Саха сирин үгэстэригэр «Абааһылар мунньахтара» диэн өйдөбүл — бу биир саамай кутталлаах, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһар кэмнэрбититтэн биирдэстэрэ. Бу күнү-дьылы саха дьоно былыр-былыргыттан Сирдээҕи (Орто) дойдуга абааһы аймаҕа мустан, инники сылга ким өлөрүн быһаарар ураты түгэнин быһыытынан ылыналлар.
Туохтан төрүттэммитэ (Мифология)
Үһүйээн быһыытынан, сайын оройо, от-мас муҥутаан сиппит кэмигэр, Орто дойду олоҕо иһийэр. Абааһылар (аллараа дойдуттан тахсыбыт хара тыыннар) бары мусталлар. Кинилэр сүрүн соруктара — «Хара испииһэги»оҥоруу. Мунньахха кэлбит абааһылар быйылгы сылга туох киһини, хайа дьиэ кэргэнтэн илдьэ баралларын чопчу быһаарсаллар, онно киллэриллибит дьон сотору кэминэн анараа дойдуга аттаналлар диэн итэҕэйиллэр.
Сорох номохторго этиллэринэн, бу күн соҕуруокка эбэтэр хотон түннүгүнэн көрөн турар абааһы баар буолар. Өскөтүн киһи таһырдьа хаалан хааллахпына, миигин булан ылан испииһэккэ суруйан кэбиһиэхтэрэ диэн куттанан, сайыны быһа дьиэҕэ бүгэр идэлээх эбит.
Тутуһуллар үгэс уонна бобуулар
Бу күннэргэ (ордук от ыйын 13 күнүгэр) сахалар тугу да гымматтар, улаханнык тыаһаабаттар-ууһаабаттар. Итэҕэл быһыытынан, маннык бобуулары тутустахха эрэ киһи тыынын харыстыыр:
Тыаһаамаҥ-ууһаамаҥ: Оттуур, мастыыр, сүгэлиир-эрбиилиир, хотуурданар, илимнии барыы бобуллар. Тыас-уус тахсарын истэн, абааһылар «бу киһи биһиги үлэбитигэр мэһэйдиир, болҕомтобутун тардар» диэн сонно тута испииһэккэ киллэрэн кэбиһиэхтэрин сөп.
Айдаарсыы: Киһини кытта этиһэр, үөхсэр, куолуну алдьатар табыллыбат. Иирсээн төрдө — абааһы аргыһа.
Дьиэ тас өттүгэр сылдьыы: Түүн таһырдьа тахсыбакка, дьиэҕэ чуумпутук олоруллар. Оҕону-дьахтары соҕотохтуу ыыппаттар.
Бөтүрүөп күнэ: Абааһылар мунньахтарын иннинээҕи күн (от ыйын 12 күнэ) Петров день диэн ааттанар. Бу күн дьиэни сууйар, таҥас тигэр, мал-сал таһырдьа хаалларар эмиэ аньыынан ааҕыллар, дьол-соргу сууйуллан хаалыа диэн куттаналлар.
От үлэтэ: Сорох номохторго от ыйын 13 күнүгэр окко киирэр көҥүллэммэт. Былыр «Халлаан уола» (Небесный косарь) диэн күүс түспүт киһини охторор моһоллоох иччи түһэр диэн куттаналлара. Ол иһин хотууру тыаһатыахтааҕар, бэл, кыраабыллыыртан туттуналлара.
Аныгы кэмҥэ толкуйдааһын уонна уларыйыы
Билигин, интэриниэт үйэтигэр, бу үһүйээн сатираҕа кубулуйар холобурдара элбэхтэр. Холобур, норуот суруйааччыта Биэтэс Билээхэпсуруйарынан, билигин абааһылар оччотооҕу хомуньуус баартыйа обкуомун курдук онлайн-кэмпириэнсийэ нөҥүө мунньахтыыллар диэн көр-күлүү былаастаах кэпсээнэ баар. Онно кинилэр хамсык-дьаҥ кэмигэр «хара испииһэги» тохтотон, вакцина оҥоһулларыгар модьуйаллар диэн ойууланар.
Ону тэҥэ, фольклору чинчийээччи Виктор Стручков — Дуулаҕа Дьуһаал атын санааны этэр. Кини этэринэн, бу күн абааһылар мунньахтаабаттар, киниэхэ «Халлаан уола» түһэр. Кини дьону кытта күрэхтэһэр, онон кутталтан бу күн хотууру туппаттар, ол эрэн кыраабылынан оту мунньар син биир көҥүллэнэр диэн быһаарар.
Уопсай түмүк
Абааһылар мунньахтара — бу наука өттүнэн дакаастамматах эрээри, норуот духуобунай куттала суох буолуутун хааччыйар социальнай-психологическай механизм. Маннык бобуулары тутуһан, саха киһитэ сайыҥҥы өҥүрүк куйааска сынньанар, доруобуйатын бөҕөргөтөр уонна айылҕаҕа харыстабыллаахтык сыһыаннаһар. Бу күн тыаһыыр-ууһуур, үлэлии-хамсыы сылдьар киһи айылҕа сокуонун кэһэр, онон араас моһолго түбэһэр кутталлаах диэн өйдөбүл билигин даҕаны тыа сиригэр күүстээхтик иҥэн сылдьар.
Ааптар: Сэмэн Жендринскэй. Хаартыска оҥоһук өй көмөтүнэн оҥоһулунна
