Олунньу 17 күнэ. Ил Дархан «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа бэрэссэдээтэлин приемнайыгар өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун туруорсууларын көрдө. «Саха сирин бойобуой солко өрөөччүлэрэ» уопсастыбаннай хамсааһын волонтера Марияна Кузьмина 2023 сыл олунньутуттан анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар хаххаланар сиэккэлэри уонна антидрон суорҕаннары оҥорорго Дьокуускайга 200-чэкэ уонна улуустарга баар салааларга волонтердар үлэлииллэрин туһунан кэпсээтэ. Ситимнэри өрөр матырыйааллары волонтердар бэйэлэрэ атыылаһаллар, оттон Санкт-Петербургтан уонна Москваттан болотунаны «Саха сирэ» авиахампаанньаны кытта сөбүлэһиинэн босхо тиэрдэллэр. Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүн иннинэ хамсааһын 200-чэкэ кг гуманитарнай таһаҕаһы ыытыыга бэлэмнээбитин, суһаллык тиэрдиигэ көмөлөһөргө көрдөстө. Ил Дархан волонтердар хамсааһыннарын үлэтин-хамнаһын үчүгэйдик билэрин бэлиэтээтэ уонна байыаннай сулууспалаахтары өйүүргэ кылааттарын иһин доброволецтарга махталын эттэ. Айсен Николаев гуманитарнай көмөнү анал байыаннай дьайыы зонатыгар суһаллык тиэрдиини тэрийэргэ сорудах биэрдэ.
Социальнай гаастааһыны түргэтэтии туһунан Айталина Сидорова туруоруста. «Сахатранснефтегаз» хампаанньаны кытта дуогабар 2022 сыллаахха түһэрсиллибитэ, болдьоҕо 2027 сыл бүтүөр диэри быһаарыллыбыта. 2026 сылга кыамталар тиийбэттэрин туоратыыга былааннаммыт дьаһаллары учуоттаан, Айсен Николаев тэрилтэҕэ 2026 сыл балаҕан ыйыгар диэри гаас утаҕын сайаапка биэрбит киһи сир учаастагар тириэрдэргэ сорудахтаата.
Худуоһунньук уонна «Саха тыла 400» уопсастыбаннай түмсүү ахтыбыыһа Мира Аргунова «Саха сирин номохторо» көҕүлээһинин туһунан кэпсээтэ. Бырайыагынан өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыттан, Дьокуускайтан уонна Жатайтан 36 номоҕу хомуйан, нууччалыы уонна сахалыы тиэкистэри бэлэмнээһин, ону тэҥэ 36 хартыынаны оҥоруу былааннанар. Бырайыагы Культураҕа уонна духуобунай сайдыыга министиэристибэ үлэтин былааныгар киллэрии сабаҕаланар. Айсен Николаев көҕүлээһин култуура нэһилиэстибэтин харыстааһыҥҥа уонна тарҕатыыга суолтатын бэлиэтээн туран, өйөөтө.
Олунньу 18 күнэ. Айсен Николаев «Саха» ГТРК «Быһа кэпсэтии» биэриитин быһа эпииригэр «Саха сирэ — Дьоруойдар сирдэрэ» каадыр бырагыраама салҕанарын туһунан иһитиннэрдэ. Байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыттан саҥа көлүөнэ салайааччылары бэлэмниир бырайыак олоххо киирбитэ биир сыла туолар. Курсаннар оҥорбут элбэх бырайыактара олоххо киирэргэ бэлэмнэр, бу кинилэр дьыалаҕа дириҥник киирбиттэрин уонна эппиэтинэстээхтэрин туоһулуурун Ил Дархан бэлиэтээтэ. Бастакы бырагыраама выпускниктарыттан элбэх салайааччы тахсыаҕар эрэнэрин биллэрдэ. Дойду Бэрэсидьиэнин дьаһалтатын уонна Бэрэсидьиэн академиятын кытта сөбүлэһиинэн, сыл иккис аҥарын саҕаланыытыгар иккис түһүмэххэ сүүмэрдээһин уонна салгыы үөрэтии саҕаланарыг Айсен Николаев биллэрдэ.
Ил Дархан дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин Судаарыстыбаннай Сэбиэт мунньаҕар каадырдары бэлэмнээһини сүрүн суолталаах соруктартан биирдэстэринэн ааттаабытын уонна эрэгийиэннэр баһылыктарыгар каадыр боппуруостарынан дьарыктанар көмөлөһөөччүлэри аныыр туһунан сорудахтаабытын бэлиэтээтэ. Бу дуоһунаска Арассыыйа Дьоруойа Николай Соболевы анаабытын, кини Саха сиригэр үлэлиир баҕа санаатын хаста да биллэрбитин уонна бу этиини үөрэ-көтө ылыммытын туһунан кэпсээтэ.
Итиэннэ Дьокуускайга быйыл 203 микрорайоҥҥа Ефимов уулуссатын тутуута саҕаланарын туһунан Ил Дархан иһитиннэрдэ. Быйыл куоракка барыта 7 км тахса уулусса-суол ситимэ өрөмүөннэниэҕэ. Сэбиэскэй Аармыйа 50 сыла уулуссатыгар үлэ, Хабаров уонна Чернышевскай уулуссаларга быһа охсуһуулары саҥардыы былааннанна.
Ньурба куорат олохтооҕо хаарбах дьиэлэртэн көһөрүү бырагырааматынан саҥа кыбартыыра ылыахтаах дьиэтэ хаһан тутуллан бүтэрин туһунан ыйытта. Айсен Николаев тутуу хаамыытын нэдиэлэ аайы дакылааттыылларын, дьиэ тутуута бэдэрээччит буруйунан уһаабытын, атын хампаанньалар ситэриэхтэрин туһунан быһаарыы ылыллыбытын, хантыраактарга илии баттаммыттын, үбүлээһин хааччыллыбытын, бэс ыйыгар диэри туттарыахтаахтарын туһунан иһитиннэрдэ.
Олунньу 18 күнэ. Айсен Николаев Дьокуускайга буолбут эрэгийиэн авиалинияларыгар Ил-114-300 диэн дойдуга оҥоһуллубут турбовинтовай көтөр аалы билиһиннэриигэ кытынна. Сөмөлүөт Маҕан аэропордун хаардаах балаһатыгар сымнаҕастык түһэн эрэллээҕин көрдөрдө. Саҥа көтөр аал Ил-114 сөмөлүөт тупсарыллыбыта буолар, тыйыс, уларыйа сылдьар килиимэккэ анаан оҥоһуллубут. Саҥардыллыбыт көтөр аал номнуо 336 тургутууну ааһан, үлэҕэ бэлэмин көрдөрдө. Ил Дархан 68 киһини батарар сөмөлүөт мөлтөх суоллаах-иистээх улуустарга төһүү буолуоҕун эттэ.
Олунньу 19 күнэ. Айсен Николаев 2025 сыллааҕы кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэрин — 2025 сыллааҕы гражданскай уопсастыбаны сайыннарыыга Ил Дархан граннарын, ТОС-тары сайыннарыыга олохтоох бүддьүөттэргэ граннар, ону тэҥэ Бэрэсидьиэн граннарын пуондатын уонна Бэрэсидьиэн култуура көҕүлээһиннэргэ пуондатын куонкурустарын кыайыылаахтарын кытта көрүстэ. Айсен Николаев Саха сирэ федеральнай граннар конкурстарыгар кыттарга бэриллибит уонна өйөммүт сайаапкаларын ахсаанынан Уһук Илиҥҥэ бастыҥнар ахсааннарыгар киирэрин бэлиэтээтэ. Аҥардас былырыын 100 мөл. солк. тахса федеральнай үп тардыллыбыт, оттон алта сыл иһигэр 628 мөл. тахса солк. өйөбүл оҥоһуллубут. Көҕүлээһин ааптардара бырайыактарын билиһиннэрдилэр. Бырайыактар бу сылга олоххо киириэхтэрэ.
Олунньу 19 күнэ. Айсен Николаев 2036 сылга диэри экспорт сайдыытыгар өрөспүүбүлүкэ саҥа стратегиятын бигэргэттэ. Бу докумуон Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит «Норуоттар икки ардыларынааҕы кооперация уонна экспорт» национальнай бырайыагы олоххо киллэрэргэ туһуланар. Сүрүн болҕомто сырьета суох табаардары уонна өҥөлөрү таска таһаарыыны сайыннарыыга ууруллар. Экспорт географиятын кэҥэтии, таска таһаарар хайысхалаах тэрилтэлэри өйөөһүн, бырамыысалыннаһы, агро-бырамыысалыннаһы, IT уонна айар эйгэни сайыннарыы көрүллэр.
Олунньу 19 күнэ. Ил Дархан Алданҥа «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа бастакы зональнай бырагыраамаларын «Түмүк баар!» диэн отчуоттуур пуорумугар кытынна. Тэрээһин өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүнээҕи үс улууһу түмтэ. Баартыйа Саха сиринээҕи салаатын сэкирэтээрэ Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ, баартыйа уонна федеральнай киин икки ардыларыгар көдьүүстээх бииргэ үлэлээһин ситимэ бырамыысалыннаска, социальнай эйгэҕэ, үөрэххэ уонна мэдиссиинэҕэ, тыа хаһаайыстыбатыгар бырайыактары ситиһиилээхтик олоххо киллэрэргэ көмөлөһөрүн бэлиэтээтэ. Баартыйа нэһилиэнньэттэн саҥа «Норуот бырагыраамата 2.0» этиилэрин хомуйан саҕалыыр. Нэһилиэнньэ саҥа оскуолаларга уонна балыыһаларга, хаачыстыбалаах суолларга, табыгастаах куорат эйгэтигэр, нэһилиэктэргэ дьон сынньанар, түмсэр миэстэлэрин тэрийиигэ наадыйарын көрдөрөр.
Олунньу 20 күнэ. Айсен Николаев салгыы Алдан улууһугар үлэлээтэ. Аллараа Кураанахха Оҕо искусствотын оскуолатын саҥа дьиэтэ үлэҕэ киирбитинэн кэллэктииби эҕэрдэлээтэ. Бу иннинэ оскуола гимназия дьиэтигэр үлэлээбитэ. Билигин 220 үөрэнээччи киэҥ, сырдык аныгы тэрилинэн, муусука үнүстрүмүөнүнэн хааччыллыбыт кылаастарга дьарыктанарыгар табыгастаах эйгэ тэриллибит. Эбийиэги Ил Дархан Алдан оройуонун сайыннарыыга туһуламмыт стратегическай Ыйааҕын олоххо киллэрии чэрчитинэн «Полюс Алдан» хампаанньаны кытта бииргэ үлэлээһин түмүгэр оҥордулар.
Айсен Николаев салгыы «Саха сирин тимир суоллара» хампаанньа локомотивнай депотугар сырытта. Сулууспа үлэтин билистэ, өрөмүөннүүр сыахтар кыахтарын сыаналаата уонна депо үлэтин кэҥэтии боппуруостарын. 2026 сылга тутаах соругунан аныгы дизельнэй двигателлэри хапытаалынай өрөмүөннээһини баһылааһын буолар. Ил Дархан: «Саха сиригэр үлэ маннык уустук көрүҥнэрин бэйэ базатыгар толоруу улахан суолталааҕын, бу эрэгийиэн тырааныспарын тиһигэ технологическай тутулуга суох уонна бигэ туруктаах буолуутун боппуруоһа», — диэн бэлиэтээтэ.
Айсен Николаев Алдан оройуонун 2030 сылга диэри сайыннарыы туһунан Ил Дархан Ыйааҕын олоххо киллэрии хаамыытыгар мунньах ыытта. Эрэгийиэн экэниэмикэтин министиэристибэтигэр уонна муниципальнай тэриллии дьаһалтатыгар 2026 сыл бастакы аҥарыгар стратегическай докумуону саҥардарга сорудахтаата. Алданнааҕы бырамыысалыннай кластеры салгыы сайыннарыыга, ону тэҥэ дьиэ-уот фондатын саҥардыыга улахан үлэ барыахтааҕын бэлиэтээтэ.
Олунньу 20 күнэ. Ил Дархан Аҕа дойдуну көмүскээччилэр күннэрин көрсө анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна волонтердарга судаарыстыбаннай уонна биэдэмэстибэлэр наҕараадаларын туттарда. «Эр санаа» уордьаны олоҕун дьоруойдуу толук уурбут, ефрейтор Николай Тихонов чугас дьоно ыллылар.
Олунньу 21 күнэ. Ил Дархан Арассыыйаҕа биллэр бизнесмен, программист, «Лаборатория Касперского» хампаанньаны төрүттээччи Евгений Касперскайы кытта көрүстэ. Өрөспүүбүлүкэ бу хампаанньаны кытта 2013 сылтан ыла судаарыстыбаннай структуралар уонна биисинэс кибер-кутталга суох буолууларын хааччыйыы боппуруостарыгар бииргэ үлэлиир. Айсен Николаев: «Кибер-саба түһүү ахсаана уонна уустуга улаатан иһэр усулуобуйатыгар дойду иһинээҕи быһаарыыларга уонна аан дойду таһымнаах хампаанньалар экспертэригэр тирэҕирэрбит олус наадалаах, Саха сиригэр сыыппара инфраструктуратын көмүскээһин — бу экэниэмикэ бигэ сайдыытын уонна олохтоохторго куттал суох буолуутун боппуруоһа», — диэн бэлиэтээтэ. Итиэннэ өрүттэр Саха сирин устун кыһыҥҥы айан, труизм хотугу маршруттарын сайыннарыы туһунан санаа атастастылар.
Олунньу 21 күнэ. Ил Дархан анал байыаннай дьайыы бэтэрээннэрин холбоһугун чилиэннэрин кытта көрүстэ. Кинилэргэ хорсун быһыыларын уонна анал байыаннай дьайыыттан төннөн кэлэн баран, түмсэн, уопсастыбаннай үлэҕэ бэйэлэрин аныырга күүс булбуттарын иһин махтанна. Патриотическай иитиигэ, историческай кырдьыгы харыстааһыҥҥа, байыаннай иэстэрин толорбут дьоруойдар ааттарын үйэтитиигэ үлэни ыыталлара олус улахан суолталааҕын бэлиэтээтэ. Билигин холбоһук улуустарга 6 салаалаах буоллаҕына, быйыл бары улуустарга тэриллиэҕэ. Көрсүһүүгэ төлөбүрү ылыы, байыаннай быраас хамыыһыйаларын ааһыы боппуруостарын дьүүллэстилэр. Ветераннар өрөспүүбүлүкэҕэ байыаннай быраас хамыыһыйатын ааһар тоҕоостооҕун, реабилитациялыыр кииннэри арыйыы, фроҥҥа көмөнү тэрийии, патриотическай иитиигэ кыттыы туһунан этиилэри киллэрдилэр.
Олунньу 22 күнэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэҕэ Национальнай доруобуйа күнүнэн Саха сирин олохтоохторун эҕэрдэлээтэ. Бүтэһик биэс сыл иһигэр өрөспүүбүлүкэҕэ 110-тан тахса доруобуйа харыстабылын саҥа эбийиэгэ туттуллубутун, быйыл сыл саҕаланыаҕыттан Дьокуускайга бөдөҥ SMART-поликлиника, Үөһээ Бүлүүгэ, Аммаҕа, Сангаарга саҥа поликлиникалар үлэҕэ киирбиттэрин, 2030 сылга диэри өссө 9 эбийиэк, 33 фельдшер-акушер пуунун, быраас амбулаториятын тутуу, 15 тэрилтэҕэ хапытаалынай өрөмүөн, 8 көһө сылдьар мэдиссиинэ комплексын атыылаһыы былааннаммытын бэлиэтээтэ. Өрөспүүбүлүкэ тэрилтэлэрэ аныгы диагностикалыыр тэриллэринэн хааччыллыбыттарын, ааспыт сылга эрэ 668 аныгы аппарат кэлбитин, уопсайа кэлиҥҥи сылларга 1500-тэн тахса бастыҥ мэдиссинэ тэрилэ атыылаһыллыбытын туһунан эҕэрдэҕэ этиллэр. Үһүс сылын «Өрөспүүбүлүкэтээҕи мобильнай биригээдэлэр кииннэрэ» бырайыак чэрчитинэн улуустарга сылдьар быраастар 100 тыһ. тахса киһини көрбүттэр. Бырайыагы дойду Уһук Илини сайыннарыыга министиэристибэтэ Уһук Илин бары эрэгийиэннэригэр тарҕатыллыахтаах холобурунан билиммит.
Олунньу 23 күнэ. Ил Дархан Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүнэн эҕэрдэлээтэ. «Бүгүн анал байыаннай дьайыы кэмигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн төрүттээх Аҕа дойдуну көмүскээччилэр буойун уонна гражданин быһыытынан ытык иэстэрин чиэстээхтик толороллор, кинилэр Сэбилэниилээх Күүстэр байыаннайдарыгар уонна дойду олохтоохторугар сатабылларынан, тулуурдарынан, сомоҕолоһууларынан холобур буолаллар», — диэн бэлиэтээтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ анал байыаннай дьайыы ыытыллар сиригэр тиэхиньикэ, тэрил ыытан, аадырыстаах көмөнү оҥорон, дойду эрэллээх тыылынан буолла, өрөспүүбүлүкэҕэ аармыйаны уонна байыаннай сулууспалаахтар дьиэ кэргэннэрин өйүүр үтүө хамсааһын таҕыста диэн эҕэрдэҕэ этиллэр.
Олунньу 23 күнэ. Ил Дархан Анал байыаннай дьайыы балаһатыгар Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүнэн ыытыллыбыт бырааһынньыктааҕы бэлэхтэри байыастар туппуттарын туһунан бэйэтин социальнай ситимнэригэр иһитиннэрдэ. 15 туоннаттан тахса набордары Саха сирин тирэх пууннарынан тириэртилэр. Хас биирдии бэлэххэ дьиэтээҕи аһылыгы — таба этин, балыгы, балык миинин, убаһалаах халбаһыыны, отон сироптарын, барыанньаны укпуттар. Айсен Николаев бэлэхтэри уолаттарбытыгар анаан хомуйбут, хааласпыт, тириэрдибит дьоҥҥо махтанна. «Байыастарбытын өйүүр туһугар туох наадатын оҥоробут уонна оннук да буолуоҕа», — диэн бэлиэтээтэ.
Ааптар: Афанасий Ноев
