18 От ыйа 18.07
  • 17°
  • $ 88,09
  • 96,3

Саха тылыгар көтөрдөр ааттарын бэлиэтиир холбуу тыллар

11:04, 16 апреля 2021
Текст:
Читайте нас на
Яндекс Новости
ЯДВ

Саха сиригэр уопсайа 310 көтөр арааһа баар, олортон 48-а манна кыстыыр, онтон атына көһө сылдьан Сахабыт сиригэр таарыйан ааһар. Ол курдук, Б.И. Сидоров “Знаете ли вы птиц Якутии?” уонна Н.А. Находкин “Птицы Якутии” диэн ыйынньык үлэлэрин туһанан, 310 көтөр арааһыттан 141 көтөр аата холбуу тылынан бэриллэр диэн быһаардыбыт. 


Егорова К.М. Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн саха салаатын 2-с кууруһун устудьуона, Дьокуускай к.

Саха тылын сайдыытыгар биир саамай сытыы боппуруоһунан саха тылын лиэксикэтин үөрэтии буолар. Ол курдук, холбуу тыллар тутуллара, састааптара, суолталара уо.д.а. эгэлгэлэрэ анаан-минээн үөрэтиллэ илик. Чинчийээччилэр тыл баайыгар, суолтатыгар үлэлэр салгыы сайдан, ырытыллан бардахтарына, инникитин улахан туһаны, саҥа арыйыыны аҕалыахтара, тыл баайын хаҥатыахтара диэн этэллэр. Онон холбуу тылы араас өттүнэн көрөн чинчийии-үөрэтии биир тоҕоостоох соругунан буолар.

Саха тылыгар икки эбэтэр хас да тыл биир өйдөбүлү бэлиэтиир холбуу суолталаммыт ситимэ холбуу тыл дэнэр [1: 26].

Саха сиригэр уопсайа 310 көтөр арааһа баар, олортон 48-а манна кыстыыр, онтон атына көһө сылдьан Сахабыт сиригэр таарыйан ааһар. Ол курдук, Б.И. Сидоров “Знаете ли вы птиц Якутии?” уонна Н.А. Находкин “Птицы Якутии” диэн ыйынньык үлэлэрин туһанан, 310 көтөр арааһыттан 141 көтөр аата холбуу тылынан бэриллэр диэн быһаардыбыт [2: 5].

Бу көтөрдөр ааттарын бэлиэтиир холбуу тыллары суолталарынан 6 лексико-семантическай бөлөххө наардаатыбыт:

  • Тугу аһыырынан-сииринэн: Кусчут кыырт ‘болотный лунь’ – үксүгэр кыра уонна улахан андаатыры, куһу уонна чөкчөҥөнү тутан сиир; Куртуйах кыырда ‘тетеревятник’ – саамай улахан кыырт. Аһылыгар өрүү куобах, куртуйах, куруппааскы баар буолар; Балыксыт чыычаах ‘зимородок’ – кыра балыктарынан уонна тоноҕоһо суох харамайдарынан аһылыктанар.
  • Олорор сиринэн: Муора ханайа ‘морская чернеть’ – ордук улахан сүүрүктээх күөллэринэн олохсуйар; Хонуу чөкчөҥөтө ‘поручейник’ – уу кытылыгар олорор, сииктээх ходуһа, мэччирэҥ сиринэн сылдьар; Таас лоокуута ‘сибирский пепельный улит’ – тайҕаҕа баар хайалаах сирдэргэ уйаланар эбэтэр таастаах түгэхтээх өрүс кытылыгар олохсуйар; Уу ойууна ‘перевозчик’ – сүүрүгүрэр уу кытылыгар олорор; Уу чырыта ‘плосконосый плавунчик’ – бадарааннаах чычаас уу түөлбэлэрин кытылларынан сылдьар уо.д.а.
  • Дьайыытынан: Обот үгүрүө ‘вальдшнеп’ – көҥөһүнэн уонна иҥсэлээҕинэн чорбойор. Булдун түүн кистии-кистии сиир; Умсар чыычаах ‘оляпка’ – аһын-үөлүн ууга умсан булунар; Сурулаа үгүрүө ‘алиатский бекас’ – аллараа супту сурулаан түһэр.
  • Түүтүн дьүһүнүнэн: Үрүҥ моойдоох куоҕас ‘белошейная гагара’ – Даллан куоҕаска маарынныыр, ол эрэн төбөтүн уонна моойун кэннэ маҥан дьүһүннээх; Үрүҥ тумустаах куоҕас ‘белоклювая гагара’ – улахан маҥан тумустаах; Хара моойдоох туотаайы ‘черношейная поганка’ – төбөтө уонна моойо хара, үрдэ хара уонна бороҥ дьүһүннээх; Кугас моойдоох туотаайы ‘красношейная поганка’ – тумуһуттан кулгааҕар диэри кыһыл түүлээх, моойо уонна куолаҕа бороҥкуй дьүһүннээх уо.д.а.
  • Саҥатынан-иҥэтинэн: Чардырҕас чөркөй ‘чирок-трескунок’ – кураанах дуорааннаах чардырҕас куоластаах — «крер-креррерр»; Дудукаан иһиирэм ‘дутыш’ – дьүлэй соҕустук “ду-ду-ду” диэн саҥарар; Кэһиэх иһиирэм ‘песчанка’ – аймалҕан кэмигэр куолаһа – кылгас-кылгастык “вик-вик” диир, кэргэннэнии көтүүтүгэр хаахынас “трр-тррр” иһиллэр; Дуду кэҕэ ‘глухая кукушка’ – куолаһа 6-7 хатыланан иһиллэр курдук — “ду-дут, ду-дут, ду-дут”; Туйаарар күөрэгэй ‘степной конек’ – наар биир курдук чабыгыраһар — “три-иа-иа, три-иа-иа-иа”, уо.д.а.
  • Тас көстүүтүнэн: Улахан турукаан ‘гага’ – саамай бөдөҥ кус; Быытта куоҕас ‘краснозобая гагара’ – бөдөҥ куоҕастар арыый кыра көрүҥнэрэ; Кыра турукаан ‘сибирская гага’ – атын турукааннартан саамай кыралара; Көҕүллээх кыырт ‘хохлатый осоед’ – төбөтүгэр үчүгэйдик сайдыбыт көҕүллээх; Улахан сар ‘мохноногий курганник’ – саамай бөдөҥ сар; Кыра хотой ‘большой подорлик’ – боруллуоттан уонна ала хотойтон кыра кээмэйдээх; Кыра чуускун ‘азиатская бурокрылая ржанка’ – тас көрүҥүнэн кыһыл көмүс чуускуҥҥа маарынныыр, ол эрэн быдан кыра; Кыра лопхойуут ‘малый зуек’ – атын лопхойууттартан саамай кыралара уо.д.а.

Көтөрдөр ааттарын бэлиэтиир холбуу тыллар сыстыы уонна тардыы ситимнэринэн үөскүүллэр эбит:

  • Сыстыы ситиминэн: даҕааһын аат + аат тыл: үрүҥ эһир ‘дальневосточный аист’, эриэн түөс ‘белолобый гусь’, улахан сар ‘мохноногий курганник’, көҕүллээх кыырт ‘хохлатый осоед’, чардырҕас чөркөй ‘чирок-трескунок’, хара туруйа ‘черный журавль’, алтан харах ‘пискулька’ уо.д.а.; аат тыл + аат тыл: тойон ымыы ‘щур’, кусчут кыырт ‘болотный лунь’, хонуу чөкчөҥө ‘поручейник’, хаар эбэ ‘белая сова’, быытта куоҕас ‘краснозобая гагара’, күүс чөкчөҥө ‘черныш’, чуолҕан чырыт ‘круглоносый плавунчик’, чырылыаха иһиирэм ‘длиннопалый песочник’, ырыаһыт чаччыгыныар ‘певчий дрозд’, улар кыырда ‘тетеревятник’ уо.д.а.; аат туохтуур + аат тыл: туйаарар күөрэгэй – степной конек, умсар чыычаах – оляпка, көстүбэт чыычаах – славка завирушка; туохтуур + аат тыл: сурулаа үгүрүө – алиатский бекас.
  • Тардыы ситиминэн: аат тыл + аат тыл: муора хоптото ‘бургомистр’, алыы хоптото ‘сизая чайка’, таас өтөнө ‘скалистый голубь’, үөт мэкчиргэтэ ‘мохноногий сыч’, харыйа ымыыта ‘клест’, дьиэ барабыайа ‘домовой воробей’, хонуу барабыайа ‘полевой воробей’, тиит ымыыта ‘белокрылый клест’, дэриэбинэ хараҥаччыта ‘деревенская ласточка’, мас күөрэгэйэ ‘лесной конек’, тыа сахсырҕаһыта ‘таежная мухоловка’, таба чыычааҕа ‘обыкновенная каменка’, сылгы чыычааҕа ‘желтая трясогузка’, өрт турааҕа ‘грач’ уо.д.а.

Ити курдук, саха тылыгар көтөрдөр ааттарын бэлиэтиир холбуу тыллар көтөрдөр аһылыктарын, олорор сирдэрин, дьайыыларын, түүлэрин дьүһүнүнэн, саҥаларын, тас көстүүлэрин уратыларынан бэриллибиттэр, сыстыы уонна тардыы ситиминэн үөскээбиттэр. Саха тылыгар холбуу тыл этигэн, чаҕылхай ньыма быыһытынан туттуллар, саха норуотун хомоҕой өйүн-санаатын илдьэ сылдьар.

Литэрэтиирэ:

  • Афанасьев П.С. Саха билиҥҥи тыла. Лексикология. – Дьокуускай: Саха государственнай ун-тын изд, 1996. – 191 с.
  • Находкин Н.А. Птицы Якутии: полевой справочник /Н.А. Находкин, Н.И. Гермогенов, Б.И. Сидоров. – Якутск: Октаэдр, 2008. – 384 с.

Билим салайааччыта – Сорова И.Н., т.б.х., дассыан

Следите за самым важным и интересным в Telegram-канале и WhatsApp-группе ЯСИА
Тутаах тыллар