Муус устар 13 күнэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбатын уонна дьаһалтатын салалтатын кытта былаанныыр мунньаҕы ыытта. Манна кини чугастааҕы кэмҥэ сүрүн соруктары туруорда уонна федеральнай таһымҥа ылыллыбыт эрэгийиэн сайдыытын кытта ситимнээх быһаарыныылар туһунан эттэ.
Бастатан туран, Айсен Николаев Майаҕа саҥа балыыһаны уонна Ньурбаҕа эмтиир куорпуһу тутууга федеральнай бүддьүөттэн эбии 658 мөлүйүөн 264 тыһыынча солкуобай көрүллүбүтүн иһитиннэрдэ. Ити туһунан дьаһалга дойду Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Михаил Мишустин илии баттаата. Ил Дархан бу эбийиэктэри тутууну хонтуруоллааһыны күүһүрдэри ирдээтэ. Ол курдук, Майаҕа 4,6 тыһыынча квадратнай миэтирэ иэннээх, түөрт этээстээх балыыһа комплекса тутуллар. Эбийиэк 33 сытар оронноох уонна дьахталлары эмтиир консультациялаах буолуоҕа. Ньурбаҕа 3,8 тыһыынча квадратнай миэтирэ иэннээх эмтиир куорпус дьэндэйиэҕэ. Манна тымыры, сүрэҕи эмитиир, суһал көмө, хирургия, травматология, реанимация салаалара уонна эппэрээсийэлиир блок, итиэннэ лабораториялар үлэлиэхтэрэ.
Айсен Николаев федеральнай бырагыраамалар уларыйбыттарын үрдүнэн өрөспүүбүлүкэ тырааныспарга салаатын тутаах инфраструктурнай бырайыактарын хаалларары ситистибит диэтэ. Балар ахсааннарыгар кини Өлүөнэ эбэ нөҥүө уонна «Халыма» федеральнай суолга Алдан өрүс нөҥүө муосталары тутууну, Мииринэй, Ньурба аэропортарын реконструкциялааһыны уонна Зырянкаҕа саҥа аэропорду дьэндэтиини ааттаата.
Сүрүн соруктар ахсааннарыгар Ил Дархан социальнай газификацияны бэлиэтээтэ. Айсен Николаев 56 эрэгийиэҥҥэ чэпчэтиинэн туһанар дьону өйөөһүҥҥэ, ол иһигэр Саха сиригэр, федеральнай киин эбии 1 миллиард солкуобайы тыырарга быһаарыы ылыммытын иһитиннэрдэ. Бу үп-харчы дьиэни-уоту гааска холбооһун, оборудованиены атыылаһыы уонна туруоруу ороскуотун сабарга барыаҕа.
«Дьон социальнай газификация чэрчитинэн өйөбүлү ыларын туһугар ити үлэни аадырыстаахтык уонна түргэнник ыытыахха наада», – диэн сорук туруорда Ил Дархан.
Муус устар 13 күнэ. Ил Дархан дойду Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта – Арассыыйа Бэрэсидьиэнин Уһук Илиннээҕи федеральнай уокурукка боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ Юрий Трутнев мунньаҕар кытынна.
Айсен Николаев Уһук Илиннээҕи федеральнай уокурук сэбиэтигэр сааскы халаан уутугар уонна ойуур баһаардарын кэмигэр бэлэмнэнии туһунан дакылааттаата.
«Бары сүрүн күүс, сириэстибэ үлэҕэ бэлэм. Дьон олоҕор кутталы уонна инфраструктура туруктаах буолуутун кытта быһаччы сибээстээх боппуруостары Саха сиригэр ураты хонтуруолга тутабыт. МЧС салааларын уонна эппиэтинэстээх федеральнай структуралары кытта бу кутталлаах кэмнэр этэҥҥэ ааһалларын туһугар туох ирдэнэри барытын оҥоруохпут», — диэтэ Ил Дархан.
Муус устар 14 күнэ. Ил Дархан «Түмүк баар» диэн эрэгийиэннээҕи пуорумҥа «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа 25 сыллаах үбүлүөйүгэр 25 саҥа бырайыагы олоххо киллэрэргэ этии киллэрдэ.
«Быйыл биһиги баартыйабыт 25 сылын туолар. Бүддьүөт харчытын тардыбакка эрэ, бэйэбит үп булан саҥа 25 бырайыагы толкуйдаан олоххо киллэрэргэ этии киллэрэбин. Бу инфраструктураҕа, успуорка, култуураҕа уонна айар-тутар эйгэҕэ туһуламмыт бырайыактар буолуохтарын сөп», – диэн эттэ «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа Саха сиринээҕи салаатын сэкирэтээрэ Айсен Николаев.
Ил Дархан «Биир ньыгыл Арассыыйа» – дьон итэҕэлин ылбыт, дьиҥнээх дьыала баартыйата буоларын бэлиэтээтэ.
«Баартыйа тэриллиэҕиттэн Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин стратегическай хайысхатын тутуһар. Биһиги ордук билигин, анал байыаннай дьайыы бара турар, Арассыыйа арҕааҥҥы дойдулары утары охсуһар кэмигэр күүстээх уонна түмсүүлээх буолуохтаахпыт», — диэн эттэ өрөспүүбүлүкэ баһылыга.
Ил Дархан баартыйа үлэтин сүрүн ис хоһоонунан биэс сылга анаммыт Норуот бырагыраамата буоларын ыйда.
«Ааспыт сылларга биһиги өрөспүүбүлүкэҕэ араас хайысхаҕа дьон олоҕун хаачыстыбатын үрдэтиигэ сүҥкэн ситиһиилэннибит. Хас биирдии орой уоҥҥа, нэһилиэккэ Норуот бырагырааматын пууннара олоххо киирдилэр», – диэтэ Айсен Николаев.
Муус устар 14 күнэ. Ил Дархан «Якутскэнерго», «Сахаэнерго» АУо уонна «Теплоэнергосервис» АУо 2025 сылга үпкэ-хаһаайыстыбаҕа үлэлэрин түмүгүн уонна 2026 сылга былааннарын көрдө. Айсен Николаев күһүҥҥү-кыһыҥҥы кэмҥэ уот ситимин комплекса бигэтик үлэлээтэ диэн сыаналаата. Ону кытта кини тэрилтэлэр үп-харчы өттүнэн туруктарын кытта ситимнээх ыйытыылар баалларын бэлиэтээтэ.
Тэрилтэлэр тас экэнэмиичэскэй ыҥырыылартан иҥнибэккэ, уотунан, сылааһынан бигэтик хааччыйдылар, итиэннэ өрөмүөн уонна инвестиция бырагыраамаларын олоххо киллэрдилэр. 2025 сылга «Якутскэнерго» ПАУо өрөмүөн бырагырааматын уонна саахалы утары тэрээһиннэр көмөлөрүнэн уот ситимигэр саахалы 8,2 бырыһыан кыччатта. 7,7 км усталаах магистральнай ититэр ситими саҥардыы үлэтэ салгыы ыытыллар. Ити кииннээн ититиини кэҥэтиэҕэ уонна 3, 4, 9А кыбаарталлары, итиэннэ Дьокуускай куорат «Саҥа порт» түөлбэтин технологическай холбооһуҥҥа хааччахтааһынын устар кыаҕы биэриэҕэ.
2026 сылга хампаанньыйа инфраструктураны модернизациялааһыны салгыы ыытыаҕа. Ол курдук, «Сунтаар» подстанцияны реконструкциялааһын, Дьокуускайдааҕы ГРЭС-2 гаас турбиналарын установкаларын орто өрөмүөннээһин, ону тэҥэ Новоленскэйдээҕи ТЭС магистральнай гаас утаҕын тутаах эбийиэктэригэр, Жатайдааҕы «Точка будущего» үөрэх комплексыгар, Дьокуускайга Музыка үрдүкү оскуолатыгар уонна дьон олорор кыбаарталларыгар технологическай холбооһун үлэтэ былааннанар. Ити таһынан Дьокуускайдааҕы ГРЭС-2 иккис уочаратын тутуу салгыы ыытыллыаҕа.
Муус устар 14 күнэ. Ил Дархан Саха сиригэр эми-тому уонна биоматериаллары тиэрдэр «МедБПЛА» инновационнай бырайыагы саҕалыыр тэрээһиҥҥэ кытынна.
Бастакы сырыыны Хаҥалас улууһугар оҥордулар. Айсен Николаев бэлиэтинэн биоматериаллары тиэммит пилота суох көтөр аал Өктөм сэлиэнньэтин амбулаториятыттан Покровскай куорат киин балыыһатын оҕону төрөтөр дьиэтигэр диэри көттө. Бу түгэни видео-сибээһинэн көрдөрдүлэр.
«Биһиги айанныырга уустук суоллаах-иистээх, сааскы, күһүҥҥү кэмҥэ хаайтарыылаах, киэҥ сирдээх — уоттаах өрөспүүбүлүкэбитигэр маннык быһаарыылар ураты суолталаахтар. Бу бырайыак Саха сирин таһыгар даҕаны киэҥник тарҕаныаҕа диэн эрэллээхпин. Тырааныспар сырыыта уустук сирдэригэр бу улахан туһаны аҕалыаҕа. Быраастарга диагноһы түргэнник туруорарга уонна дьоҥҥо көмөнү дөбөҥнүк тиэрдэргэ көмөлөһүөҕэ», – диэтэ Айсен Николаев.
Муус устар 15 күнэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ доруобуйа харыстабылын үлэһиттэрин кытта көрүстэ. Манна ааспыт 5 сыллааҕы үлэ түмүктэрин көрдүлэр уонна инники былааннары торумнаатылар. Айсен Николаев медиктэргэ өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар, дьон-сэргэ чэгиэн буолуутугар кылааттарын иһин махталын биллэрдэ.
Ил Дархан көрсүһүүгэ 2030 сылга диэри өрөспүүбүлүкэҕэ киһи олоҕун орто кээмэйин 80 сааска диэри уһатарга, үрдүк технологиялаах мэдиссиинэни сайыннарарга уонна дойдуга доруобуйа харыстабылыгар 10 бастыҥ эрэгийиэн ахсааныгар киирэргэ улахан соругу туруорда.
«Бүгүҥҥү кэпсэтиибит доруобуйа харыстабыла эрэ буолбатах, Саха сирин инникитин, уон, сүүрбэ, отут сылынан биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр олох хаачыстыбата хайдах буоларын туһунан. Тоҕо диэтэххэ, доруобуйа харыстабыла көннөрү салаа буолбатах, бу судаарыстыба ситиитин биир сүрүн көрдөрүүтэ, киһи олоҕун уһатар кыаҕа, чөл сылдьыы уонна дьоҥҥо тирэҕи биэрии буолар. 2021 сыллаахха пандемия кэмигэр мин Доруобуйа уон сылын биллэрбитим. Биһиги онно тиһиктээх уларыйыылары саҕалаабыппыт. Саха сиригэр дьон доруобуйата мэдиссиинэни эрэ буолбакка, сиэрдээх буолууну, демографияны, өрөспүүбүлүкэ тирэхтээх буолуутун эмиэ көрдөрөр. Бүгүҥҥү күҥҥэ сөптөөх суолу тутуһан иһэбит. Биһиги көннөрү инфраструктураны эрэ саҥардыбакка, мэдиссиинэ бастакы сүһүөҕүн бөҕөргөттүбүт, доруобуйа харыстабылын саҥа мадыалын акылаатын уурдубут», – диэн эттэ Ил Дархан.
Муус устар 15 күнэ. Ил Дархан ГТРК «Саха» ханаалга «Прямой разговор» биэриигэ кытынна. Кини манна Саха сиригэр кэлэр сылларга ойуур баһаардарын кэтээн көрүүгэ пилота суох көтөр ааллары туһаныы былааннанарын иһитиннэрдэ. Итинник технологияҕа көһүү биир сүрүн төрүөтүнэн сөмөлүөтү, бөртөлүөтү көтүтүү улахан ороскуота буолар.
«Кэлэр сылларга биһиги ойуур баһаардарын кэтээн көрүүгэ сөмөлүөттэртэн, бөртөлүөттэртэн пилота суох көтөр аалларга толору көһүөхтээхпит. Билигин дойдуга уонунан чаас устата ыраах сирдэринэн эргийэ көтөр дроннар баар буоллулар», – диэтэ Айсен Николаев.
Муус устар 16 күнэ. Ил Дархан Олохтоох салайыныы сэбиэтин мунньаҕын салайан ыытта.
Манна сүрүн болҕомтону сааскы халааҥҥа уонна ойуур баһаардарыгар бэлэмнэниигэ уурдулар. Айсен Николаев 2026 сыллааҕы барыллаан сабаҕалааһын гидрологическай усулуобуйа уустугун көрдөрөрүн бэлиэтээтэ.
«Сорох сирдэргэ муус халыҥа хас да сыллаах таһымы куоһарар. Онон сааскы халаан уутун куттала суохтук аһарарга, уу кэлэригэр бэлэм буолуохтаахпыт», – диэн эттэ Ил Дархан.
Халаан кэмигэр 17 тыһыынчаттан тахса киһи уонна 3 тыһыынча тиэхиньикэ, ол иһигэр салгын, уу ааллара үлэлииллэрэ былааннанар. Саха сирин 26 улууһугар 120-тэн тахса нэһилиэнньэлээх пуун ууга барар кутталлаах. Өрөспүүбүлүкэҕэ гидротехническэй тутуулар туруктарын бэрэбиэркэлээһиҥҥэ уонна быстах кэмҥэ олоруу эбийиэктэрин бэлэмнээһиҥҥэ үлэ ыытыллар.
Мунньахха биир улахан суолталаах тиэмэнэн ойуур баһаардарын кэмигэр бэлэмнэнии буолла. Бэрэбиэркэ түмүгэр, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 100-тэн тахса нэһилиэнньэлээх пууҥҥа баһаартан куттал суох буолуутун быраабылаларын кэһиилэри булбуттар. Итини сэргэ киһи дьайыытыттан тахсар баһаардар боппуруостарыгар улахан болҕомтону уурдулар.
«Өртөөһүн бобуллубутун үрдүнэн бу ыйытыы билигин да сытыытык турар. Баһаардар үксүн дьалаҕай туттууттан тахсаллар. Онон сэрэтэр миэрэлэри уонна кэтээн көрүүнү күүһүрдүөххэ наада», — диэн дьаһал биэрдэ Айсен Николаев.
Муус устар 16 күнэ. Айсен Николаев СӨ Ил Дарханын иһинэн Муора сэбиэтин бастакы мунньаҕын ыытта. Саҥа уорганы Арктика хайысхатыгар муораҕа национальнай бэлиитикэни уонна дойду Муораҕа кэллиэгийэтин быһаарыыларын толорууну иилииргэ-саҕалыырга анаан тэрийдилэр.
«Арктика уонна Хотугу муора суолун суолтата улаатан иһэр. Саха сиригэр арктикатааҕы оройуоннары сайыннарыы, тырааныспар инфраструктуратын, куттал суох буолуутун бөҕөргөтүү уонна экэниэмикэҕэ саҥа кыахтары арыйыы стратегическай суолталаахтар», – диэтэ Ил Дархан.
Мунньахха сүрүн тиэмэнэн Найбатааҕы муора пуордун тутуу буолла. Бу Саха сирин биир саамай кэскиллээх бырайыага. Найбаттан 300 км сиргэ Күчүс кластерын көмүс уонна хорҕолдьун баайдаах учаастактарыгар хайыы-үйэҕэ чинчийэр үлэлэр саҕаланнылар. Росатом кластеры уотунан хааччыйар туһугар бүгүн аччыгый атомнай станцияны тутууну ыытар.
Муус устар 17 күнэ. Ил Дархан Арассыыйа Национальнай гвардиятын Илиҥҥи уокуругун салайар генерал-лейтенант Александр Решетниковы кытта көрүстэ.
Көрсүһүүгэ эрэгийиэн Национальнай гвардияны кытта үлэлэһиитин боппуруостарын, бэрээдэги хааччыйыы, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэрин өйөөһүн ыйытыыларын дьүүллэстилэр.
«Росгвардия биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр улахан соруктары толорор уонна куттал суох буолуутун хааччыйыыга эрэ буолбакка, ыччаты иитиигэ, гвардейскай кылаастары сайыннарыыга, хорсун быһыы уруоктарын уонна байыаннай-спортивнай тэрээһиннэрин ыытыыга бэйэтин кылаатын киллэрэр», – диэтэ Айсен Николаев.
Александр Решетников Национальнай гвардия сотрудниктара анал байыаннай дьайыыга уонна үлэлиир сирдэригэр туруоруллубут соруктары чиэстээхтик толороллорун бэлиэтээтэ.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтэ сирин-уотун киэҥинэн саамай улахан субъект буоларын сэргэ регистрацияламмыт саа-саадах ахсаанынан – лидер. Үтүө түмүктэри былаас толорооччу уорганнарын кытта үлэлэһии биэрэр. Бу хайысха эрэгийиэҥҥэ үрдүк таһымҥа турар», – диэн эттэ Александр Решетников.
Муус устар 17 күнэ. Ил Дархан Өлүөнэтээҕи уу суолун уонна уунан сырыы федеральнай судаарыстыбаннай салалтатын салайааччытын эбээһинэһин толорооччу Дмитрий Глушаковтыын көрүстэ.
Кэпсэтиигэ 2026 сыллааҕы навигацияҕа бэлэмнэнии боппуруостарын көрдүлэр уонна эрэгийиэҥҥэ уу тырааныспарын сайыннарыы соруктарын дьүүллэстилэр.
Билигин сүрүн болҕомто устар ааллары өрөмүөннээһиҥҥэ уонна флоту бэлэмнээһиҥҥэ ууруллар.
Саха сирин иһигэр уу тырааныспарын тэрилтэлэрэ барыта 757 уу аалын үлэҕэ таһаарар былааннаахтар. Ити ааспыт сыллар көрдөрүүлэриттэн үрдүк. Холобура, былырыын – 748, оттон 2024 сылга – 746 этэ.
Навигацияҕа таһаҕаһы таһыы Саха сирин сүрүн уу суолларынан – Өлүөнэ, Бүлүү, Алдан уонна Халыма өрүстэринэн ыытыллыаҕа.
Муус устар 18 күнэ. Ил Дархан Нам улууһугар сырыытыгар уһулуччулаах судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй үлэһит Илья Егорович Винокуров пааматынньыгар сибэкки дьөрбөтүн ууруу сиэригэр-туомугар кытынна.
«Илья Егорович аата Саха сирэ тэриллиитин уонна сайдыытын саамай суолталаах кэрчик кэмнэрин, ураты эппиэтинэстээх буолуу уонна бигэ быһаарыылары ылыныы ирдэнэр кэмин кытта быстыбат ситимнээх. Кини өрөспүүбүлүкэ социальнай-экэнэмиичэскэй олоҕун, инфраструктураны сайыннарыыга уонна нэһилиэнньэни өйөөһүҥҥэ сүҥкэн кылааты киллэрбитэ. Илья Винокуров олоҕун суола – бэйэни харыстаммакка үлэлээһин, норуокка бэриниилээх буолуу уонна төрөөбүт дойду дылҕатыгар эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһыы чаҕылхай холобура. Маннык үтүө дьон туһунан сырдык өйдөбүл биһиги өрөспүүбүлүкэбит уонна дойдубут устуоруйатыгар үйэлэргэ хаалар», — диэн бэлиэтээтэ Айсен Николаев.
Муус устар 18 күнэ. Айсен Николаев Нам улууһун Нам бөһүөлэгэр оройуоннааҕы киин балыыһа эмтиир саҥа куорпуһун үөрүүлээхтик арыйыыга кытынна. Саҥа эбийиэк 3700 квадратнай миэтэрэ уопсай иэннээх. Үс этээстээх таас дьиэ Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит «Уһун уонна көхтөөх олох» национальнай бырайыак чэрчитинэн тутулунна.
«Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Владимирович Путин уонна «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа өйөбүлүнэн кэнники сылларга биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр 112 доруобуйа харыстабылын эбийиэгэ үлэҕэ киирдэ. Нам улууһугар 6 саҥа биэлсэр-акушер пууна уонна быраас амбулаторията аһылынна. Бу үлэ чыпчаалынан бары аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир, толору хааччыллыылаах аныгы эмтиир куорпуһу тутуу буолла. Бу улууска мэдиссиинэ көмөтүн таһымын уонна хаачыстыбатын үрдэтэргэ кыах биэрэр», – диэн бэлиэтээтэ Айсен Николаев.
Саҥа куорпус 50 куойка-миэстэлээх. Тэрилтэ бастакы этээһигэр диагностика сулууспата (рентген, УЗИ, эндоскопия), суһал көмө, акушерство уонна гинекология салаата бааллар. Эбийиэккэ барыта 170 үрдүк технологиялаах оборудованиены туруордулар. Иккис этээскэ терапия салаата уонна реанимация үлэлиэхтэрэ. Оттон үһүс этээскэ операционнай блогу уонна хирургия салаатын олохтоотулар.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Тулабыт уулларан, уу-хаар тахсан, кыһыҥҥы суоллар сабыллар кэмнэригэр болҕомтолоох буолуоххайын, ирдэбили тутуһуоҕун!
Ааптар: Афанасий Ноев
