Ыам ыйын 18 күнэ. Ил Дархан Арассыыйа уонна Кытай 10-с ЭКСПО тэрээһинин чэрчитинэн Харбиҥҥа норуоттар икки ардыларынааҕы Үһүс «Саха сирэ Уонна Кытай бырабыынсыйалара: Арассыыйа-Кытай сыһыаннаһыыларын бөҕөргөтөр сибээстэр» пуорумҥа кытынна. Айсен Николаев пленарнай мунньахха пуорум муниципалитеттар икки ардыларыгар бөҕөргөтүүгэ дьоһун суолталааҕын, ылыллыбыт сөбүлэһиилэри тэтимнээхтик олоххо киллэрии, ситиһиилээх быраактыкалары кэҥэтии, бииргэ үлэлээһин саҥа бырайыактарын оҥоруу түһүмэҕэ буоларын бэлиэтээтэ. Саха сирин 19 муниципальнай тэриллиитэ Кытай 29 куоратын, куорат уокуругун, уеһын, оройуонун кытары «бырааттыы» сыһыаннаахтар. Муниципалитеттар таһымнарыгар култуура, үөрэх, успуорт, ыччат бырайыактара олоххо киирэллэр, экэниэмикэ, инфраструктура, аһы-үөлү оҥоруу хайысхаларыгар хамсааһыннар бааллар. Өрүттэр бииргэ үлэлэһиини дьүүллэстилэр, бырайыактар инникилэрин торумнаатылар.
Ыам ыйын 18 күнэ. Саха сирэ ЭКСПО-ҕа Харбиҥҥа «Саха сирин тимир суоллара – доҕордоһуу ыллыга» бырайыагы көрдөрдө. Айсен Николаев бу экспозиция истиэндэ эрэ буолбатаҕын, Саха сирэ илин диэки стратегическай эргийиитин бэлиэтэ буоларын туһунан эттэ. Тимир суол тырааныспарын ситимэ инникитин инвестиционнай уонна гуманитарнай бииргэ үлэлээһиҥҥэ акылаат буоларын бэлиэтээтэ. «Джалинда – Мохэ» бырайыак — Кытайга Хотугу муора суолугар уонна Уһук Илин баайыгар быһаччы суолу арыйар аан. Ол эрээри Саха сирэ логистиканан эрэ муҥурдаммакка, СПГ собуоттарын уонна оҥоһуу өйгө аналлаах дааннайдары таҥастыыр киини тутууттан аныгы отеллэргэ уонна хайа хайыһар курортарыгар тиийэ киэҥ бырайыактары көрдөрдө. «Биһиги экэниэмикэҕэ кыахпытын эрэ буолбакка, Саха сирин ураты дууһатын көрдөрөргө дьулуһабыт, Саха сирин көннөрү ресурса базатын курдук буолбакка, бииргэ сайдыыга эрэллээх, аныгы партнер быһыытынан көрөллөрүн туһугар», — диэн Ил Дархан эттэ.
Ыам ыйын 19 күнэ. Айсен Николаев ХарбиҥҥаХэйлунцзян бырабыынсыйатын губернатора Лян Хуэйлины кытта көрүстэ. Өрүттэр эрэгийиэннэрикки ардыларыгар доҕордуу сыһыаны салгыы сайыннарыы боппуруостарын дьүүллэстилэр. Ил Дархан эрэгийиэннэр икки ардыларыгар эргиэн-экэниэмикэ уонна гуманитарнай сибээстэр күүскэ сайдалларын, муниципалитеттар уонна тэрилтэлэр икки ардыларыгар быһаччы сибээс бөҕөргүүрүн бэлиэтээтэ. Доҕордуу сыһыаны олохтуур туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттааһын бииргэ үлэлэһиинихаачыстыбалаах саҥа таһымҥа таһаарбытын туһунан эттэ. 2026-2028 сылларга бииргэ үлэлээһин сүрүн хайысхаларын — эргиэни,инвестициялааһыны, бырамыысыланнаһы, тырааныспары уонна логистиканы, үөрэҕириини, доруобуйа харыстабылын, култуураны уонна муниципальнай сибээстэри — сайыннарыыгахолбоһуктаах дьаһаллар былааннарын оҥороргоэтии киллэрдэ. Айсен Николаев социальнайхайысхаҕа бииргэ үлэлээһини, ол иһигэр гуманитарнай көҕүлээһиннэри өйөөһүнү, чуолаанХэйлунцзян бырабыынсыйатын мэдиссиинэтин тэрилтэлэригэр Саха сириттэн оҕолор доруобуйаларын чөлүгэр түһэриини тэрийиини үрдүктүк сыаналаата. Уопуту атастаһыыга кыаҕы аныгы технологиялары киллэриигэ, научнай-үөрэх кииннэрин өйөөһүҥҥэ уонна экэниэмикэ үүнүүтүгэр саҥа туочукалары үөскэтиигэ, туризмы, инновацияны уонна креативнай индустриялары сайыннарыыга көрөрүн бэлиэтээтэ.
Ыам ыйын 19 күнэ. Айсен Николаев Харбиҥҥа Саха сириттэн үөрэнэр устудьуоннары кытта көрүстэ. Үөрэх кыһатын талыы инникигэ суолтатын, Харбиннааҕы политехническай университет Кытай бастыҥ үрдүк үөрэҕин кыһатын ахсааныгар киирэрин, устудьуоннар үрдүк таһымнаах билиини биэрэр үөрэх кыһатыгар үөрэнэллэрин бэлиэтээтэ. Саха сириттэн Харбиннааҕы политехническай университекка 300 кэриҥэ ыччат үөрэнэр. Ордук ирдэнэр хайысхаларынан кытай тыла, аан дойду экэниэмикэтэ, ИT, искусственнай интеллект уонна аэрокосмическай чинчийиилэр буолаллар. Ил Дархан устудьуоннарга аан дойдуга бастыҥ исписэлиис буола үүнэн-сайдан тахсалларыгар баҕарда уонна Саха сирин инники сайдыытыгар кылааттарын киллэрсэллэригэр эрэнэрин биллэрдэ.
Ыам ыйын 20 күнэ. Айсен Николаев Пекиҥҥэ Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин официальнай дэлэгээссийэтигэр киирдэ. Бэрэсидьиэн Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин бэрэссэдээтэлэ Си Цзиньпин ыҥырыытынан оробуочай командировкаҕа сырытта. Арассыыйа уонна Кытай икки ардыларыгар эргиэн таһыма улаатан, 200 млрд дуоллартан тахса үп-харчы эргийэр. Бииргэ үлэлэһиигэ улахан бырайыактар олоххо киирэллэр. Икки дойдуга хардарыта Култуура сыллара ситиһиилээхтик ыытыллыбыттарын кэнниттэн, тохсунньуттан Үөрэҕирии эйгэтигэр Арассыыйа-Кытай бииргэ үлэлэһиилэрин сыла саҕаланна.
Ыам ыйын 20 күнэ. Айсен Николаев Харбиҥҥа Арассыыйа Уһук Илинин уонна Кытай Хотугулуу-илиҥҥи өттүн сайдыыларыгар туһуламмыт икки дойдулар Бырабыыталыстыбаларын икки ардыларынааҕы хамыыһыйа алтыс мунньаҕар кытынна. «Мохэ — Найба» норуоттар икки ардыларынааҕы тырааныспар көрүдүөрүн бырайыагын билиһиннэрдэ. Бу бырайыак Харбинтан Роттердамҥа диэри таһаҕаһы тиэйиини 22 сууккаҕа диэри, 1,5 төгүл түргэтэтэр кыахтаах.
Ыам ыйын 21 күнэ. Айсен Николаев Саха сирин олохтоохторун өрөспүүбүлүкэҕэ Ырыа күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Ырыа духуобунай нэһилиэстибэни үйэтитэр уонна кэнчээри ыччакка тириэрдэр, омук быһыытынан бэйэни билиниигэ уонна көлүөнэлэр сомоҕолоһууларын бигэ тирэҕэ буолан, биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр ураты суолталааҕын бэлиэтээтэ. Өрөспүүбүлүкэ ырыаҕа үгэстэрэ кичэллээхтик харыстаналлар эрэ буолбакка, сайдаллар, инникигэ кынаттыыллар. Култуура тэрилтэлэрин 1467 ырыа кэлэктиибигэр кыра оҕоттон саҕалаан сыана үтүөлээх маастардарыгар уонна хуорунан ырыа бэтэрээннэригэр тиийэ 18 тыһ. тахса киһи дьарыктанар. Ырыа улуу күүһүн норуот билиниитэ манна көстөр! 47 ырыа норуодунай кэлэктиибэ – 18 хуор уонна 29 ансаамбыл – ураты киэн туттуубут буолаллар. Чурапчыга Чыаппаратааҕы эр дьон хуора уонна Уус Алдаҥҥа «Кэнчээри» оҕо ансаамбыла «Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх кэлэктиибэ»үрдүк ааты сүгэллэр.
Ыам ыйын 21 күнэ. Айсен Николаев Саха сирин олохтоохторун Полярник күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Полярник күнэ Саха сиригэр ураты суолталаах: өрөспүүбүлүкэбит 40%-тан тахса сирэ Хотугу полярнай эргимтэ таһыгар сытарын, манна, Арктикаҕа, дьон-сэргэ үйэлэр тухары айылҕаны кытта алтыһан, тыйыс усулуобуйаҕа олорорун, үлэлиирин, оҕо-уруу тэнитэрин — Хотугу сири араҥаччылааччыларын, кинилэр үгэстэрин, сиэрдэрин-туомнарын харыстаан эрэ буолбакка, аныгы экэниэмикэ сайдыытыгар көхтөөхтүк кытталларын бэлиэтээтэ. 2024 сыл бүтүүтүгэр Арассыыйа Арктикатыгар 2,2 мөл. кэриҥэ киһи олороро бэлиэтэнэр, эрэгийиэн дойду баалабай бородууктатын 11–12% оҥорон таһаарар.Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ дойдуБырабыыталыстыбатыгар уонна инвестиция пуондатыгар Арктика сайдыытыгар Инвестиция пуондатын тэрийиини көрөргө сорудахтаабыта.
Ыам ыйын 22 күнэ. Айсен Николаев Саха сирин олохтоохторун, тыа сирин туруу үлэһиттэрин Сайылык күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Быйыл сайылыкка 40 тыһ. ынах сүөһү, ол иһигэр 17 тыһ. ыанар ынах тахсыаҕа. Бу өрөспүүбүлүкэ ынах сүөһүтүн уопсай ахсаанын чиэппэрэ. Саха сиригэр 329 сайылык баар, олортон 279 үрүҥ илгэни дэлэтиигэ идэтийэр, 50 сүөһүнү уотуу баазатынан буолар. 259 сайылык толору механизацияланна, үүтү ыыр аныгы тэрилинэн хааччылынна. Сайылыктар баһыйар аҥардарыгар элэктэриичэстибэ уота баар, оттон суола-ииһэ суох нэһилиэнньэлээх пууннарга дизелинэн үлэлиир генераторынан уонна күн уотунан үлэлиир батареялары киллэрэн туран, уот чөлгө түһэриллэр источниктарынан хааччыллыылаахтар. Бу барыта үлэ оҥорумтуотун үрдэтэргэ, үлэ усулуобуйатын сайыннарарга уонна Саха сиригэр ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутугар сабыдыаллыырын Ил Дархан бэлиэтээтэ. Сайылык үлэһиттэригэр барыларыгар махталын тириэртэ. Быйыл сайын сайылыктарга 1424 киһи ыанньыксыттыаҕа, бостууктуоҕа, сүөһүнү көрүөҕэ, ньирэйи көрүөҕэ, үүтү тутуоҕа.
Ыам ыйын 22 күнэ. Айсен Николаев халаан уутун аһардыыга уонна ойуур баһаарын сэрэтиигэ, бохсууга анаммыт ыксаллаах быһыы-майгы хамыыһыйатын мунньаҕын ыытта. Кылгас болдьох иһигэр нэһилиэнньэлээх пууннарга халаан уутун содула туоратыллыахтаах диэн соругу туруорда. Ыам ыйын 21 күнүн туругунан алта улуус 12 нэһилиэнньэлээх пуунугар ууга барыы бэлиэтэннэ: 142 тиэргэн уонна 37 олорор дьиэ. Мунньахха ураты болҕомто баһаар кутталлаах кэмэ саҕаламмытыгар уурулунна. Өрөспүүбүлүкэҕэ 59 айылҕа баһаара, ол иһигэр уопсай иэнэ 500 га кэриҥнээх ойуур баһаара, 728 га иэннээх ландшафтнай баһаар буолбут. Умайыы тахсар төрүөтүнэн киһи буолар. Ил Дархан нэһилиэнньэни кытта үлэни күүһүрдэргэ ыйда. Киин уонна илин эҥэр улуустарга искусственнай ардаҕы түһэрэр үлэни тэтимирдэллэригэр соруйда.
Ыам ыйын 22 күнэ. Ил Дархан эрэгийиэҥҥэ искусственнай интеллект сайдыытын стратегиятын бигэргэттэ. Докумуон ИИ-технологиялары экономикаҕа, социальнай эйгэҕэ уонна судаарыстыбаннай салайыы тиһигэр киллэрии тутаах хайысхаларын быһаарар уонна уһун болдьоххо туһуланар. Сүрүн сорук — доруобуйа харыстабылыгар, үөрэхтээһиҥҥэ, олорор дьиэ-хомунаалынай хаһаайыстыбаҕа, тырааныспарга уонна да атын эйгэлэргэ интеллектуальнай сервистары киллэрии суотугар нэһилиэнньэ олоҕун хаачыстыбатын үрдэтии.
Ыам ыйын 22 күнэ. Ил Дархан Ленскэй оройуонугар ньиэптэх учаастактар Чуонатаҕы бөлөхтөрүгэр инфраструктура эбийиэктэрин үлэҕэ киллэриигэ кыттыыны ылла. Тэрээһиҥҥэ видеосибээс нөҥүө «Газпром» хампаанньа бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ Алексей Миллер, «Газпром нефть» бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ Александр Дюков кытыннылар. Бырайыак Илин Сибииргэ суолталаах производственнай бырайыактарын ахсааннарыгар киирэр. Айсен Николаев бу өрөспүүбүлүкэ улахан ньиэпкэ-гааска кыаҕын арыйыыга дьоһун хардыы буоларын, Игнялинский учаастагар икки сыл иһигэр аныгы ньиэп хостуур комплекс тэриллибитин бэлиэтээтэ. Маннык бырайыактар дойду эньэргиэтикэҕэ кыаҕын бөҕөргөтөллөрүн, өрөспүүбүлүкэҕэ инвестициялары тардалларын, бүддьүөт бары таһымыгар нолуок киириитин үрдэтиини хааччыйалларын, саҥа үлэ миэстэтин таһааралларын уонна территориялар сайдыыларыгар кыах биэрэллэрин туһунан эттэ.
Ыам ыйын 23 күнэ. Айсен Николаев суһал ыстаап мунньаҕар өрөспүүбүлүкэҕэ үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын эбийэктэрин тутуу балаһыанньатын сиһилии көрдө. Эбийиэктэр хас биирдиилэригэр быһыы-майгы, ол иһигэр бэлэмэ, киллэрии болдьоҕо уонна үбүлээһин, тус-туспатын бэлиэтээтэ, тутуу тохтоло суох ыытыллыыта уонна болдьоҕор киллэрии суолталааҕын ыйда. Кэккэ эбийиэктэргэ туһааннаах биэдимэстибэлэр ылыммыт быһаарыыларын кытта сөпсөстө, сороҕун кириитикэлээтэ. Бүрүкүрээтийэни уонна докумуоннары уһуннук сөбүлэһиннэриини туоратары, үбүлээһин боппуруостарын быһаарары ирдээтэ.
Ыам ыйын 24 күнэ. Айсен Николаев Саха сирин олохтоохторун Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ судаарыстыбаннай уонна официальнай тыллары харыстыырга, сайыннарарга туһуламмыт судаарыстыбаннай бырагыраама көмөтүнэн, тыллары үөрэтии өйөнөрүн, далааһыннаах бырайыактар олоххо киирэллэрин, сыыппара бородуукталара, электроннай бибилэтиэкэлэр оҥоһуллалларын, үөрэтэр матырыйааллар киллэриллэллэрин, билим чинчийиилэрэ ыытыллалларын бэлиэтээтэ. 2026 сылга судаарыстыбаннай бырагырааманы олоххо киллэриигэ 101 мөл. солк. тахса харчы көрүлүннэ. А.С. Пушкин аатынан Судаарыстыбаннай академическай нуучча драматическай тыйаатырыгар үгэс курдук Саха сирин Ил Дарханын Кирилл уонна Мефодий аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ туттарылларын иһитиннэрдэ. Быйыл тыйаатыр 135-с үбүлүөйдээх сезонун ыытар.
Ыам ыйын 24 күнэ. Айсен Николаев Луганскай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэ Старобельскай куоратыгар буолбут алдьархайга сыһыаннаах, олохторо быстыбыт эдэркээн оҕолор дьонноругар, доҕотторугар, учууталларыгар дириҥ кутурҕанын биллэрдэ. Кини эчэйбит дьоҥҥо түргэнник үтүөрэллэригэр, күүһү уонна тулууру баҕарда. Бу эйэлээх дьоҥҥо, оҕолорго уонна эдэр ыччакка утары оҥоһуллубут киһи өйүгэр баппат ыар теракт буоларын бэлиэтээтэ.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Самаансайыммыт кэлэн, тулабыт чэлгийэр үтүө кэмигэр күөх окко үктэнэрбитигэр үмүрүтэр түбүкпүт таһаарыылаах буоллуҥ!
Афанасий Ноев
