Кардиолог быраас Виктория Васильева Москва куоракка үлэлээн баран, Саха сирин Аартыкатыгар земскай бырааһынан барарга быһаарыммыт: хотугу түүннэр, тибии чигдилээбит улахан хаара, тыйыс тымныы уонна ыарыһахтары туундараттан балыыһаҕа тиэйэн аҕалыы. Сорохторго тыа сиригэр үлэлиир төттөрүтүн куһаҕан буолуо, ол эрэн киниэхэ оннук буолбатах. Манна кини терапевт да, невролог да буоларга үөрэммит. ЯСИА уонна “Саха сирэ. Маҥнайгы сирэйтэн” Drivee таксины сакаастыыр өҥөтүн анал бырайыагар Виктория Аартыкаҕа туох кинини үөрдэрин уонна тууйуллууттан туох көмөлөспүтүн кэпсээтэ.
Ковиднай кыһыл зонаҕа үлэлээбит Саха сириттэн бастакы быраас
Булуҥ улууһугар биэс сылга үлэлии барарга тоҕо быһаарыммыккыный?
Миэхэ интэриэһинэй этэ, мин экстремальнай усулуобуйаҕа үлэлииргэ бэлэммин. Саха сирин Аартыкатыгар үлэлии барыам иннинэ Москваҕа коронавирус хамсыгын ортотугар түбэспитим. Өрөспүүбүлүкэттэн бастакы быраас этим. Филатовскай суһал ыарыы балыыһатын кыһыл зонатыгар ыарыһахтары быыһаабытым. Биһиги Москваҕа 2020 сыл кулун тутар бүтэһигэр киирбиппит. Ый саҕаланыытыгар биһиэхэ быраастар хамсыкка бэлэм буолуохтаахтарын эппиттэрэ. Бэлэмнэниигэ баара-суоҕа биир нэдиэлэни биэрбиттэрэ. Тэйиччиттэн лиэксийэлэри ыыппыттара. Биһиги үөрэтээччилэрбит уонна салайааччыларбыт, балыыһаттан тахсыбакка, торуму оҥорбуттара. Нэдиэлэ иһигэр кинилэр мэдиссиинэ хамсыгы утары охсуһууга хайдах үлэлиэхтээҕин быһаарбыттара.
Москваҕа аспирантураны бүтэрэн баран, дойдубар төннүбүтүм, кыһыл зонаҕа Мэҥэ Хаҥалас улууһугар үлэлии барбытым. Үлэ ыарахан этэ, балыыһаттан тахсыбаккабыт, сууккаҕа 12 чаас тохтобула суох, үлэлээбиппит. Ыарыыны тарҕаппат гына бииргэ үлэлиир дьоммун кытта баанньыкка олорбуппут. Оттон 2021 сыллаахха Булуҥ улууһугар земскай быраас буоларга санаммытым. Балыыһаларыгар кардиолог суох буолан, миигин ыҥырбыттара. Мин 17 сыл устата Саха сирин № 1-дээх Национальнай мэдиссиинэ киинигэр кардиолог бырааһынан үлэлээбитим. Билигин этэбин — Аартыкаҕа мэдиссиинэ олох атыннык тэриллибит.
Сүрүн уратыта тугуй?
Аартыкаҕа куйаар ситимэ мөлтөх, оттон биһиги Дьокууускай быраастарыныын тэйиччиттэн эмтээрибит сибээскэ тахсабыт. Онон куһаҕан сибээстээх сиргэ куйаар ситимин хаптара турар бириэмэ олох суох, ыарыһахтары быыһыахха наада. Неврологонынан уонна реаниматологынан биир кэм үлэлииргэ тиийэбит.
Аартыкаҕа үлэлээмин олус сайынным, манна түргэнник уонна киэҥник толкуйдуурга үөрэнэҕин. Сороҕор ыарахан диагноһы быһаарарга сөптөөх тэрил суох буолар, бэйэҕэр уонна уопуккар эрэ эрэниэххин наада. Биһиэхэ атын Аартыка улуустартан ыарыһахтары санитарнай рейсынан аҕалаллар.
Бастакы кэмҥэ мин элбэхтик истэрим: “Манна эһиэхэ Москва да, Дьокуускай да буолбатах”, – диэни. Мин ыарыыны быһаарыыга (диагностика) уонна эми биэриигэ элбэҕи ирдиир этим, ол эрэн эмтэнээччилэри быыһыаххын баҕарар буоллаххына, маннааҕы услуобуйаҕа сөп түбэһиэххэ наада. Булуҥнааҕы киин балыыһа үлэһиттэрин кытта уустук сирдэртэн ыарыһахтары аҕалалаары санрейсынан көтөрбүт.
Хас биирдии киһи туһугар охсуһуу
Үлэҥ саамай сүрүнэ тугуй?
Миэхэ саамай сүрүнэ – хас биирдии киһи олоҕун туһугар бүтэһигэр диэри охсуһуу буолар. Национальнай мэдиссиинэ киинигэр кылаабынай кардиохирург Петр Иванович Захаровтыын үлэлии сылдьан, быыһаныыга оннооҕор 1% кыах суолталааҕын көрбүтүм. Кини бэдэрээлинэй килииникэлэр аккаастаабыт эмтэннээччилэрин эпэрээссийээлээн, олохторун уһаппыт быраас буолар. Киниэхэ итэҕэйии мин үлэм сүрүнэ буолбута. Дьону бөртөлүөтүнэн аҕаларга күн-дьыл араас буолуон сөп: буурҕа, туман, силлиэ. Сороҕор күн-дьыл усулуобуйатыттан сылтаан, эмтэнээччилэри Дьокуускайга илдьэргэ нэдиэлэ күүтэрбит. Маннык түгэннэри олус ыараханнык ылынабын. Хайдах гынан айаны хааччаҕа суох оҥорор туһунан куруук толкуйдуубун.
Аартыкаҕа бэйэлэригэр эрэллээх быраастар, идэлэригэр кырдьык бэриниилээхтэр үлэлии хаалаллар. Манна 100% земскай быраас буолуохха наада. Биһиги болҕомтолоохтук истэбит, кэтээн көрөбүт, аныгы тэрилэ суох анаалыстарынан уонна клиническай дааннайдарынан сирдэтэбит. Мин саҥа үлэлии кэлэрим саҕана ыарыыны ультразвуковой диагностиката суох даҕаны быһаарар этибит. Билигин улуустааҕы киин балыыһа тэрилинэн хааччыллыыта быдан үчүгэй буолла, балыыһа сыыйа-баайа медтэрил пааркатын саҥардар.
Булуҥ улууһа кырдьык тымныы килиимэтинэн уонна буурҕатынан аатырар. Ханнык түгэн эйиэхэ ордук өйдөнөн хаалла?
Бүтэһик икки сылга күн-дьыл туруга олус кытаанах этэ. Буурҕаттан сылтаан бөртөлүөт лопастара токуруйаллара. Бөртөлүөт көтөн тахсарын икки нэдиэлэ күүппүппүт. Оннук күннэргэ сибээс суох буолар. Суол да суох, барыта халыҥ хаарынан бүрүллэр, таһырдьа туох даҕаны көстүбэт.
Маннык буурҕаҕа сибээс суоҕар ыарыһахтарбыт балыыһаҕа бэйэлэрэ сатыы кэлэллэр. Биэлсэрдэр бөһүөлэги биир гына кэрийэн ааннары тоҥсуйалларыгар тиийэллэр. Эмчиттэр ыарыһахтары бэйэлэрэ сүгэн балыыһаҕа аҕалаллар. Буурҕаҕа тырааныспар да сылдьыбат. Төһө күүс манныкка наадатын толкуйдаан көр. Биирдэ бииргэ үлэлиир дьоммун кытта балыыһаҕа түөрт суукка хоммуппут. Тохсунньу бүтүүтэ күүстээх буурҕа түһэн, таһырдьа да тахсар кутталлааҕа. Илиигин утары уунан туран кыайан көрбөккүн. Иһиирэр, силлиэрэр тыас эрэ иһиллэр. Биллэн туран, маннык түгэннэр киһини баттыыллар. Ол эрэн быраас хайдах баҕарар түгэҥҥэ үлэлиэхтээҕин өйдүүгүн.
“Араас өҥнөөх чааскыны өр көрөн олорорум”: Аартыкаҕа санаа тууйуллуутуттан туох быыһыырый
Хотугу түүннэри хас биирдии киһи кыайан тулуйбат. Тиксии улууһугар күнү тохсунньу 25 көрсөллөр, сэтинньи иккис аҥарыттан көрбөттөр. Туох эйигин уоскутар уонна санааҕын көтөҕөр этэй?
Дьиҥэ, олус боростуой дьыалалар. Кыһынын миэхэ чаҕылхай өҥнөр тиийбэтин өйдөөбүтүм. Араас өҥнөөх чааскыны көрө-көрөбүн олус үөрэр этим уонна өр да өр одуулуурум. Хоту кырдьык сырдык уонна араас өҥ тиийбэт, ол эрэн онно бэйэтин кэрэтэ баар: олус боросутой дьыалалары сыаналыырга уонна бэлиэтииргэ үөрэнэҕин. Итинник кыраттан биһиги олохпут эмиэ тутуллар.
Аартыкаҕа сырдык тиийбэтин айылҕа бэйэтэ толуйарын өйдөөбүтүм. Биирдэ бииргэ үөрэнэр киһибин кытта балыыһаттан түүн хойут дьиэлээбиппит. Халлааҥҥа бэрт кэрэни – саһархай уонна кыһыллыҥы өҥнөрдөөх дьүкээбили көрбүппүт. Биһиги оҕолор курдук үөрбүппүт, сылайбыппытын умнубуппут.
Аартыка тугунан үөрдэрий?
Кырдьык, киһи хоту төннүөн баҕарар. Киһи чуумпуга олус үөрэнэр. Тыас-уус, аймалҕан барыта ханна эрэ эн кэннигэр хаалар. Аартыкаҕа үлэлээбит уопутум миэхэ олус улахан суолталаах. Хоту – ураты сир, олус үтүө уонна эрэллээх дьон олорор, ханнык баҕарар түгэҥҥэ бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөллөр.
Блиц
- Сөбүлүүр дьылыҥ кэмэ?
- Сайын.
- Аартыка диэн эйиэхэ тугуй?
- Хоту кэрэтэ – кини чуумпута, эбэтэр СССР саҕанааҕы кэмҥэ төннүү.
- Оҕо сылдьан ким буолуоххун баҕарар этиҥ?
- Суһал көмө биэлсэрэ.
- Дьоҥҥо ордук тугу сыаналыыгын?
- Чиэһинэй буолууну.
- Олоххо саамай суолталаах тугуй?
- Дьиэ кэргэн.
- Эйигин кынаттыыр санаа?
- Баар, туохтан даҕаны толлубаккаҕын инниҥ диэки баран ис.
- Дьокуускайга сөбүлээн сылдьар сирдэриҥ?
- Итинник сирдэр элбэхтэр. Аартыка кэнниттэн аһылык дэлэгэйэ наада, мин “Вок кафе” аһын олус сөбүлүүбүн. Киэҥ сирдэртэн сыл ахсын ыһыах ыытыллар сирин Үс Хатыҥ диэм этэ. Манна дьиэ кэргэммин кытары сайыны көрсөрбүтүн уонна бырааһынньык эйгэтигэр киирэрбитин сөбүлүүбүт.
Аартыка кэнниттэн Виктория олус боростуой дьыалалар сыаналарын – чугас дьонун кытта көрсөрө, дьиэтигэр төннөрө эбэтэр бэйэтин күүтэр сиригэр холкутук тиийэр кыахтааҕа. Сороҕор күннээҕи бэлиэлэртэн киһи дуоһуйар. Drivee-га пассажир бэйэтин сырыытын сыанатын этиэн сөп, оттон суоппар – маршруту эрдэттэн көрөн, сакаас киниэхэ сөптөөх буоларын быһаарыан сөп. Онон хас биирдии киһиэхэ табыгастаах уонна барыстаах усулуобуйаны талар кыах хаалар, оттон айан суола судургу буолар.
Тылбаас: Саргылана Слепцова
