Өбүгэбит мындыр өйө, айылҕаны кэтээн көрүүтэ, туохха барытыгар ытыктабыллаах сыһыаннара аһыыр астарыгар көстөр. Кинилэр тымныыны туһанан, туһалаах бактыарыйалары үөскэтэн, үүтү, балыгы аһытан, ас арааһын оҥорууну баһылаабыттара. Оннук астан биирдэстэрэ тар буолар. Тар диэн тыл хайдах үөскээбитин уонна саха култууратыгар туох суолталааҕын туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, АБ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн саха тылын истилиистикэтин уонна нууччалыы-сахалыы тылбаас хаапыдыратын 1 кууруһун маҕыстыраана Марфа Сидорова суруйда, билимҥэ салайааччыта – хаапыдыра дассыана, бэл.б.х. Лидия Егоровна Манчурина.
Тар диэн тугун быһаарыы
Тар диэн аһыйбыт суорат мунньуллубута, ол тоҥмута. Тылбааһа — перебродивший кисломолочный продукт суорат, запасаемый на зиму в мороженом виде; мерзлый суорат [4] .
Тар үөрэ — тарга бэс сутукатын эбэтэр аһылык буолар оту былаан буһарбыт бутугас. Тылдьыкка тылбааһа — похлёбка из сосновой заболони или из съедобных трав, приготовленная на перебродившем суорате (таре) [4].
Тарга кус уҥуоҕун, оту, бэс сутукатын, араас отону кутан, сөрүүн сиргэ өр туруораллар. Маннык үрүҥ ас киһи доруобуйатыгар олус туһалаах. Тар үйэ кэриҥэ умнуллан баран, билиҥҥи ас технологтарынан саҥа сөргүтүллэн, астанар буолла [10].
Тар былыр-былыргыттан, чахчы, саха норуотун тыыннаах хаалларбыт биир сүрүн аспыт буолар. Бу көннөрү ас эрэ буолбатаҕын, ону таһынан айылҕаттан эмтээх, искэ-үөскэ, ас буһарыытыгар туһалаах буоларын бары билэбит.
“Былыргылыы тар бытааннык оҥоһуллар. Урут тары сөрүүҥҥэ тутан, үүтү бэйэтин аһытан, 3 ыйы быһа оҥороллоро. Үүт аһыйдаҕын аайы, үөһэ арахсан тахсыбыт уутун ылан иһэллэрэ. Элбэхтик үүт кутан, уутун ылан истэхтэрин аайы хойдон иһэрэ. Амтаны тупсаран, үөрэ отун эбэллэрэ. Итинник бэлэмнэммит тар аһыыта (кислотнаһа) 3000 Т кыраадыска тиийэрэ. Күһүөрү кустуур кэмҥэ элбээбит үүт кислотата (молочная кислота) кус, балык уҥуоҕун куппуттарын уулларара. Дьиҥэр, былыр отону эппэттэр эбит. Билим өттүттэн көрдөххө, өбүгэлэрбит сөпкө дьаһаммыттар. Тоҕо диэтэххэ, отон антиоксидант курдук, аһытыыны бытаардар элбэх органическай кислоталаах”, – диэн Людмила Иннокентьевна Елисеева “Кыым” хаһыакка тахсыбыт ыстатыйатыгар ааҕыахха сөп [1].
«Тар» диэн тыл төрдө-ууһа
Саха тылыгар «тар» диэн тылынан, эрдэ бэлиэтээбиппит курдук, уһуннук туран аһыйбыт үүтү эбэтэр суораты ааттыыллар. Семантикатынан бу тылы маннык быһаарыахха сөп:
- аһыы/аһыйбыт;
- көөнньүү/аһыы;
- чэбдигирдэр, сөрүүкэтэр тымныы утах.
Тар – былыргы түүр тылыттан үөскээбитин уонна даҕааһын аат төрдүлээх буолуон сөбүн Э.В. Севортян “Этимологический словарь тюркских языков” уонна Clauson G. “An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish” тылдьыттарыгар көрөбүт:
- тар- / дар- — «кыараҕас», «ыгыллыбыт», («узкий», «тесный», «сжатый») (Севортян, 1980, с. 146);
- tar- / dar- — «кыараҕас», «ыгыллыбыт» («narrow», «tight») (Clauson, 1972, с. 528–529).
Мантан тыл маннык суолтата тахсар: «хойдубут, ыгыллыбыт (үүт)» → «аһыйбыт үүт» → «аһыйбыт үрүҥ ас».
Уруулуу омук тылларын ыллахха, атылыы төрүттээх уонна халыыптаах тыллар бааллара биллэр. Ол эрээри үрүҥ аһы бэлиэтиир «тар» диэн тылга көнө аналог суох. Казах уонна киргиз тылыгар «тар» (tar) диэн тыл үрүҥ ас суолтатыгар туттуллубат эрээри, «тары» («просо», «пшено») диэн тыл баар (Севортян, 1980. с. 146). Бу тыл тарга көнө сыһыана суох эрээри, «тар» диэн тыл былыргы төрдүн бэлиэтиир.
Турок тылыгар «dar», татаар тылыгар «тар», узбек тылыгар «tor» диэн тыллар «кыараҕас» диэн суолталаахтар. Мантан көстөрүнэн, тыл төрдө баар эрээри, суолталара аска сыһыана суох.
Э.В. Севортян тылдьытыгар уйгур тылыттан «тар» – «биир сиргэ ык», «хомуй» («на одном месте стеснить», «собрать») диэн туохтууру киллэрбитин бэлиэтии көрдүбүт (Севортян, 1980. с. 161). Бу тары оҥоруу быһаарыытыгар чугас суолталаах диэн бэлиэтии көрдүбүт.
| Тыла | Халыыба | Суолтата | «Тар»-ы кытары сибээһэ |
| Саха тыла | тар | аһыйбыт үүт | көнө суолта |
| Турок тыла | dar | кыараҕас | «ыгыы/ыгыллыбыт» метафората |
| Татаар тыла | тар | кыараҕас | «ыгыы/ыгыллыбыт» метафората |
| Узбек тыла | tor | кыараҕас | фонетическай көрүҥэ |
| Уйгур тыла | тар | на одном месте стеснить, собрать | «ыгыы/хомуйуу» синонима |
| Казах тыла | (суох) | — | сүппүт |
| Киргиз тыла | (суох) | — | сүппүт |
Саха тылыгар «тар» диэн тыл атын уруулуу омуктар тылларыгар тэҥнээтэххэ, ураты сайдыылаах үөскээбит: төрдө tar- → «ыгыллыбыт/хойдубут» → ас тиэрминигэр чопчулааһын → «аһыйбыт үрүҥ ас». Бу даҕааһын аат суолтатыттан чопчу ас көрүҥэр лексикализация холобура буолар диэн быһаарыахха сөп.
Саха норуота атын түүр омуктарыттан өр кэм тэйиччи олорбут буолан, элбэх тыл сайдыбыт, уларыйбыт. Ол курдук, тар диэн тыл саха норуота төрүт дьарыгын күүскэ сайыннарбытын, чуолаан үрүҥ ас култууратын баһылаабытын бэлиэтиир диэххэ сөп.
Саха литэрэтиирэтигэр тар туһунан айымньы
Саха литературатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ Николай Дмитриевич Неустроев «Тар» айымньыта (1925 с.) сахалыы тылынан маҥнайгы кэмиэдьийэ буолар.
«Тар» кэмиэдьийэ сюжета дьиҥ олоххо буолбут түбэлтэҕэ олоҕурбута биллэр. Киирии ремаркаҕа сурулларынан, оонньуу буолар сирэ – ыраах улуус түҥкэтэх нэһилиэгэ. Нэһилиэк ревкомун бэрэссэдээтэлэ Харыйа Ыстапаан улуустан кэлбит бирикээһи сыыһа өйдөөн, 25 куул (нууччалыы «тара») оннугар 25 муунта тары (ас) хомуйтарар. Ити курдук, үөрэҕэ суох Харыйа Ыстапаан улуус дьаһалын бэйэтэ билэринэн тойонноон, бар дьон күлүүтүгэр киирэр.
Манна ааптар тылбаас проблематикатын көтөхпүтүн бэлиэтии көрдүбүт. Сыыһа тылбаас урут даҕаны, билигин даҕаны кыһалҕалаах тиэмэ буолар. Николай Неустроев «Тар» айымньытынан салалтаҕа үөрэҕэ суох дьон үлэлиирин сэмэлиир эрэ буолбакка, өйдөтөр диэххэ сөп. Ол туһунан В.Н. Протодьяконов чинчийиитигэр суруйбутугар ааҕабыт: «Ааптар урукку да былааска, аныгы да былааска салайааччы үөрэхтээх киһи буолуохтааҕар баҕаран суруйталаабыт айымньылара буолуохтаах. Дьиҥ норуот өйүнэн» [4].
Тары оҥорууну сөргүтүү
Кэлиҥҥи кэмҥэ саха дьоно өбүгэлэрин олохторун-дьаһахтарын, кинилэр хайдах олорбуттарын, тугу таҥнан-саптан, аһаан-сиэн сылдьыбыттарын умсугуйан үөрэтэр буолбуттара үөрдэр. Куйаар ситимигэр Ольга Макарова диэн Дьокуускай куорат олохтооҕо тары хайдах оҥорорун, туһанарын туһунан видеота киэҥник тарҕанна [15]. Кини этэринэн, бу сахалар умнуллубут “суперфудтарын” (супер – таһыччы, фуд – аангылыйа тылыттан сахалыыга ас диэн тылбаастанар) тилиннэрии буолар. Кини ырысыабынан тары оҥорорго суорат, аһыйбыт үүт, собо хаппыт уҥуоҕа, отон уонна эмтээх от туттуллар.
Түмүк
Онон «тар» диэн тылы чинчийэн баран маннык түмүккэ кэллибит: бастакытынан, былыргы түүр тылыттан төрүттээх тыл, иккиһинэн, саха төрүт аһа буолар.
“Тар” диэн тыл атын түүр омуктарыгар “кыараҕас” диэн төрүт суолтатын илдьэ хаалбыт буоллаҕына, сахаларга холбуй (холбуллубут) үүт бөлөнөҕүттэн оҥоһуллубут аһы бэлиэтиир тиэрмин буолбут.
«Тар» — өбүгэлэрбит олоҕу көрүүлэрин уратытын уонна хаһаайыстыбаннай укулааттарын бэлиэтиир лингвокультурнай маркер. Биһиги өбүгэлэрбит аһылыктара дьыл кэминэн айылҕалыын тэҥҥэ алтыһар буолан, аныгы нутрициология дьыл кэмигэр сөп түбэһэн аһыырга сүбэтигэр чугас эбит. Саха үрүҥ аһа: тар, үөрэ, бутугас, ымдаан, быырпах, кымыс о.д.а. ас буһарар туһалаах бактыарыйалаах, ферменнээх, битэмииннээх, минераллаах уонна үөһү таһаарар диэн быһаараллар. Оттон бэс, тиит сутуката клетчатката элбэх уонна токсины таһаарар эбит. Аныгы сайдыылаах үйэҕэ анал үөрэхтээх дьон өбүгэлэрбит олохторун-дьаһахтарын, астарын-үөллэрин үөрэтэр буолбуттара кэрэхсэбиллээх.
Туһаммыт литэрэтиирэ
- Елисеева, Л. И. Кыым // Кыым. – 2025. – № 46 (27 ноября).
- Пекарский Э. К. Словарь якутского языка: в 3 т. — Л.: АН СССР, 1927. — Т. 3, ч. 1, вып. 10 (тар–туор).
- Протодьяконов В. Н. Айар тыл уоттаннын!!! Тыл илбиһэ төлөннөннүн!!!: Кэм – литература – төрүт үгэс туһунан санаалар. — Дьокуускай: Бичик, 2009. — 304 с.
- Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта. 10 том, 233 с. https://igi.ysn.ru
- Семенова В. В. Саха төрүт аһа «тар».
- Серошевский В. Л. Якуты: опыт этнографического исследования. — 2-е изд. — М.: Российская политическая энциклопедия, 1993.
- Севортян Э. В. Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на буквы «В», «Г» и «Д» / Э. В. Севортян; Акад. наук СССР, Ин-т языкознания. — Москва: Наука, 1980. — 395 с.
- Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. — Oxford: Clarendon Press, 1972.
- Саха сахалыы саҥарыахтаах // Kyym.ru. — URL: https://kyym.ru/synnalanna/s-be/642-sakha-sakhalyy-sa-aryakhtaakh
- Дьиҥнэх тары сөргүтэн оҥоруу // Электронный ресурс. – URL: https://dalbarhotyn.ru/main/diҥneeh-tary-sөrgүten-oҥoruu/
- Тар // Википедия: свободная энциклопедия. — URL: https://sah.wikipedia.org/wiki/Тар
- Үйэлээх үгэһи тутуһан // Электронный ресурс. — URL: https://xn--90adptbcs3gya.xn--p1ai/yjeleeh-ygehi-tutuhan/
- Якутянка решила воссоздать древний напиток тар по рецепту предков // Sakhaday.ru. — URL: https://sakhaday.ru/news/yakutyanka-reshila-vossozdat-drevniy-napitok-tar-po-receptu-predkov
ТӨРҮТАС.САХАСИРЭ рубрика атын матырыйаалларын бу сигэлэринэн киирэн ааҕыахха сөп:
ТӨРҮТАС.САХАСИРЭ: Сахалар үүттэн оҥоһуллар ытык аспыт суорат буолар
ТӨРҮТАС.САХАСИРЭ: Оҕо төрүүр сиэригэр-туомугар саха төрүт аһын оруола
