын эрэгийиэннэрин, тас дойдулар олохтоохторун болҕомтолорун ылар.
Чинчийиибитигэр саха сүөһүттэн ылан аһаан олорбут төрүт аһын XIX үйэҕэ хайдах ааттаммытын үөрэтэн, урут уонна билигин нуучча тылыгар хайдах тылбаастаабыттарын билэргэ сыал-сорук туруорунабыт. Уус-уран айымньыга история кэрчик кэмэ ойууланарынан, саха төрүт аһын аатын саха уус-уран литературатын төрүттээбит Алексей Елисеевич Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй “Ырыа-хоһоон” диэн кинигэтигэр көрдүбүт. Кинигэҕэ ааптар 30 айымньыта киирбит, ол иһигэр төрүт ас аата 9 айымньыга туттуллубут [3].
Өксөкүлээх Өлөксөй “Ырыа-хоһоон” кинигэтигэр киирбит төрүт ас ааттара [3]:
Үүт ас: арыы (11) – коровье масло (ср. үрүҥ) (Э.К. Пекарскай тылдьытыгар (салгыы – ЭКП); сливочное масло (“Сахалыы-нууччалыы кылгас тылдьыт” (СНКТ); тунах (3) – молочные продукты (А.Е. Кулаковскай (АЕК); үөрэ (6) – в кипяченый состав из 25% молока и 75% воды кладут немного тара, травы и сбивают мутовкой, и готова похлебка (АЕК); тар (3) – ср. бур. тарак кислое молоко, “тараҕ” сыворотка, простокваша, суорат (ЭКП); суорат – мерзлая простокваша (СНКТ); бутугас (6) – молоко и вода, туда добавляют ничтожное количество муки (АЕК); ср.тюрк. ботка, похлебка-каша (ЭКП); кымыс (6) – кумыс, напиток из кобыльего молока, квашеное молоко (СНКТ); үүт (5) – молоко (СНКТ); көлбөх (1) — сгустившееся окисляющееся молоко (АЕК): ымдаан (1) – напиток, квашеное молоко, разведенное кипяченой водой (СНКТ), умдаан; сиҥэ (1) – напиток, кипяченое молоко, разбавленное холодной водой (СНКТ); үрүмэ (1) – пленка, пенка на кипящем молоке (СНКТ), юрюмэ (ҮөТ) ; кэһиэх (1) – накипь на посуде, нагар (СНКТ); иэдьэгэй (1) – творог, творожная масса (СНКТ); сүөгэй (1) – сливки, сметана (СНКТ), суорат (1) – простокваша (СНКТ), сорат (ҮөТ); үрүҥ толох (1) – молочные продукты (АЕК); чалбараҥ (1) – молочный продукт (АЕК).
Эт ас: эт (2) – мясо (СНКТ); харыҥ (1) – желудок, брюшина скота (СНКТ); чаҥкычах (таҥкычах) (1) – раздел желудка у жвачных животных, книжка (СТБУТ); туйах (1) – копыто, копытце (СНКТ); субай хаан (1) – алая кровь, артериальная кровь (СНКТ).
Балык ас: аҕараа (1) – каша из сушеной мелкой рыбы (АЕК); барча (1) – вареная и сушеная мелкая рыба (АЕК); сыма (1) – сырая рыба без соли, сваленная в яму без сруба и засыпанная землею (АЕК); саккаа (1) – вяленая мелкая рыба (АЕК); хохту (1) – рыба, сушеная сырьем (АЕК).
Өксөкүлээх Өлөксөй оччолорго “литературнай тыл” диэн тиэрмини туттубатар, анаан теориятын үөрэппэтэр даҕаны, литературнай тыл социальнай-култуурунай суолтатын уонна ис дьиҥин өйдөөн, бэйэтин айар үлэтин уонна билэлиэгийэҕэ көрдөөһүннэрин национальнай литературнай тыл демократическай төрүттэрин киэҥник тарҕатыыга туһаайбыта. Ол туһунан билэлиэгийэ билимин доктора, бэрэпиэссэр Петр Алексеевич Слепцов А.Е. Кулаковскайга анаммыт ыстатыйатыгар Өксөкүлээх айымньылара фольклорунан уонна тылы оонньотуунан, өс хоһооннорунан, цитаталарынан, норуот этиитинэн, ырыатынан баайын бэлиэтиир [4. 5-29 с.].
А.Е. Кулаковскай хоһоонноругар ас аатын араас эпиитэтинэн киэргэтэн туттар. Холобур, “Сайын” поэма 6 баһыгар кымыс арааһын көрдөрөр маннык эпиитэттэри туһаммыт: сибиин кымыс (насыщающий, питательный (СТБУТ)), уохтаах кымыс (крепкий (ЯРС)), көйөргө кымыс (густой прохладный (ЯРС)).
А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй “Ырыа-хоһоон” кинигэтигэр киирбит хоһооннорго суруллубут төрүт ас аата билигин үксүн туттуллубат. Холобур, Дьокуускай куорат маҕаһыынарыгар үксүгэр нууччалыы тылынан бэриллэр: сливки, творог, масло. Бааһынай ырыынагар эт аһы – печень, потроха, кровяная колбаса диэн суруйан көрдөрүүгэ уураллар. Тар, ымдаан, бутугас, үөрэ, чаҥкычах, хаан диэн тыллар туттуллубаттар.
Төрүт ас нууччалыы тылбааһа тылдьыкка барытыгар баар буолбатах. Сорох тылдьыкка тылбаас араастаһар, үксүн транслитерация ньыматынан бэриллэр: кефир – кэпиир, сыр – сыыр.
Түмүктээн эттэххэ:
1. Маҕаһыыҥҥа атыыланар кымыс этикиэккэтигэр А.Е. Кулаковскай эпиитэттэрин киллэрэн биэрэр киһи, ас сахалыы тыыннанан, саха дэриэбинэтигэр, саха биэтиттэн оҥоһуллубут үүт ас буоларын көрдөрүө этэ дии саныыбыт. Онон салгыы элбэх эпиитэти булан, ону туһаналларыгар олохтоох аһы оҥорон таһаарааччыларга этии киллэриэххэ сөп.
2. Нуучча тылын сахалыы дорҕооҥҥо уларытыынан эрэ муҥурдаммакка, олоҥхоҕо, фольклорга уонна тыл сүөгэйин, эттээҕин илдьэ сылдьан тиспит суруйааччыларбыт айымньыларыттан тылларын, харах харатын курдук харыстаан, тылдьыт оҥордоххо, төрөөбүт тылбыт сайдыытыгар көмө буолуо этэ. Оччоҕуна төрүт ас аатын төнүннэриэххэ сөп.
Литэрэтиирэ:
- Комиссаров В.Н. Теория перевода (лингвистические аспекты). М., Высшая школа. 1990.
- Петрова, Тамара Ивановна. Тылбаас уопсай теорията : көмө кинигэ / Үөрэхтээһин федер. агентствота, «М. К. Аммосов аатынан Саха гос. ун-та» ҮПҮ ГҮУ. — Дьокуускай : СГУ изд-вота, 2007. — 37 с.
- Кулаковскай А.Е. – Өксөкүлээх Өлөксөй. Хоһооннор, поэмалар. – Якутскай: Кинигэ изд.-вота, 1978, 270 – 284 с.
- 4. Слепцов Петр Алексеевич. Ступени и проблемы якутского языкознания: Ин-т гуманит. исслед. и проблем малочисл. народов Севера СО РАН. — Якутск : ИГИиПМНС СО РАН, 2008. — 542 с.
