Оҕонньор кырдьык астык киһи этэ. Оччотооҕуга нэһилиэк 210 сирин ааттарын сурунан олороро. Хас биирдии киһи төрдүн-ууһун аахтара билэрэ, хас эмэ уонунан тэтэрээт сурунуулааҕа. Тылын-өһүн дьэҥкэтинэн, эрилийэ чочуллубут буочарынан Багдарыын Сүлбэни улаханнык сөхтөрбүтэ.
Михаил Ксенофонтович кэпсээниттэн бүгүн биир суолга тохтуохпут.
“Хоро Күөлэ диэҥҥэ Ыт Тириитэ аймахтар олорбуттар. Эбэм кинилэри хоро төрүттээхтэр, саха буолбатахтар диэн кэпсиир этэ. Бөҕө, кытыгырас, хардааччы соҕус майгыннаах дьон”, — диэбитэ оҕонньор.
Аймах дьону Ыт Тириитэ диэн ааттыыллар?! Багдарыын Сүлбэ олуһун диэн сонургуу, үөрэ истибитэ. Урукку өттүгэр кини итинниги истибэтэх-билбэтэх суола этэ. “Атын дьон эрэ кинилэри Ыт Тириитэ диэбэттэр, бэйэлэрэ бэйэлэрин эмиэ Ыт Тириитэ” диэн ааттаналлар эбит диэн өйдөбүл өйүгэр охсуллан ааспыта. Ол кэнниттэн кини Кылааннаахха улахан дьоҥҥо лиэксийэ аахпыта. Онно биир эдэрчи киһи: “Мин ол Ыт Тириитэ диэммин. Кинилэр удьуордара турабын”, — диэбитэ уонна ыйытарын ыйыппыта.
Аймах дьон Ыт Тириитэ диэн ааттаныылара ыкка сүгүрүйүүттэн, ыты ийэ кыылбыт этэ диэн быдан былыргы өйдөбүлтэн силис тардар. Ити туһунан Багдарыын Сүлбэ “Дойду сурахтаах, алаас ааттаах” диэн кинигэтигэр суруйан турар уонна ыкка сүгүрүйүү монгуоллар (хоролорго) тиэрдэр, монгуоллар итэҕэллэриттэн төрүттээх диэн быһаарбыта. Ол этиитин бу Ыт Тириитэ бигэргэтиһэр буолбута. Ыт Тириитэ аймахтар “хоро төрүттээхтэр, саха буолбатахтар” диэн этэр эбит үһүйээн.
Михаил Ксенофонтович кэпсээниттэн: “Икки Хайахсыт нэһилиэк баара. Боотурускай улууска. Бу нэһилиэктэр төрүттэрэ Хадаар нэһилиэктэн төрүттээхтэр. Ол Хадаар хайа эрэ аймахтара биэс уоллаах эбиттэр. Онтон биир уол, бырааттарын кытта иирсэн, күрээн, бу Кытаанахха – Кытаанах Баллыга кэлэн хамначчыт буолбут. Онно үчүгэйдик үлэлээн-хамсаан, Кытаанах Баллыттан сир чаастатан ылбыт. Бэйэтэ нэһилиэк тэриммит. Бу дойдутааҕы аата Тимир Модьугу диэн. Оччотооҕу норуот сэһэнинэн, Дьокуускайга киирэн, көрдөһөн, нэһилиэк аатын ылан тахсыбыт. “Первый Хаяхсытский наслег Боторуского улуса” диэн суруйбут быһыылаах. Ол киһи ханна кэлэн олохсуйбута биллибэт. Оттон кини уола Дьоххо Иҥэрчэ, Дулҕа Сайылык диэн сиргэ олохсуйбут быһыылаах. Кини уҥуоҕа ол Дулҕа Көлүйэҕэ ферма баар тумулугар сытар эргиэһинэ баар. Ол киһи улаханнык байан-тайан олорбут. Кини кыра уолугар Боппуоһап Бүөтүргэ сэттэ сүүс сүөһүнү хаалларбыт. Итинэн төрөппүт ити курдук буолбут быһыылаах”.
Ити аата кылааннаахтар төрүттэрэ Хадаартан кэлбит.
Итини бэлиэтээн этэбит. Тоҕо диэтэргит ол Хадаарга Ыт Кыыһын Алааһа диэн сир баар. Ити сир туһунан Багдарыын Сүлбэ “Саҥа олоххо” (16.01.1981 с) суруйан турар.
Оҕону, киһини Ыт Кыыһа диэн ааттыыр үгэстээх дойду дьонун удьуордарыттан сорохторо Ыт Тириитэ диэн ааттаналлар!
Ыкка сүгүрүйүүнү туоһулуур чахчылар биһиги олохпутугар үгүстэр. Онтон биири эмэни бүгүн манна салгыы ахтан аһарыахха сөп буолла. Урут суруллубуту хатыылабакка эрэ.
Монгуоллар орто үйэлэрдээҕи сүҥкэннээх суруйууларыгар “Истиҥ номоххо” монгуоллар биир ийэ төрүттэриттэн ааҕыллар Алан-гоа туһунан кэпсэнэр. Алан-гоа кэргэннээх эбит. Добу-мэргэн диэн. Киниттэн икки уол оҕолонор. Кэргэнэ өлбүтүн кэннэ өссө үс уолламмыт. Улахан уолаттар ону бу оҕолорун аҕалара кимий диэн ыйытан хаайбыттар. Онуоха Алан-гоа кэпсээбит: “Түүн аайы дьиэ ураатынан чаҕылыҥнас сырдык сыдьаайа сылдьар киһитэ түһэн киирэн кэлэр уонна тараһабын имэрийэр, оччоҕо кини сырдыга испэр өтөн киирэр. Халлаан сырдыыта киһи күөрт ыт буолар уонна тахсан барар”.
Бу маны хоролорго, ол аата Ыт Тириитэ аймахха, сыһыаннааҕын иһин аҕалан кэпсээтибит.
Дьааҥы сахаларын туһунан биллиилээх революционер-учуонай Иван Худяков суруйуутуттан ааҕыахха: “Ыт ороҥҥо төрөөтөҕүнэ, ол оронноох киһи дьоллоох буолар, байар уонна ыччаттанар. Арай ол киһи, акаарыта киирэн, ыт төрөөтүнэн оҕолорун сиргэ тамнаатын, оччоҕуна кинини Ыт Айыыһыта кырыыр. Оччоҕуна кини үйэтин тухары байбат уонна дьоло суох буолар… Кыыс оҕо ырбаахытыгар ыт ииктээтэҕинэ, ол кыыс сотору эргэ тахсар. Оттон уол таҥаһыгар ииктээтэҕинэ, уол ойох ылар… Сытар ыты атыллаан ааһыы – айыы”.
1982 сыл бүтүүтүгэр Багдарыын Сүлбэ Орто Халыма оройуонуттан Д.М. Колесовтан улахан суругу туппута. Онтон быһа тардан ааҕыаҕыҥ: “Кэрэх Ыйаабыт диэн күөл хоту өттүгэр былыргы өтөх баара. Онно олорбут дьону абааһы буулаабыт үһү. Илиэчийбит абааһы, кэргэнэ бардар эрэ, дьиэлээх дьахтары кытта хоонньоһоро үһү. Оттон быыһанаары, дьахтар ыты бэйэтин кытта оронугар сытыарар буолбут. Онтон куттанан дуу эбэтэр сиргэнэн дуу абааһы дьахтары муокастаабат буолбут”.
Аны Абыйтан К.Н. Никулинтан кэлбит суругун ааҕыаҕыҥ: “Оҕо биһигэр ыт оҕотун сытыарыы Абыйга эмиэ баар эбит. Бэйэбин оннук ииппиттэр, оҕо өлбүтүн кэннэ төрөөбүппэр уонна Суорук диэн аат биэрбиттэр. Суорук диэн хара ыты ааттыыбыт. Суор хара – наһаа хара диэн суолталаах. Ыт аатынан оҕо эрдэхтэринэ хос ааттаммыт дьон биһиги дойдуга элбэхтэр: Суорук – Хара ыт, Күөттэ – Күөт ыт, Тыһынай – Тыһы ыт, Кэрэмэс – Үчүгэй ыт, Баһырҕас – элэмэс атахтаах ыт. Көтүппэт – көтөрү көтүппэккэ саба түһэн бултуур ыт. Моойторук – хара эрээри үрүҥ моойторуктаах ыт. Бу барыта оҕолорго бэриллибит ааттар”.
Сунтаарга Ыт Сааҕын Аартыга диэн баар. Ол туһунан фольклору өр сылларга хомуйбут, бэчээттэппит даҕаны Г.Е. Федоров, Михаил Спиридоновичка маннык ис хоһоонноох суруга баар: “Элгээйи сэлиэнньэтиттэн 7 биэрэстэни өрө, Бүлүү өрүһүн уҥа биэрэгэр Ыт Сааҕын Аартыга диэн саамай сүрүн суол аартыга баар. Ыт Сааҕа диэн элбэх оҕолоох дьадаҥы киһи ити аартык үрдүгэр олорбут. Ол билигин сэргэтэ, өтөҕүн онно баар. Былыр дьонугар оҕо турбатын (өлөрүн) иһин, абааһы сиргэнэн сиэбэтин диэн Ыт Сааҕа диэн ааттаабыттар. Өссө сүрэхтэппиттэрэ саарбах”.
Нам хаһыата, оччотооҕуга “Ленин суола” (11.02.1984 с) “Дьаарбаҥ суут” диэн бэлиэ үһүйээни бэчээттээбиттээҕэ. Онтон быһа тардан таһаарар эмиэ тоҕоостоох: “Бу кулуба биир сайын улахан ыһыахха нэһилиэгин “бастаахтарын” ыҥыран, ааттаах ойуунунан дьолун-соргутун салайтаран, үс түүннээх күнү быһа кыырдан, түөрэх бырахтарбыта үһү. Ити бириэмэҕэ Тараҕана соҕуруу баһыгар Чап диэн сиргэ олохтоох тоҕус уон ыттаах Хасха диэн быстар дьадаҥы киһи ыттара соҕуруу тыа саҕатыттан, күөрэ-лаҥкы түһэн, сыһыыга кутулла түспүттэр. Онуоха ыһыах дьоно: “Оо, Хасха иһэр, Хасха” – диэн аймалаһа түспүттэр. Онуоха ойуун: “Оо, дьолгут-соргугут ол Хасха иннигэр түстэ”, — диэбит. Онтон ылата Кайгородов кулуба эстэргэ барбыт”.
Кулуба дьоло-соргута саба сырсан киирбит тоҕус уон ыттан күрэнэн биэрдэҕэ ол!
Ыт – ийэ кыылбыт, кини оҕолорун, дьону, куһаҕан тыынтан, абааһыттан, өлүүттэн-сүтүүттэн араҥаччылыы, көмүскүү сылдьар, тыыттарбат диэн өйдөбүлү кэпсии сылдьар ити үһүйээннэр.
Быыһаттараары-абыраттараары, өбүгэлэрбит оҕолорун, ийэлэрин, аҕаларын уустарын, сирдэрин ыкка сыһыаннаан, ыкка чугаһатан араастаан ааттыы сылдьыбыттар.
Ааптар Сэмэн Жендринскэй, Чурапчы, «Саҥа олох» хаһыат
