Олунньу 24 күнэ. Айсен Николаев оҥоһуу өйгө Ил Дархан сэбиэтин бастакы мунньаҕын ыытта. Оҥоһуу өйү номнуо быраактыкаҕа киллэрииттэн чопчу түмүктэр баалларын бэлиэтээтэ. Оҥоһуу өй лабораторията биллэр көдьүүстээҕин көрдөрдө, ол иһигэр сахалыы тылынан сиэрбистэр, муниципальнай сулууспаҕа көмөлөһөөччү, «КиберЗащитник» диэн бырайыак уонна федеральнай таһымҥа бэлиэтэммит атын да толкуйдар. Аныгыскы хардыы – биирдиилээн бырайыактартан оҥоһуу өйүү баһылааһын биир кэлим тиһигэр көһүү туһунан этилиннэ. «Биһиги сорукпут – оҥоһуу өй технологияларын өрөспүүбүлүкэ олохтоохторугар өйдөнөр уонна табыгастаах оҥоруу», – диэтэ Ил Дархан. Кылгас кэм иһигэр инники үлэ биир кэлим былаанын киллэрэргэ, былаас уорганнара оҥоһуу өйү быраактыкаҕа тутталларыгар үөрэтэргэ уонна олохтоохторго табыгастаах куурустары тэрийэргэ, оҥоһуу өйү бары эйгэҕэ киллэрэргэ сорудахтаата.
Олунньу 25 күнэ. Айсен Николаев Анаабыр оройуонугар үлэлээтэ. Сааскылаах сэлиэнньэтигэр хаарбах дьиэттэн көһөрүү өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагырааматынан тутуллубут улууска бастакы үс мэндиэмэннээх, 31 кыбартыыралаах таас дьиэҕэ киирээччилэргэ күлүүстэри туттарда. Саҥа дьиэ кыбартыыраларын көрөн, үлэ хаачыстыбалаахтык оҥоһуллубутун уонна сотору кэминэн Сааскылаахха өссө икки таас дьиэ тутулларын бэлиэтээтэ.
Ил Дархан салгыы элбэх хайысхалаах муниципальнай тэрилтэ үүт бородууксуйатын оҥорор сыаҕар сырытта. Сыах үлэтин 2024 сыл тохсунньутуттан саҕалаабыт. Тэриллэрин өрөспүүбүлүкэтээҕи Арктиканы уонна Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын сайыннарыы бырагырааматын өйөбүлүнэн ылбыттар. Сылга 20 туоннаттан тахса бородууксуйаны — үүттэн утах, кефир, йогурт, иэдьэгэй — оҥороллор. Тэрилтэ уһуйааннары, оскуолалары уонна балыыһаны хааччыйар, оттон олохтоохтор кинилэр бородууксуйаларын хамаҕатык атыылаһаллар. Айсен Николаев дьоҕус кэлэктиип олус эппиэтинэстээхтик уонна ис санаатын ууран турар үлэлиирэ көстөрүн бэлиэтээтэ. «Арктикаҕа олохтоох оҥорон таһаарыы элбиирин туһугар маннык тэрилтэлэри салгыы өйүөхпүт», — диэн эттэ.
Ил Дархан «Алмаас» култуура киинигэр норуот айымньытын быыстапкатын көрдө. Үрүҥ Хайа сэлиэнньэттэн үөрэнээччилэрэ оскуола бизнес-инкубаторыгар оҥорбут национальнай сувенирдарын, «Хоту дойдуга кун тахсар» диэн Николай Егорович Андросовка анаммыт оҕолор уруһуйдарын куонкуруһун үлэлэрин көрдөрдүлэр. Итиэннэ быыстапкаҕа Үрүҥ Хайа талааннаах маастардара тикпит национальнай таҥастара болҕомтону тарта.
Айсен Николаев Анаабыр национальнай долган-эбэҥки оройуонун төрүттэммитэ 95 сылыгар уонна өрөспүүбүлүкэҕэ биллиилээх уопсастыбаннай уонна судаарыстыбаннай деятель Николай Егорович Андросов төрөөбүтэ 90 сылыгар анаммыт үөрүүлээх киэһэҕэ кытынна, улуус олохтоохторун эҕэрдэлээтэ. Николай Егорович Андросов инникини өтө көрөр дьоҕурун уонна сорунуулааҕын көмөтүнэн Анаабыр улууһа өбүгэлэрин нэһилиэстибэлэрин харыстаан, аныгы олох хаамыытынан сайдарын – ол улуус сүрүн уратыта буоларын Ил Дархан бэлиэтээтэ. Кэлиҥҥи сылларга таба ахсаана 22 тыһ. кэриҥэр тиийэн, сэбиэскэй кэм муҥутуур көрдөрүүтүгэр чугаһаата. «Анаабыр алмаастара» хампаанньа килиимэт тыйыс усулуобуйатыгар аан дойдуга алмаас 4%-тан тахсатын хостуур. Анаабыр түргэн интернетинэн толору хааччыллыылаах Арктикаҕа бастакы оройуонунан буолбута.
Ил Дархан оройуон социальнай-экономическай сайдыытын боппуруостарыгар Бырабыыталыстыба чилиэннэрин, министиэристибэлэр салайааччыларын уонна муниципалитет дьаһалтатын кыттыылаах мунньаҕы ыытта. Кэлэр сылларга уһун болдьохтоох улахан бырайыактар олоххо киирэллэригэр инфраструктура уонна каадыр боппуруоһугар бэлэмнээх буолууга болҕомто ууруллуохтааҕын бэлиэтээтэ. Бырамыысаланнаска алмаас баайдаах сирдэри баһылааһын эрэ буолбакка, ньиэп-гаас улахан саппаастаах шельфын кыаҕын туһаҕа таһаарыы туһунан этилиннэ. Хотугу муора суолун уонна биэрэк инфраструктуратын сайыннарыы Арктика бүтүннүүтүгэр стратегическай суолталаах. Саскылаах аэропордугар хапытаалынай өрөмүөн ыытылларыгар бырайыактыыр-сметалыыр докумуоннары бэлэмнээһин үлэтэ саҕаланна. 2026 сылга аэровокзал түргэнник оҥоһуллар дьиэтин уонна анал тырааныспары туруорарга гараж тутуута көрүллэр. Аэропорт инфраструктуратын 2026-2029 сылларга саҥардыахтара.
Айсен Николаев Сааскылаахха байыаннай дьайыы кыттыылааҕа Александр дьиэ кэргэнин кытары көрүстэ. Александр ийэтэ Юлия Николаевнаны кытары кэпсэттэ. Александр оҕо эрдэҕиттэн байыаннай буолар баҕа санаалаах эбит, 2018 сылтан сулууспалыыр. Билигин байыаннай дьайыы сиригэр бойобуой сорудаҕы толоро сылдьар, үс судаарыстыбаннай наҕараадалаах. Юлия Николаевна кэргэнэ Андрей байыаннай дьайыыга 2024 сыллаахха дьоруойдуу өлбүт, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Оройуон, бөһүөлэк дьаһалталара, Аҕа дойду буойуннарын дьиэ кэргэттэрин кэмитиэтэ дьиэ кэргэҥҥэ көмөлөһөллөр, өйүүллэр.
Олунньу 26 күнэ. Ил Дархан Россельхознадзор Амуурдааҕы уонна Саха сиринээҕи управлениетын салайааччыта Яна Любченкованы кытта көрүстэ. Кэпсэтии хонтуруоллуур-кэтээн көрөр үлэҕэ сыыппараны киллэрии тула барда. Пилота суох көтөр аппарааты туһаныы тыа хаһаайыстыбатын сирдэрин суһаллык көрөр, кэһиини булар уонна суһал миэрэлэри ылынар кыаҕы биэрэр. Былырыын дроннар 4,5 тыһ. гектар сири чинчийбиттэр. «Иниспиэктэр» мобильнай сыһыарыы хонтуруоллуур-кэтээн көрөр үлэ ыытыллыытын судургутуппут. Ол көмөтүнэн өрөспүүбүлүкэҕэ 600 сэрэтэр тэрээһин ыытыллыбыт. Оҥоһуу өй көмөтүнэн былырыын үүттэн-эттэн оҥоһуллар табаары кэтээн көрүүгэ 5 тыһ. кэһиллиини булбуттар. Хаачыстыбата суох бородууксуйа маҕаһыыҥҥа, социальнай тэрилтэлэргэ тахсыбатах. Итини тэҥэ, салайааччылар тыа хаһаайыстыбатын сайдар кыахтарын көрдүлэр, чуолаан, үүт, эт бородууксуйатын оҥорууну, олохтоох табаары экспорга таһаарыыны. Кэскиллээх хайысхаларынан балык бородууксуйата, сир аһа буолаллар. Саҥа ырыынактарга тахсарга биисинэһи күөмчүлээбэккэ, бородууксуйа хаачыстыбатын хонтуруоллааһыны күүһүрдүү тоҕоостоох.
Олунньу 26 күнэ. Айсен Николаев «Саха» көрдөрөр-иһитиннэрэр канаалга «Саха сирэ, иннин диэки!» биэриигэ олунньу түмүктэрин таһаарда. Музыка Үрдүкү оскуолатын саҥа комплекса дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин быһаччы сорудаҕынан тутулларын уонна куруук хонтуруолга сылдьарын бэлиэтээтэ. Эбийиэк тутуута 40% кэриҥэ бэлэм. Билигин үгүс эбийиэккэ курдук сири бөҕөргөтүүгэ эбии үлэ ыытыллыбыт, сойутар тэриллэри туруорбуттар. Билигин тутуу күүскэ барар. Сыл бүтүүтэ эбийиэк үлэҕэ киириэҕэ.
Ил Дархан: «Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара кинилэргэ аналлаах өйөбүл дьаһалларын барытын, хаттаан үөрэтии уонна үлэҕэ киирии кыахтарын билиэхтээхтэр. Байыастарга уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр иһитиннэрэр үлэни күүһүрдүөххэ наада», — диэн эттэ. Түмүк олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарын, «Аҕа дойдуну көмүскээччилэр» пуонда салаатын үлэтиттэн тутулуктааҕын бэлиэтээтэ.
Авиадесантниктар ахсааннара сыл аайы эбиллэн, сэбиэскэй кэм көрдөрүүлэригэр чугаһаан иһэрин, быйыл Саха сиригэр 848 киһиэхэ тиийэрин туһунан Айсен Николаев эфиргэ иһитиннэрдэ. Тэҥнээн көрдөххө: былырыын — 703, 2024 сылга 555 киһи этэ. Авиалесоохрана үлэһитин уопсай ахсаана 1085 киһиэхэ тиэрдиллиэҕэ. Итиэннэ материальнай-тиэхиньиичэскэй баазаны саҥардыы салҕанар. Баһаартан кутталлаах сезон саҕаланыан иннинэ өссө биэс кэтээн көрөөччү-лүөччүгү үөрэтэн бэлэмниэхтэрэ. Быйыл салгынтан кэтээн көрүүнү ыытыыга уонна ойуур баһаарын умуруорууга 50 салгын суудунатын, ону тэҥэ 284 анал ойуур баһаарынай тиэхиньикэтин үлэлэтии былааннанар. Ил Дархан хоту уонна Арктика сирдэригэр ураты болҕомто уурулларын бэлиэтээтэ. Эдьигэээҥҥэ уонна Орто Халымаҕа саҥа авиасалаалар аһыллаллар.
Айсен Николаев кыһыҥҥы массыына суолларынан уматыгы аҕалыыга эбии дьаһаллары ыларга, тиэйээччилэри кытта үлэни күүскэ ыытарга сорудахтаабытын иһитиннэрдэ. Уматыгы тириэрдии тэтимэ былырыыҥҥы көрдөрүүлэртэн хаалан иһэрин, тустаах тэрилтэлэр дьаһаллары ылыналлара наадатын бэлиэтээтэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ олоҕу хааччыйар таһаҕаһы тиэйии былаана 613,4 тыһ. тонна буолар, онтон 31% тиэрдиллибит.
Олунньу 27 күнэ. Айсен Николаев Ил Дархан урбааны сүрүннүүр Сэбиэт саҥардыллыбыт састаабынан бастакы мунньаҕы ыытта. Манна дьыалабыай түмсүүлэртэн, салаалар сойуустарыттан, муниципальнай тэриллиилэртэн бэрэстэбиитэллэр киирбиттэрин, ол былаас уонна урбаанньыттар түмсүүлэринн икки ардыларыгар кэпсэтии хаачыстыбатын күүһүрдэрин, быһаарыылар көдьүүстэрин үрдэтэрин бэлиэтээтэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэҕэ 46 475 урбаанньыт уонна 72 482 бэйэ дьарыктаахтар регистрацияламмыттарын иһитиннэрдэ. Дьоҕус уонна орто урбаан эйгэтигэр 134 945 киһи дьарыктанар. Мунньахха Сэбиэт быйылгы үлэтин хайысхаларынан былааны ылыннылар.
Олунньу 27 күнэ. Ил Дархан федеральнай киин дойду атын эрэгийиэннэригэр тарҕатар Саха сирин бырайыактарын туһунан Социальнай чинчийии экспертнэй институтун төгүрүк остуолугар видеосибээс нөҥүө кэпсээтэ. Ол иһигэр 61 нэһилиэнньэллэх пууну түргэн Интернетинэн хааччыйыахтаах «Арктика синергията», Арктика улуустарын оҕолорун сынньалаҥнарыттан саҕалаан көс оскуолалар материальнай-тэхиньиичэскэй базаларын тупсарыы, учууталлары өйөөһүн, сыыппара технологиятын сайыннарыы киирэр «Арктика оҕолоро», Арктика олохтоохторугар медицинскэй көмө баар буолуутун үрдэтиигэ туһуланар «Мобильнай дуоктардар», атыы-логистика кииннэрин тэрийии бырайыактарыгар тохтоото.
Олунньу 27 күнэ. Ил Дархан Арассыыйа Тыа хаһаайыстыбатыгар миниистирин солбуйааччыта Роман Некрасовы кытта өрөспүүбүлүкэҕэ салаа инники сайдыытын боппуруостарын дьүүллэстилэр. Айсен Николаев Саха сирин усулуобуйата 1000 миэстэттэн саҕалаан улахан сүөһү иитэр комплекстары тутарга кыах биэрбэт буолан, өрөспүүбүлүкэ хаһаайыстыбалара үүт пиэрмэлэрин тэрийиигэ ороскуотун толуйар федеральнай субсидияны ыларга күрэскэ кыттар кыахтарын сүтэрбиттэрин бэлиэтээтэ. Уһук Хоту эбийиэктэр кыамталарыгар ирдэбили сымнатыы тоҕоостооҕун туһунан этии киллэрдэ. Өрүттэр сылгы, хотугу таба иитиитин, балыктааһын, айылҕа үүнээйитин бородууксуйатын экспорын кэскилин туһунан кэпсэттилэр. Роман Некрасов этэринэн, бу соругу кооперацията суох быһаарар кыаллыбат. Итиэннэ тыа хаһаайыстыбатыгар биотехнология бырайыактарын олоххо киллэрии, бородууксуйаны дириҥник переработкалааһын, бэтэринээрийэ препараттарын уонна вакциналарын оҥоруу боппуруостарыгар тохтоотулар.
Олунньу 27 күнэ. Ил Дархан балаҕан ыйын 1-4 күннэригэр Владивостокка ыытыллар XI Илиҥҥи экэниэмикэ пуорумун бэлэмнээһиҥҥэ уонна ыытыыга Тэрийэр кэмитиэт мунньаҕар видеосибээс нөҥүө кытынна. Дьыалабыай бырагыраама хайысхаларынан эньэргиэтикэ уонна тырааныспар инфраструктуратын сайыннарыы боппуруостарын, чааһынай инвестициялары тардыы мэхэньиисимнэрин уонна судаарыстыба өйөбүлүн дьаһалларын, каадыр бэлиитикэтин дьүүллэһэргэ этии киллэрдилэр. Уһук Илин куораттарын маастар-былааннарын олоххо киллэриигэ уонна нэһилиэнньэ олоҕун хаачыстыбатын үрдэтиигэ туспа болҕомто ууруллара былааннанар.
Олунньу 27 күнэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннаһа Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта Александр Жирков 70 сааһын бэлиэтиир тэрээһиҥҥэ парламеҥҥа кытынна. Айсен Николаев биллиилээх судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй уонна уопсастыбаннай диэйэтэл бэрэстэбиитэллээх уорган сайдыытыгар кылаатын, сокуону оҥорор былаас атаҕар туруутугар, 90-с сыллар уустуктарын туорааһын кэмигэр, уопсастыба сайдар бары хайысхаларыгар быһаччы кыттыһан, өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар үлэлэспитин бэлиэтээтэ. Александр Жирков Саха сирин чулуу уолаттарыгар сыһыаннаах историческай кырдьыгы төннөрүүгэ уонна Максим Кирович Аммосов үтүө аатын харыстааһыҥҥа Казахстаҥҥа уонна Кыргызстаҥҥа ыыппыт үлэтин, үөрэхтээһиҥҥэ, наукаҕа, култуураҕа саха норуотун ураты үгэстэрин харыстааһын курдук улахан суолталаах боппуруостары быһаарыыга кылаатын туһунан эттэ. Ил Дархан Александр Жирковка «Норуоттар икки ардыларынааҕы эйэни уонна доҕордоһууну бөҕөргөтүү иһин» бочуоттаах бэлиэни туттарда.
Кулун тутар 1 күнэ. Ил Дархан Уһук Илиҥҥэ дойду Бэрэсэдьиэнин боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ — Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта Юрий Петрович Трутневы 70 сааһын туолар үбүлүөйдээх күнүнэн Саха сирин олохтоохторун аатыттан эҕэрдэлээтэ. Уһук Илин уонна Арктика сайдыытыгар күүһүн уурарын, бу үлэ дьоҥҥо-сэргэҕэ дьиҥнээх уларыйыылары киллэрэрин көрөрбүтүн, бу тиһиктээх үлэ көмөтүнэн үтүө уларыйыылар өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн баралларын бэлиэтээтэ. Бу уустук кэмҥэ Юрий Петрович анал байыаннай эпэрээссийэ кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин чилиэннэрин өйөөһүҥҥэ, ыччаты патриотическай иитии уонна историческай өйү-санааны харыстааһын боппуруостарыгар ураты болҕомтотун уурарын туһунан эҕэрдэҕэ этиллэр.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Кулун тутарга үктэнэммит, чаҕылыйар күммүт тулабытын сырдатан, санаабытын күүһүртүн, дууһабытын сэргэхситтин!
Ааптар: Афанасий Ноев
