Кулун тутар 23 күнэ. Ил Дархан, «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа эрэгийиэннээҕи салаатын сэкирэтээрэ Айсен Николаев Арктика улуустарыгар уонна уустук суоллаах-иистээх сирдэргэ олоххо-дьаһахха наадалаах таһаҕаһы тиэйии боппуруостарыгар мунньах ыытта. Билигин тиэрдии былаана 70% туолбут. Айсен Николаев суолга хааччахтааһыннар олохтоно иликтэринэ таһаҕаһы тиэрдэргэ сорук туруорда. «Күн-дьыл эмискэ сылыйан быйыл кыһыҥҥы суолунан уонна мууһунан сырыы эрдэ сабыллыан сөп, онон бары сулууспалар үлэлэрин түргэтэтиэхтээхтэр», — диэн бэлиэтээтэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ мууһунан туоратар сирдэргэ таһаҕас уйугун түһүмэхтэринэн хааччахтааһын саҕаланыаҕа. Ил Дархан кыһыҥҥы суоллар уонна мууһунан туорааһыннар туруктарын күн аайы хонтуруоллуурга, кыһалҕалаах учаастактары суһаллык туоратарга, наада буоллаҕына хойутаабакка тумнар сирдэри оҥорорго сорудахтаата.
Кулун тутар 23 күнэ. Айсен Николаев Ростехнадзор Өлүөнэтээҕи управлениетын салайааччытын эбээһинэһин толорооччу Виталий Савченкону кытта көрүстэ. Кинилэр халаан кэмигэр гидротэхиньиичэскэй тутууларга куттал суоһаабатын хааччыйыы боппуруостарын дьүүллэстилэр. Саха сиригэр 300 эбийиэк баарыттан Ростехнадзор кэтээн көрүүтүгэр 120 эбийиэк киирэр. Итилэр аналларын чопчулуур үлэ ыытыллар, куттал суох буолуутун декларацията оҥоһуллар. Бэрэбиэркэлэр түмүктэринэн муниципальнай гидротэхиньиичэскэй тутуулары көрүүгэ-истиигэ сыһыаннаах итэҕэстэр туоратыллыбыттар.
Кулун тутар 24 күнэ. Ил Дархан «Селигдар» хампаанньаны төрүттээччи Константин Бейриты кытта оробуочай көрсүһүүтүгэр холдинг 2025 сыллааҕы үлэтин түмүгүн таһаардылар уонна өрөспүүбүлүкэҕэ инвестиционнай бырайыактары олоххо киллэрии кэскилин дьүүллэстилэр. Хампаанньа лигатурнай кыһыл көмүһү оҥорон таһаарыытын кээмэйэ ааспыт сылга 8 туоннаны аһарбыт, бу иннинээҕи сылы кытта тэҥнээтэххэ 10 %-нан улахан. Холдинг Саха сиринээҕи тэрилтэлэрэ уопсай оҥорон таһаарыыттан 91 %-нын хостообуттар. Сыл түмүгүнэн бүддьүөт бары таһымыгар 19,8 млрд солкуобай нолуогу төлөөбүт, бу 2024 сыл көрдөрүүтүн икки төгүл кэриэтэ куоһарар. Алдан улууһугар кыһыл көмүһү араарар «Хвойнай» фабрикаҕа технологическай схеманы тургутан көрүү ситиһиилээхтик ааспыт, билигин исписэлиистэр тэриллэри холбуур-тардар, бэлэмниир үлэни саҕалаатылар. Фабрика сылга 3 мөл. туонна урууданы таҥастыыр былааннаах, күүһүгэр таҕыстаҕына холдинг сыл ахсын 10 туонна кыһыл көмүһү хостуур кыахтаныаҕа. Кулун тутарга Күчүскэ производственнай комплекс эбийиэктэрин тутууга инженернэй чинчийии бырагырааматын олоххо киллэриини саҕаланна.
Кулун тутар 24 күнэ. Айсен Николаев Москваҕа дойду Судаарыстыбаннай Сэбиэтин эньэргиэтикэҕэ хамыыһыйатын мунньаҕын ыытта. Кытыы уонна уустук суоллаах-иистээх сирдэргэ улахан уонна кыра кээмэйдээх чох уматыктаах уоту оҥорууну сайыннарыы кэскилин дьүүллэстилэр уонна аныгы технологиялары олоххо киллэриини өйөөн, үлэни салгыы ыытар туһунан быһаарыы ылыннылар. Бу ордук чоҕунан эниэргийэ 42%-нын хааччыйар Сибиир уонна Уһук Илин эрэгийиэннэригэр сыһыаннаах. Сүрүн сорук эньэргиэтикэ салаатыгар технологическай тутулуга суох буолууну хааччыйыы буолар.
Кулун тутар 24 күнэ. Ил Дархан Култуура үлэһиттэрин күнүн көрсө Арассыыйа култуураҕа миниистирэ Ольга Любимованы кытта көрсүһүүтүгэр «Дьиэ кэргэн» национальнай бырайыагы олоххо киллэриигэ саҥа соруктары ырыттылар. Миниистир өрөспүүбүлүкэ ситиһиилэрин уонна дойду култуураҕа министиэристибэтин кытта биир ситимнээх ыытыллар үлэни үрдүктүк сыаналаата. Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Владимирович Путин тус сорудаҕынан тутуллар В.А. Босиков аатынан Муусука үрдүкү оскуолатын 240 миэстэлээх үөрэнэр куорпустаах, 150 миэстэлээх интэринээттээх саҥа комплексын тутуу, тэрилинэн хааччыйыы туһунан кэпсэттилэр. Эбийиэк 2026 сыл ахсынньытыгар аһыллыахтаах. Итиэннэ айар кэлэктииптэр гостуруолларыгар болҕомтону уурдулар. Ольга Любимова П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыра 120 сылыгар Москваҕа гостуруолун өйөөтө.
Кулун тутар 25 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ Култууратын үлэһиттэрин дойдуга бэлиэтэнэр идэлээх бырааһынньыктарынан эҕэрдэлээтэ. Култуура – норуот дууһата, сомоҕолоһуутун төрүтэ уонна көлүөнэлэри ситимниир күүс буоларын, бу элбэх норуоттаах, баай фольклордаах уонна талааннаах дьонноох Сахабыт сиригэр уратытык биллэрин бэлиэтээтэ. «Култуура» уонна «Дьиэ кэргэн» национальнай бырайыактар чэрчилэринэн, култуура дьиэлэрэ, түмэллэр уонна киинэ саалалара, модельнай бибилэтиэкэлэр уонна оҕо ускуустубатын оскуолалара тэриллэллэр, саҥардыллаллар уонна хааччыллаллар. Култуура умсугутуулаах буоларыгар аныгы технологиялар уонна саҥа форматтар туһаныллаллар. Сэлиэнньэлэргэ уонна кыра куораттарга исписэлиистэри өйүүр сыалтан «Култуура земскэй үлэһитэ» бырагыраама үлэлиир. Бу барыта үчүгэй түмүктэри көрдөрөн эрэрин, бүгүн Сахабыт сирин үгүс өрүттээх култуурата биһиги киэн туттуубутунан буоларын туһунан эҕэрдэҕэ этиллэр.
Кулун тутар 25 күнэ. Ил Дархан Арассыыйа эньэргиэтикэҕэ министиэристибэтин кэллиэгийэтин миниистир Сергей Цивилев бэрэссэдээтэллээх мунньаҕар кытынна. 2025 сылга оттук-эньэргиэтикэ комплексын үлэтин түмүктэрин уонна салаа сайдыытын стратегическай боппуруостарын дьүүллэстилэр. Айсен Николаев бэйэтэ салайар дойду Судаарыстыбаннай сэбиэтин «Эньэргиэтикэ» хайысхаҕа хамыыһыйатын үлэтин билиһиннэрдэ. Комплекс сайдыытын сүрүн боппуруостарыгар эрэгийиэннэр түмүллүбүт этиилэрин кэпсээтэ. Эрэгийиэннэргэ уот ситимин хаһаайыстыбата бигэ туруктаах буолуутун, генерация эбийиэктэрин саҥардыы, хоромньуну аччатыы, бастыҥ технологиялары туһаныы, уоту харыстааһын уонна гаастааһын боппуруостара ордук суолталаахтарын бэлиэтээтэ. ТЭК салааларыгар үлэ оҥорумтуотун үрдэтии, оҥоһуу өйү туһаныы, сыыппаралааһын, гаас-мотуор уматыгын ырыынагын сайыннарыы боппуруостара инники күөҥҥэ тураллар. Миниистир Сергей Цивилев Эньэргиэтикэ хамыыһыйата эрэгийиэннэргэ үлэни сүрүннээһиҥҥэ кылаатын үрдүктүк сыаналаата.
Кулун тутар 26 күнэ. Ил Дархан «Полюс» бөлөх генеральнай дириэктэрэ Алексей Востоков Алдаҥҥа кыһыл көмүһү хостуур хампаанньа оҥорон таһаарар кыахтарын саҥардыы уонна сайыннарыы 10 сыллаах бырагырааматын олоххо киириитин дьүүллэстилэр. Айсен Николаев ситиһиилээх түмүктэр көдьүүстээх салайыы холобурунан буолалларын бэлиэтээтэ. Көмүһү ылгыыр фабриканы биир кэлим автоматизациялааһын түмүктэнэн эрэр, бөдөҥ солохтооһун бастакы учаастагын кэҥэтиигэ уонна иккис учаастагын тутууга үлэ барар, саҥа технологиялары олоххо киллэрэллэр, эрэгийиэҥҥэ киэҥ хабааннаах геологическай чинчийэр үлэ ыытыллар. Сайдыы 10 сыллаах бырагырааматын олоххо киллэриигэ хампаанньа Саха сиригэр бэйэтин тэрилтэтигэр 84 млрд солкуобай курдугу инвестициялаабыт, онтон 27 млрд тахсатын – 2025 сылга. Ааспыт сыл түмүгүнэн бүддьүөт бары таһымыгар 21,8 млрд солкуобай нолуогу төлөөбүт.
Кулун тутар 27 күнэ. Айсен Николаев Саха сирин олохтоохторун аан дойдутааҕы Тыйаатыр күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Тыйаатырга ааспыт уонна аныгы үйэ холбоһорун, сомоҕолоһуу күүһүрэрин, биһиги өрөспүүбүлүкэбит Арассыыйа биир чаҕылхай театральнай эрэгийиэнинэн ааҕылларын туһунан эҕэрдэҕэ этиллэр. Быйыл Александр Пушкин аатынан Нуучча академическай тыйаатырын 135 сылын уонна Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын 120 сылын бэлиэтиибит. Саха сирин норуоттарын култуурунай нэһилиэстибэлэрин эбийиэгинэн Олоҥхо тыйаатыра билиниллибитэ. Бүгүн Саха сиригэр уон икки идэтийбит тыйаатыр, ону тэҥэ тыа сиригэр норуот тыйаатырдара үлэлииллэр. Биһиги тыйатырдарбыт туруоруулара Бүтүн Арассыыйатааҕы уонна норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнаах улахан бэстибээллэргэ билиниини ылаллар, үрдүк наҕараадалары туталлар уонна биир сүрүнэ — көрөөччүлэр тапталлара, сыанабыллара буолар.
Кулун тутар 27 күнэ. Айсен Николаев Саха сиригэр үөрэххэ уһулуччу ситиһиилээх оҕолору өйүүр дьаһал салҕанарын туһунан иһитиннэрдэ. Биир кэлим эксээмэҥҥэ 100 баалы ылбыт оскуоланы бүтэрээччилэргэ 100 тыһ. солк. төлөбүр уһатылынна. Ил Дархан хас биирдии «сүүс бааллаах» түмүк кэннигэр – улахан уонна боччумнаах үлэ, дириҥ билии-көрүү, үтүө майгы-сигили уонна дьулуурдаах буолуу турарын, бу ситиһиигэ төрөппүттэр уонна учууталлар улахан өйөбүллэрэ, кинилэр уопуттаах салайыылара эмиэ улахан суолталаахтарын бэлиэтээтэ.
Кулун тутар 28 күнэ. Ил Дархан Арктическай оскуола 11 кылааһын үөрэнээччитин Лю Цзелуну, төрөппүттэрин, учууталын Светлана Петровна Семенованы оскуола оҕолорун Бүтүн Арассыыйатааҕы олимпиадатыгар ситиһиинэн эҕэрдэлээтэ. Лю Цзелун иккис сылын кытай тылыгар олимпиада призерунан буолла. Бу дьоһуннаах ситиһии, кэннигэр дьаныардаах буолуу, улахан үлэ уонна билиигэ-көрүүгэ истиҥ дьулуһуу турарын, кини олимпиадаларга уонна научнай конференцияларга кыайыылара — Саха сирин үөрэнээччилэрин бэлэмнэрин үрдүк таһымын чаҕылхай бигэргэтэрин Айсен Николаев бэлиэтээтэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ Ил Дархан ыйааҕынан оскуола оҕолорун Бүтүн Арассыыйатааҕы олимпиадатын түмүктүүр түһүмэҕин кыайыылаахтарыгар 500 тыһ. солк., призердарыгар 100 тыһ. солк. бириэмийэ олохтоммута.
Кулун тутар 29 күнэ. Саха сиригэр хайыһар успуорда төрүттэммитэ 100 сылыгар анаан хайыһарга улахан марфон ыытылынна. Олохтоохтору кытары старка аатырбыт хайыһардьыттара — Ванкувердааҕы олимпиада чемпиона Никита Крюков, Сочитааҕы олимпиада призера, аан дойду чемпионатын үс төгүллээх үрүҥ көмүс призера Александр Бессмертных таҕыстылар. Онон хайыһар успуордлун таптааччыларга, оҕолорго, эдэр спорстменнарга бу дьоһун түгэн буолла. Барыта 100-тэн тахса киһи – уопуттаах хайыһардьыттартан саҕалаан кыра оҕолорго тиийэ кытыннылар. Айсен Николаев бэлиэтээбитинэн, Саха сиригэр хайыһар успуорда үтүө үгэстээх, баай ис хоһоонноох уонна сайдан иһэр, бэйэтин тула дьону-сэргэни түмэр. Марафоҥҥа ааттаах-суоллаах олимпиецтар кыттыбыттара бырааһынньыгы киэргэттэ.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Быйыл дьыл эрдэлээн, күүскэ уулларан, уу-хаар таҕыста. Онуоха сэрэхтээх буолуохха, сааскы түбүктэрбит таһаарыылаах буоллунар!
Афанасий Ноев
