АХШ уонна Великобритания чинчийээччилэрин бөлөҕө килиимэт уһун кэмнээҕи уларыйыытын, дьыл кэмин уонна кылгас кэмнээҕи күн-дьыл туругун дьүөрэлээн билгэлиир саҥа ньыманы оҥордулар. Үлэ түмүгэ 2026 сыл олунньутугар «Chaos» (AIP Publishing) сурунаалга таҕыста. Бу саҥа модел 2024 сыл балаҕан ыйынааҕы туругу олус чопчутук билгэлээбитэ билиннэ уонна урукку ньымалардааҕар ордук эбит.
Тоҕо Саха сиригэр уонна бүтүн хоту дойдуга суолталааҕый?
- Акыйаан уонна килиимэт: Өлүөнэ уонна Сибиир атын өрүстэрэ Хотугу муустаах акыйааҥҥа элбэх тууһа суох ууну уонна органическай эттиктэри киллэрэллэр. Муус эрдэ уонна түргэнник уулларыттан уу эргиирэ уларыйар, акыйаан итийэр, түгэҕиттэн метан гаас тахсар — ити барыта глобальнай сылыйыыны өссө күүһүрдэр.
- Олох-дьаһах уонна экэниэмикэ: Муус эрдэ ууллуута Хотугу муора суолунан ааллар айанныылларыгар саҥа кыахтары арыйар эрээри, төрүт олохтоох дьон үгэс буолбут дьарыгар (бултка, балыкка) уонна кыыллар миграцияларыгар кутталлаах.
- Ирбэт тоҥ: Итиини тулуйбат Саха сирин ирбэт тоҥо Арктика уларыйыытыгар күүскэ уларыйар: сир аннынааҕы муус ирэн, термокарстовай күөллэр үөскүүллэр, суоллар уонна дьиэ-уот алдьанар.
Кэлиҥҥи дааннайдарынан, балаҕан ыйынааҕы ирбэт тоҥо 1981–2010 сыллардааҕы орто көрдөрүүгэ тэҥнээтэххэ, уон сыл аайы 12,2% кыччыыр. 2025 сыл кыһыныгар муус иэнэ спутник кэтээһинин устуоруйатыгар рекорднайдык аҕыйаабыта — баара-суоҕа 14,33 мөл. кв. км, оттон 2026 сыл тохсунньутугар мууһа саамай алын таһымҥа түстэ.
Саҥа тиһик 1–4 ый иннинэ чопчу билгэлиир кыахтаах. Бу тугу биэрэрий?
- Хотугу муора суолунан навигацияны ордук үчүгэйдик былаанныырга;
- Төрүт олохтоох норуоттары экосистема уларыйыытыгар бэлэмнииргэ;
- Сибиир уонна Уһук Илин килиимэтин моделын чопчулуурга көмөлөһөр.
«Арктика мууһа бүтүн планета килиимэтин уларытар кыахтаах. Муус симэлийэрин төһөнөн чопчу билгэлиибит да, соччонон Саха сирин айылҕатын уонна дьонун-сэргэтин харыстыыр кыахтаныахпыт», — диэн этэллэр чинчийээччилэр.
Билигин учуонайдар саҥа моделы өссө тупсара сылдьаллар, салгын баттааһынын уонна салгын температуратын дааннайдарын эбэллэр. Арктика биһиги харахпыт далыгар уларыйар. Маннык саҥа арыйыылар көмөлөрүнэн биһиги уларыйыыларга эрдэттэн бэлэмнээх буолуохпут.
Источник: Саха сирэ саайт.
