Саха киһитэ, саха ыала бу кэмҥэ күүстээх үлэҕэ түһүнэр. Билигин хас биирдии сүөһүлээх, сылгылаах дьон аны кэлэр кыстыктарыгар бэлэмнэнэллэр. Урукку кэмнэргэ дьиэ аҕа баһылыга ходуһатыгар киирэн, от үүнүүтэ хайдаҕын, ходуһа сирэ уулааҕын, кураанаҕын көрөн-истэн кэлэрэ. Ону сэргэ оттуур өлбүгэ сирдэрин сүөһү киирэн тэпсэн, сиэн кэбиспэтин диэн күрүөтүн-хаһаатын көннөрөн, бөҕөргөтөн, абырахтаан бүтэн сылдьара. Билигин окко киирии кэмэ арыый да хойут буолла курдук. Оттон урукку дьон абааһы мунньаҕын иннинэ киирэн ходуһаҕа сарсыардаттан хотуур тыаһа сыыйыллас буолара. Биир кырдьаҕас биһиги таайбытыгар «абааһы мунньаҕын кэнниттэн окко киирии диэн өйдөбүл сыыһа. Эн өскөтүн Бөтүрүөп таҥаратын иннинэ оккун охсон саҕалаабыт буоллаххына, ити этэр абааһы күнүгэр охсума, оттон атын үлэ ходуһаҕа элбэх буоллаҕа» диэбитин өйдөөн хаалбыппын. Ол сэбиэскэй кэмҥэ сопхуос сүөһүтүн, сылгытын ахсаана элбэҕэ, баһырхай былааны толорууга сайыҥҥы биир күнү таах сытан, сынньанан аһарбаттар бөҕө буоллаҕа. Оттон билигин хас биирдии ыал, хаһаайыстыба бэйэтэ суоттанан-учуоттанан үлэни-хамнаһы үмүрүтэн эрдэҕэ.
Куйаас күҥҥэ тэлгэһэ ото сүрдээҕин тэптэ. Оттон ходуһаҕа хайдах эбитэ буолла? Бу туһунан уонна окко бэлэм хайдах баран иһэрин туһунан Сунтаар улууһун тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын начальнига Владимир Анисимовтыын сэһэргэстибит.
— Владимир Федорович, сайыҥҥы үтүө күнүнэн! Улууспутугар билиҥҥи туругунан төһө ынах, сылгы баарый?
— Улууска билиҥҥи туругунан 13935 сүөһү, ол иһигэр 4879 ыанар ынах баар. Сылгыбыт ахсаана 12763, оттон биэтэ — 6374.
— Быйыл хас туонна оту бэлэмниир сорудах бэрилиннэ?
— Былааммыт — 28 тыһ. туонна. От үүнүүтэ ходуһаларга үчүгэй. Былырыын үүммэтэх томтор сирдэрбит быйыл үүммүттэр. Билигин дьон тэлгэһэлэрин иһин охсон бүтэн, биирдиилээн ходуһаҕа киирээччи да баар.
— Ходуһаҕа сылдьар дьон бэс ыйыгар түспүт сөҥүү ходуһаҕа олорор диэн кэпсэтэллэр. Ити төһө оруннааҕый? Ууну түһэриигэ үлэ барар дуо?
— Үгүс ходуһа ууга сытар. Ардах түстэҕин аайы сирбит тот сытар буолан туолан иһэр. Манна даҕатан эттэххэ, улууска ходуһалартан ууну түһэрии үлэтин былырыыҥҥыттан саҕалаабыппыт. Бүлүү улууһуттан мелиорация управлениетыттан эскаватор ылан быраҕыллыбыт уонна саҥа сирдэринэн хоруу хаһар үлэни ыытабыт. Ол курдук, былырыын күһүн Бордоҥ, Элгээйи уонна Дьаархан нэһилиэктэригэр 4,5 тыһыынча миэтэрэ хоруу хаһыллыбыта. Быйыл эмиэ Дьаархаҥҥа 500 миэтэри хастылар, салгыы Маар Күөлгэ үлэлэрин саҕалаатылар. Бу нэһилиэккэ 3,5 км хаспыттар, өссө да 1 км кэриҥэ хорууну хаһыахтара. Урут сойуус саҕана хаһыллыбыт хоруулар отунан-маһынан бүрүллэн, оһон хааланнар уу кыайан барбакка, ходуһаларбыт ууга сыталлара баар. Нэһилиэктэринэн олохтоох дьаһалталар, хаһаайыстыбалар, управление буоламмыт эскаваторбытын уматыгар, саппаас чааһыгар кыттыһаммыт үлэлэтэ сылдьабыт. Онон ууну түһэриигэ үлэ барар.
— От үлэтигэр быйыл төһө тиэхиньикэ тахсыаҕай? Өрөмүөн төһө барда? Өрөспүүбүлүкэбит Ил Дархана Айсен Николаев от ыйын 2 күнүгэр «Якутия, вперед!» биэриигэ тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарааччыларыгар от уонна хомуур кэмигэр уматыгы биэрии үгэс буолбут көрүҥүнэн барыаҕа, буочукаларга кутан, харайыахха сөп», — диэн этэн турар. Оттон биһиги улууспутугар уматыгынан хааччыллыы хайдаҕый?
— Окко киирэргэ тэриллиилээх хаһаайыстыбалар сүрүннээн бэлэм олороллор. Тиэхиньикэ көрүнүүтэ, оттон атын бэлэмнэнии үлэлэр хаһаайыстыбаларга да, чааһынай дьоҥҥо да үгүс буоллаҕа. Сылын аайы 1000 кэриҥэ тиэхиньикэ от үлэтигэр ходуһаҕа киирэр. Оттон уматык чааһыгар этэр буоллахха, ыарахаттар бааллар, ол кырдьык. Ол эрээри төһө да ыарахаттары көрүстэллэр, балаһыанньаттан тахсары тобулан, син сэлээркэнэн, уматыгынан хааччынан эрэллэр. Уопсайынан иһиккэ, таараҕа кутуу көҥүллэммэт диэн этэ, ол эрээри бу эмиэ быһаарыллан эрэр. Манна уопсайынан, улууспут салалтата эмиэ күүскэ үлэлэһэ олорор, тустаах тэрилтэлэргэ, бырабыыталыстыбаҕа үгүс суруктар барбыттара. Онон бу балаһыанньаттан тахсан, тыа хаһаайыстыбатын дьарыктанар улуустарга түргэн быһаарыныылар ылылыннылар.
Быйыл от үүнүүтэ үчүгэй, ардахтар мэһэйдээбэтэхтэринэ, сунтаардар ханнык баҕарар үлэттэн, харгыстартан толлубакка аны кэлэр кыстыкпытын хороҕор муостаахпытыгар, сыспай сиэллээхпитигэр дэлэй астаах-үөллээх көрсүөхпүт.
Ааптар: Яина Власьева, «Сунтаар сонуннара» хаһыат
