Олунньу 12 күнүгэр, төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн көрсө Ил Түмэҥҥэ судаарыстыбаннай итиэннэ дьиҥ таһымнаах тылларга анаммыт төгүрүк остуол тэрилиннэ, суруйда Саха парламент.
Норуот дьокутааттара, тылга уонна төрүт култуураҕа сыһыаннаах биэдэмистибэлэр, уопсастыбаннай түмсүүлэр бэрэстэбиитэллэрэ, учуонайдар, суруйааччылар, учууталлар түмсэннэр, саха уонна төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар (эбээннэр, эбэҥкилэр, дьүкээгирдэр, чукчалар уонна дулгааннар) тылларын, суруктарын-бичиктэрин билиҥҥи туругун итиэннэ сайдар саҕахтарын туһунан кэпсэттилэр. Тыл бэлиитикэтигэр нуормалыыр быраап баазатын тупсарар, тыллары харааннааһыҥҥа, сайыннарыыга тус сыаллаах бырагыраамалары, тыл билимин үгэстэрин өйүүр наадатын бэлиэтээтилэр, хотугу омуктар тыллара ураты көрүүгэ-истиигэ наадыйарын эттилэр.
Судаарыстыба уонна уопсастыбаннас эппиэтинэһэ
Мунньаҕы Ил Түмэн билимҥэ уонна үөрэххэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева иилээн-саҕалаан ыытта. Кини мустубут дьону Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн эҕэрдэлээтэ:
– Бүгүҥҥү төгүрүк остуол ийэ тылбыт тыын боппуруостарыгар, сайдар кэскилигэр, үөрэх эйгэтигэр ананар. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр икки судаарыстыбаннай уонна биэс дьиҥ таһымнаах тыллар тэҥҥэ туттуллаллар. Чинчийэр үлэ ыытыллара сүрүн сокуоммутугар уонна үөрэх, билим, култуура тыл сокуоннарыгар олоҕуран ирдэниллэр. Онон төрөөбүт тылбыт кэскилин, туругун ырытыһан, санаа атастаһан, ол түмүгүнэн киирэр этиилэри үөрэтэр, туһанар туһугар бу кэпсэтиини тэрийэбит. Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ элбэх норуоттары түмэн олорор Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ураты улахан суолталаах. Судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тыллар сайдыылара – судаарыстыба уонна уопсастыбаннас эппиэтинэспит, – диэтэ.
Билиҥҥи турук
Киэҥ сиринэн тайаан сытар өрөспүүбүлүкэбитигэр төрөөбүт тыллары харыстааһын Төрүт Сокуонунан, «СӨ тылларын туһунан», «СӨ аҕыйах ахсааннаах норуоттарын тылларын статуһа» сокуоннарынан, уо.д.а. нуорма-быраап аакталарынан мэктиэлэнэр.
Мунньахха иһитиннэрбиттэринэн, Саха Сиригэр 140-тан тахса араас омук олорор. Саха тылын 450 тыһ. 140 киһи үчүгэйдик билэр, бу саха норуотун уопсай ахсаанын 96,4 %-а, өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин 46,3 %-а. Оттон эбээн, эбэҥки, дьүкээгир, чукча уонна дулгаан тылларынан 12 тыһ. 190 киһи саҥарар, ол эбэтэр хотугу омуктар бэрэстэбиитэллэрин 30,5 %-а тылларын билэр эбиттэр.
Тылы сайыннарыыга үлэ барар, оскуолаларга төрүт тылы үөрэтиигэ анал чаастар көрүллэллэр, учуобунньуктар, босуобуйалар бэчээттэнэллэр, электроннай халыыбынан эмиэ оҥоһуллаллар, үөрэх портала кытары арыллыбыт. Ол да буоллар, үөрэнээччи ахсаана кыра, 2023-2024 үөрэх сылыгар эбээннии – 665, эбэҥкилии – 483, дьүгээгирдии – 58, чукчалыы – 42, дулгаанныы 6 оҕо үөрэммит.
Өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыгар 37 этнокултуура киинэ үлэлиир, олортон 31 киин Аартыкаҕа баар. Манна норуот култууратын сайыннарыы, киэҥ араҥаҕа билиһиннэрии, тылы сөргүтүү үлэтэ ыытыллар. Аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар ырыаларын-тойуктарын, үҥкүүлэрин кэлэктииптэрэ дьон-сэргэ интэриэһин тардаллар, тылларын билбэт да ыччаттар чуолаан маннык кэлэктииптэргэ ийэ тылларыгар, төрүт култуураларыгар интэриэстэрэ уһуктар. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн барыта 66 уус-уран кэлэктиип баар, олорго 1267 киһи, ол иһигэр 986 оҕо кыттар.
Ааспыт 2025 сыл устата өрөспүүбүлүкэ таһымнаах 14 араас културуунай-маассабай тэрээһиннэр, куонкурустар, бэстибээллэр тэриллибиттэр. Улуустарынан төрүт үгэстэри үйэтитэр бырааһынньыктар тиһигин быспакка ыытыллаллар. Аартыка эргимтэтигэр 96 бибилэтиэкэ 13 кииннэммит бибилэтиэкэ ситимнэрин иһинэн үлэлиир. Улахан болҕомто көһө сылдьар бибилэтиэкэлэргэ ууруллар.
Боччумнаах этиилэр
Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүн үлэһитэ Нина Иванова тыл туруга хайдаҕын туһунан сиһилии ырытта. Төрүт тылларга эдэр ыччат интэриэһин үөскэтэргэ, үөрэтии көдьүүһүн күүһүрдэргэ эттэ.
Үөрэҕирии сайдыытын уонна идэни үрдэтэр үнүстүүтүн дириэктэрин э.т. Юрий Шишигин алын кылаастарга төрүт тылы үөрэтэр уруоктар чаастара аҕыйаабытын болҕомтотун уурда. Кини бэлиэтээбитинэн, балаһыанньаны федеральнай таһымҥа уларытарга уолдьаспыт, оҕону төрүт тылынан үөрэтии, кэпсэтии дьиэ иһиттэн, төрөппүттэртэн тутулуктааҕын, маныаха эмиэ өйдөтөр үлэ күүһүрүөхтээҕин эттэ. Төһө да ыарахаттар баалларын үрдүнэн, саха тылынан холкутук саҥарар-иҥэрэр үөрэнээччилэр ахсааннара кэлиҥҥи сылларга эбиллибитин бэлиэтээтэ.
Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ Афанасий Ноев судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тылларга өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагырааманы билиһиннэрдэ. Култуура көҕүлээһиннэрин өйөөһүн тыл араас көрүҥүн харыстааһыҥҥа судаарыстыба өттүттэн биир тутаах элэмиэн буолар диэтэ. Элбэх киһини хабан ыытыллар, көдьүүстээх бырайыактар тустарынан сырдатта.
Норуоттар дьыалаларыгар отдел салаатын салайааччы Аркадий Диодоров аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тылларын билиилэригэр ыстатыыстыка чахчыларыгар тохтоото. Тылы илдьэ сылдьааччылар ахсааннара аҕыйыыра, барыы-кэлии элбэҕэ, идэтийбит каадыр тиийбэтэ мөлтөх түмүктэри көрдөрөрүн бэлиэтээтэ, онон тыл бэлиитикэтигэр бары өрүтү хабар үлэни ыытарга эттэ.
Билим Акадьыамыйатын иһинэн үлэлиир Төрөөбүт тыллары үөрэтии, харааннааһын, сайыннарыы киинин салайааччы, педагогика билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, Ил Түмэн алтыс ыҥырыылаах мунньаҕын дьокутаата Феодосия Габышева тыл боппуруоһа дойду таһымыгар күүскэ турар диэтэ. – Тыл сайдыы төрдө, төрүөтэ буолар. Тылы сайыннарыыга туһуламмыт стратегическай докумуоннар Бэрэсидьиэн Владимир Путин дьаһалынан бигэргэннилэр, сүрүн хайысхабыт арылыччы көһүннэ. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр эмиэ тустаах докумуоннар ылыллан үлэлииллэр. Дойду үрдүнэн билигин улахан уларыйыы буолаары турар. Норуоттар тыллара атыннык ааттанан, «Арассыыйа Федерациятын тылларын сокуона» диэн сокуон барыла дьүүллэһиллэ сылдьар, бу докумуон улахан уларытыылары киллэриэ, – диэн эттэ.
Мунньах кыттыылаахтара тылы харыстааһыҥҥа болҕомтону күүһүрдэргэ эттилэр. Тылы сайыннарыы дьиэ кэргэнтэн саҕаланарын чопчулаатылар. Учуонай, суруйааччы Варвара Белолюбская-Аркук хотугу омуктар, холобур, эбээн тылын учуобунньуктара 50 сыллааҕыта оҥоһуллубуттарынан сылдьалларын бэлиэтээтэ, ону саҥардыы харчы боппуруоһуттан иҥнэрин эттэ.
Дьокутааттар ыйыталлар
Норуот дьокутааттара дакылааччыттарга кэккэ боппуруостары туруордулар. Владимир Прокопьев олохтоох салайыныы саҥа сокуонугар киирэр «староста» диэн тылы тылбаастаһыҥҥа тохтоото. Маны сэргэ «саха тыла» диэн өйдөбүл «төрөөбүт тыл» диэн тыл холбоһуутугар уларытылларыгар эттэ.
Елена Голомарева уонна Алена Атласова дьиэ кэргэҥҥэ итиэннэ уопсастыбаннаска төрүт тыл сайдыахтааҕын, маныаха эрэгийиэннээҕи былаас уорганнарын кытары үөрэхтээһин систиэмэтэ ураты оруоллаахтарын өссө төгүл санаттылар.
Мунньах түмүгүнэн ылыллар Сүбэлэргэ төрүт тыл, литература уонна култуура учууталларыгар өйөбүл дьаһалларын киллэрдилэр. Ол курдук, өскөтүн учуутал үрдүк үөрэхтээх, тыа оскуолатыгар эбэтэр төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар түөлбэлээн олорор сирдэригэр үлэлиир буоллаҕына, хамнас 50 %-ыгар тэҥнэһэр эбии төлөбүрү олохтуурга этилиннэ. Улуус баһылыктара төрүт тыллары өйөөһүҥҥэ бырагыраамалары оҥорон олоххо киллэрэллэригэр, учуобунньуктары, босуобуйалары, методическай эрэкэмэндээссийэлэри, литератураҕа уонна култуураҕа үбүлээһини үрдэтэр наадата бэлиэтэннэ.
Сэһэргэһиини түмүктүүрүгэр Антонина Григорьева бу сүбэлэр ураты суолталаахтарын эттэ, эбии этиилэри олунньу 19 күнүгэр диэри киллэриэххэ сөбүн санатта. Төрүт тыллары үөрэтэр педагогтарга, тыл учуонайдарыгар, суруналыыстарга уонна тыл актыбыыстарыгар судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тыллар сайдалларыгар кылааттарын иһин махтанна.
Ааптар: Галина Матвеева
