20 От ыйа 20.07
  • 17°
  • $ 88,02
  • 96,04

Бастыҥ баһаатай Екатерина Попова: «Дьоҕурдаахтар кэмнэрэ үүннэ»

Хаартыска: ааптар тиксэриитэ
Читайте нас на
Яндекс Новости
ЯДВ

«Идэ таhымынан эрэ билиилээх сылдьар, ирдэбилинэн эрэ үлэлиир ситиһиигэ тиэрдибэт. Ол иһин «уһуйааччы» идэтин баhылыырга соруммут киhи атын эйгэҕэ эмиэ дэгиттэр дьоҕурдаах, кэккэ сатабыллардаах буолуохтаах. Суоҕун сайыннарыныахтаах, алҕастарын көннөрүнүөхтээх», – диир мин бүгүҥҥү сэһэним дьоруойа, «Сыл баһаатайа» өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурус гран-притын хаһаайката Екатерина Попова.    

Баһаатай, тэрийээччи, иитии үлэтин сүрүннээччи бэйэтин күннээҕи олоҕор эмиэ лиидэр, чаҕылхай уопсастыбанньык, элбэх сатабыллаах уонна дьоҕурдаах киһи буолуохтаах. Дьүһүн кубулуммакка, үлэтин эрэ иннигэр тупсаҕай буолан көстүбэккэ, баар бэйэтинэн «кэрэ», «үтүө» уонна «бастыҥ» диэн ааттаныахтаах. Инники күөҥҥэ сылдьар эрэ түгэнигэр кэнчээри ыччаты үрдүккэ-сырдыкка сирдиир аналлаах. Тоҕо диэтэр, дьиҥнээх уһуйааччы киһиэхэ төлөннөөх сүрэҕинэн, көнө майгытынан, ыраас дууһатынан дьайар, дьоллоох эйгэни тэрийэн, ыччаты уларытар, сайыннарар уонна үрдүккэ кынаттыыр аналлаах.

Бастыҥ баһаатай көрсүбүт бастакы түгэммититтэн бары кыттааччылартан харахха быраҕыллар уратылардааҕа: таҥастыын-саптыын, туттардыын-хаптардыын, саҥарардыын-иҥэрэрдиин… Ордук истиҥ мичээринэн, чаҕылхай харахтарынан, оттомноох сыһыанынан куонкурус түһүмэхтэрин аайы кыттааччылары уонна дьүүллүүр сүбэни бэйэтин эйгэтигэр тардан, ис кирбэх дьарыктарыгар умсугутан испитэ. Эһиги иннигитигэр сахалыы остуол оонньуутугар успуорт маастарыгар хандьыдаат, эбэлээх ийэтиттэн бэриллибит иистэнньэҥ талааннаах, иллэҥ кэмигэр оһуордаах-мандардаах фанера быыстары оҥорооччу, кэтэх хаһаайыстыбалаах дьиэ кэргэн ийэтэ, хас да сиэн эбэтэ, сыанаттан түспэт ырыаһыт, үҥкүүһүт, сыанкаһыт бэрдэ – сир хараарыаҕыттан билисэпиэт көлөлөөх Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бэдьимэ орто оскуолатын тэрийээччи-педагога Екатерина Николаевна.

Тус бэйэтин холобурунан үгүс ыччаты олох киэҥ аартыгар үктэннэрбит Екатерина Николаевна тус олоҕор, дьиэ кэргэнигэр эмиэ ытыктанар киһи. Төрөппүт кыыһа Феврония Мордискина ийэтин туйаҕын хатаран, алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ быданнаата. Былырыыҥҥыттан иитии уонна оҕо уопсастыбаннай түмсүүтүн үлэтигэр дириэктэр сүбэһитинэн ананан, ийэтин кытта сайдар эйгэ айымньылаах аартыктарын арыйсар. Үс сиэнтэн обургулара 7 кылаас үөрэнээччитэ Лера Сергеева – «Бэдьимэ кэскилэ» оҕо түмсүүтүн көхтөөх кыттааччыта, оскуола эрэллээх үөрэнээччитэ.

ТӨРӨППҮТ, ДЬИЭ КЭРГЭН ТИРЭҔЭ

–  Педагог идэтин баhылыырбын оҕо эрдэхтэн билэрим. Оннук баҕарар да этим. Маннык ситиhиигэ кэлэрбэр, оттомноох олоҕу олорорбор төрөппүттэрим улахан сабыдыаллаахтар. Ийэлээх аҕам биhиги түөлбэҕэ олус ытыктанар дьон. Мин сайдарбар, үөрэхтээх, үлэhит киhи буоларбар сүрдээҕин диэн кыhаллаллар этэ. Оскуола эрдэхтэн уопсастыбаннай олохтон туора турбат киһибин. Ол курдук, кылаас ыстаарастата, этэрээт хамандыыра этим. Кэлин улаатан баран, пионерскай дружина уонна үөрэнээччилэр сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ буолбутум. Үөрэхпэр да олус кыһалларым, «туйгун», «үчүгэй» сыаналарга үөрэнэрим.

Ону таһынан ийэм уонна учууталларым ыйыыларынан, көмөлөрүнэн «Бэлэм буол» хаhыакка суруйарым. Ону эрэдээксийэ бэлиэтии көрөн, 8 кылааска үөрэнэ сырыттахпына «Артек» лааҕырга путевканан бириэмийэлээн турар. Онно тиийэн, дьэ, элбэҕи билэн, баһылаан кэлбитим. Холобур, саҥа оонньуулары аҕалан, оскуолаҕа тохтобул кэмигэр оҕолору аралдьытар буолбутум. Бииргэ төрөөбүт төрдүөбүт, үс убайдаахпын. Аны туран кинилэри батыһа улааппыт буолан, олус мэник этим. Мэниктиир санаа билигин да баар! Оҕону кытта оҕо буолан ыларбын наһаа сөбүлүүбүн.

Бэдьимэ 8 кылаастаах оскуолатын кэнниттэн Майаҕа киирэн үөрэммитим. Онтон Дьокуускайдааҕы 1№-дээх педколледжы бүтэрбитим. Ол сылдьан кэргэн тахсыбытым, икки оҕоломмутум. Тута дойдубар, Бэдьимэм оскуолатыгар, дириэктэр модьуйуутунан үлэлии тахсыбытым. Кыра оҕолоохпун диэн олоро түһээри гыммытым да, Лука Гаврильевич олох күүһүнэн, эккирэтэ сылдьан ааттаһан, үлэҕэ киллэрбитэ. Салгыы СГУ-га кэтэхтэн үрдэтиммитим. Оскуолам саабыһа: «Кыахтаах киһи үөрэниэхтээх», – диэн санаабын боччумурдан, дьонум, кэргэним төрөппүттэрэ, кэллиэгэлэрим бука бары өйөөннөр, идэм таһымын үрдэтинэр кыахтаммытым.

ПЕДАГОГ ИДЭТИН УМСУЛҔАНА

– Үлэбин бастаан интэринээт баспытааталынан саҕалаабытым, онтон миэстэ тахсан, алын кылаас учууталынан көспүтүм. Уопсайа алын кылаас учууталынан 25 сыл үлэлээн, сэттэ кылааһы таһаарбытым. Оҕолорбунан олус диэн киэн туттабын! Элбэхтэн биир ситиһиини аҕыннахха, кэлиҥҥи выпусктартан Неустроева Мария диэн үөрэнээччим нуучча тылыгар БКЭ-ни 100 баалга туттарбыта. Быһатын эттэххэ, оҕо үөрэххэ баҕата, умсугуйуута уонна кыаҕын ылара алын кылаастан саҕаланар. Кэлиҥҥи 8 сылга оскуолабар иитэр үлэ саабыhынан, онтон былырыыҥҥыттан тэрийээччи-педагогунан үлэлиибин. Оскуолабыт аҕыйах оҕолооҕунан сибээстээн, биир эрэ саабыс ставката көрүллэр буолла. Иннэ гынан оскуолабар иитии-сайыннарыы үлэтин барытын синбиир бэйэм тута сылдьабын.

30 сыл үлэлиирим тухары идэ анал куонкурустарыгар улаханнык кыттыбатаҕым. Уопсайынан бэйэм сэмэйдик сылдьарбын ордоробун. Арай оскуолаҕа 5 сыл эрэ үлэлээн бараммын, 1993 сыллаахха, «Сыл учуутала» диэн улуустааҕы куонкуруска лауреат буолан турардаахпын. Уонна 30 сыл буолан эрэ баран, дьэ, өрөспүүбүлүкэ таһымыгар бэйэбин холонон көрдүм. Ону да куонкурустаһар санаа улахан суоҕа. Кэллиэгэлэрим, «Мэҥэ кэскилэ» оҕо уопсастыбаннай түмсүүтүн салайааччылара Марианна Дмитриевна уонна Любовь Ивановна, өр кэпсэтии түмүгүнэн тылларыгар киллэрэннэр сөбүлэспитим. «Педагог уонна настаабынньык сылыгар ыытыллар куонкуруска баай уопуттаах, көдьүүстээх үлэни тэрийэ сылдьар, улууска бастыҥ көрдөрүүлээх «Бэдьимэ кэскилэ» оҕо түмсүүтүн салайааччыта эн эрэ кыттар кыахтааххын», – диэн эппиттэригэр бэйэбэр эрэлим улааппыта.

Куонкуруска кыттарбар уонна уопсайынан күннээҕи үлэбэр хас биирдии дьарык, тэрээһин, эбэтэр көннөрү кэпсэтэргэ, алтыһарга да буоллун, оҕо кутун тутарга дьулуһабын. Хардарыта дьайсыы, истиҥ сыһыан эрэ баар түгэнигэр икки өттүттэн ситиһии кэлэрин бигэтик өйдүүбүн. Этэргэ диэри, оҕо куһаҕан буолан төрөөбөт, куһаҕан буолан иитиллэр. Ол барыта кэпсэтииттэн, сыһыантан саҕаланар. Дьэ, оччоҕо оҕо бэйэтэ сыстан, арыллан барар. Мөҕөн, бирикээстээн, кыыһыран тугу да ситиспэккин.

 «ДЬӨҺҮӨЛ» САЙЫННАРАР ЭЙГЭ

– Иитии хайысхатын маҥнай сүктэрэллэригэр оскуола иhигэр үлэни сааһылыырга, биир тиhиккэ киллэрэргэ хайаан да бырагыраама наада эбит диэн толкуйга түспүтүм. Сыралаах үлэбит хас эмэ сыл ситэриллэн, «Дьөһүөл» диэн оҕо, ыччат сайдар эйгэтин олохтуур кэлимсэ бырагыраамаҕа кубулуйда. Арай биирдэ Москубаҕа кууруска сылдьан баран, төннөн кэлэрбэр сөмөлүөккэ биир киhини кытта билсибитим. Уhун айан буолан, айахпыт арыллан, олус истиҥник сэлэспиппит. Аргыспар бырагыраамабын билиһиннэрбиппэр, «ис хоһоонугар дьүөрэ аатта тобул», – диэн сүбэлээбитэ. Онтон ыла ити «Дьөһүөл» диэн тыл ыпсан барбыта. Суолтата – аргыс, биир хайысханан тэҥҥэ айаннаа. Кырдьык, үлэбитигэр быһаччы суолталааҕынан да, саха кулгааҕар минньигэстик иһиллэринэн да сүүйүүлээх тыл.

Ол аата «Дьөһүөл» диэн ыччаты иитии-сайыннарыы үлэтигэр нэһилиэк дьонун, ыалын, тэрилтэлэрин бука барыларын түмэ тардыы буолар. Онтон оскуолабыт үлэтигэр кыттыһар нэһилиэкпит дьонун «тастыҥ иитээччилэр» эбэтэр «дьайааннар» (деятель) диибит. Оччоҕуна эрэ оҕону олоххо бэлэмнииргэ араас ньымалар арыллаллар. Биир педагог, учуутал баһылаабыта, билэрэ тутах. Бүттүүн туруннахпытына эрэ кэнчээри ыччат түмэккэ киириитин, дьону кытта алтыһарын-бодоруһарын, сиэрдээхтик сылдьарын хааччыйар, олох устун эрэллээхтик хардыылыырыгар сатабыллары, үөрүйэхтэри иҥэрэр, дьоҕурун арыйар кыахтаахпыт.

Онтон бу нэһилиэкпит иһинэн тэрийэр, ыытар үлэбит «Мэҥэ кэскилэ – 7 (2022-2026 сс.)» диэн улууспут үөрэҕин сайдыытын бырагырааматыгар олоҕурар. Ол бырагыраама 6 хайысхата биһиги оскуолабытыгар «Дьөһүөлбүт» иһинэн арыллар. «Дьүрүскэн» – култуура, айар эйгэ; «Дьоруой» – гражданскай-патриотическай иитии; «Дьоhун» – духуобунас, киһилии өй-санаа, сиэр-майгы; «Дьулуур» – үлэнэн иитии, идэҕэ туһаайыы; «Дьулурҕан» – чөл турук, эти-хаан сайдыыта уонна «Дьүкээбил» – айылҕа, тулалыыр эйгэ.

ОЛОХ БЫТАРХАЙДАРЫГАР СЫҺЫАРАБЫТ

–  Бырагыраама чэрчитинэн оҕолорбутун ыалларга илдьэн үөрэтэбит. Олоҕурбут халыыптан тэйэн, сонун хайысхалары тобула сатыыбыт. Наар биир учуутал, биир иитээччи буолбат гына. Холобур, доруобуйатынан хааччахтаах нэһилиэкпит олохтооҕор тиийэн, биисинэс-бырайыак суруйарга сыһыарабыт. Кини бэйэтэ бырайыактаан дьиэтин тас өттүн олус тупсаҕай гына уларытта. Онуоха төһө ороскуотурары, ханнык матырыйаал барсарын, сыаната төһө араастаһарын, ханна атыыланарын барытын эридьиэстэһэбит. Онтон уолаттарбытын кытта биир аҕабытыгар тиийэн, аты көлүйэргэ үөрэнэбит. Уон оҕолоох дьоруой ийэҕэ сылдьан, иис албастарын билсэбит. Кини кэтиллибэт буолбут түү саҕынньахтан муодунай араас хаһыаччыктары тигэр. Ити курдук талааннаах дьоммутугар сыһыаран, араас сатабыллары сомсобут.

Төрөппүттэрбитин кытта «ыал үөрэҕин» дьарыктарын тэрийэбит. Ийэлэр, аҕалар ким тугу сатыырынан, ордук кыайа тутарынан маастар-кылаастары ыыталлар. Уопсайынан оскуолабыт көҕүлээһиннэрин төрөппүттэрбит куруук өйүүллэр. Ким да туора турбат. Иитии үлэтигэр ол саамай көмөлөөх! Хас сыл аайы отонноон, күһүммүтүн аҕам саастаах дьоммутугар бэлэхтээх көрсөбүт. Былырыын нэhилиэкпитигэр тыатааҕы чугаhаан, ойуурга тахсар кутталлана сылдьыбыта. Онон сэрэхэдьийэн оҕолору илдьэ тыаҕа тахсыбатахпыт. Ол иhин оҕолор дьиэ кэргэннэрин кытта сылдьан отоннообуттара. Саалаах-саадахтаах сылдьыы буолбута. Ити эмиэ олох кырдьыга, хайдах баарынан. Уустук да түгэннэртэн киһи тахса үөрэниэхтээх. Кыhаннахха, туруннахха быыс-хайаҕас көстөр. Дьэ, ити курдук күhүммүтүн этэҥҥэ туораан, бэтэрээннэрбитин синбиир үөрдэн турабыт. Оҕолор наhаа астыналлар бу аахсыйаны! Отон туппут кырдьаҕастар үөрбүт харахтарын көрөр, махтанар тылларын истэр, сыллыыр-кууһар түгэннэрин олус күндүтүк саныыллар.

«Дьөһүөлбүт» бэйэтэ наһаа үчүгэй лааҕырдаах! Уонча күҥҥэ тэрийэбит, төлөбүрэ эҥин суох. Саамай суолталааҕа диэн, төттөрүтүн, оҕолор харчы оҥорон, өттүк харалаах тарҕаһаллар. Кэнсиэр көрдөрөн, төлөбүргэ үлэлээн, ас астаан атыылаан эҥин. Оҕо үлэҕэ сыстаҕас буоларыгар уонна үлэни, дьону, хамнаһы сыаналыы, өйдүү үөрэнэригэр бэйэтэ олох оскуолата…

*      *     *

Күндү ааҕааччылар! Ый бүтүүтэ Норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо көмүскэлин күнүгэр анаан сэһэргэһиибит салгыытын бэчээттиэхпит. Бастыҥ баһаатай баай уопутугар олоҕуран, эдэр педагогтарга сүбэлэри уонна иитии албастарын билиһиннэриэхпит.

Геннадий Охлопков,

СӨ оҕолорун уопсастыбаннай

холбоһуктарын сойууһун

бэрэссэдээтэлэ

Следите за самым важным и интересным в Telegram-канале и WhatsApp-группе ЯСИА
Тутаах тыллар