Бүгүн аан ыстатыйаҕа тосхол туһунан билиһиннэрэбит. М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтэ өссө 2022 сыллаахха Саха информационнай ааҕыныстыбаны кытта “Билим” альманааҕы таһаараллар. Ол кэмтэн оруобуна 100 билим ыстатыйата тахсан, сахалыы тыллаах ааҕааччы сэҥээриитин ылла. Дьон билим өттүттэн интэриэһинэй чахчыларга олоҕурбут көрүүлэрдээх, дириҥ хорутуулаах чинчийиилэрдээх, киэҥ толкуйдатар ырытыылардаах тиийимтиэ тылынан суруйууларга наадыйарын биллэрдэ.
Онон быйылгыттан үнүстүүт саха тылын истилиистикэтин уонна нууччалыы-сахалыы тылбаас хаапыдырата уонна СИА, 2026 сылга Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр норуоттар сомоҕолоһууларын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр култуура сылларынан, “Билим” альманаах иһинэн ТӨРҮТАС.САХАСИРЭ сыһыарыыны саҕалыыр. Манна маҕыстырааннар, бакалаабырдар уонна, биллэн турар, устудьуоннары үөрэтээччи учуонайдар саха омугун төрүт аһыгар сыһыаннаах ыстатыйалара тахсыахтара.
Саха төрүт аһын туһунан СИА былаһааккатыгар ыйга биирдэ таһаарыахпыт. Манна эһиги ааҕыаххыт: төрүт ас историятын, айах тутан ыалдьыты көрсүү сиэрин-туомун, саха куухунатын уратытын уонна үйэлэри уҥуордаан кэлбит аска сыһыаннаах үгэстэри, улуу суруйааччылар айымньыларыгар аһы, аһылыгы уус-уран ойуулааһыннарын, ас аатын этимологиятын, таба суруллуутун, тылбааһын уонна өбүгэ саҕаттан билиҥҥэ диэри тиийэн кэлбит ас ырысыабын уо.д.а.
Тосхол иһинэн куоҥкурустар, оонньуулар, маастар-кылаастар баар буолуохтара, онон ый бүтэһик күнүгэр тахсар “Билим” альманах “ТӨРҮТАС.САХАСИРЭ” сыһыарыытын көтүппэккэ көрүҥ, ааҕыҥ, биһигини кытта бииргэ буолуҥ. Санааларгытын, эбии этиилэргитин, бэйэҕит быраактыкаҕытын кэмэнтээрийдэргэ суруйаргыт көҥүл. Интэриэһинэй элбэх буолуоҕа диэн эрэннэрэбит.
Бастакы ыйытыы: Саха национальнай аһын култуурабыт кодун быһыытынан ылынар кэммит кэллэ дуо? Хоруйдаргытын кэмэнтээрийдэргэ эбэтэр polina_nikolaeva2015@mail.ru почтаҕа суруйан ыытыаххытын сөп.
Билигин да мэдиссиинэҕэ, доруобай буолууга кини үөрэҕин көдьүүстээхтик туттар киһибит Гиппократ этэн турар: «Биһиги аспыт эмпит буоллун (Пусть наша пища станет лекарством)» диэн. Гиппократ ыарыы сыыһа аһыыртан уонна хамсаныы суоҕуттан үөскүүрүн чуолкайдык бэлиэтээбит Былыргы Греция бырааһа буоларын билэбит. Кини аһылыгын олус көрүнэрин, доруобай ас диэн баарын дакаастаабытын, 90-чатыгар чугаһаан баран, олохтон барбытын история суруйар. Бэлиэтээн эттэххэ, ол саҕана орто саас баара-суоҕа 40 сылга тэҥнэһэрэ.
Төрүт астарбыт ааттарын төһө билэбитий?
Саха сирэ – Россия Арктикатын территориятыгар киирсэр. Өрөспүүбүлүкэҕэ, Бүтүн Россиятааҕы нэһилиэнньэ 2020 сыллааҕы биэрэпиһинэн, 139 омук бэрэстэбиитэлэ олорор. Саха сирин нэһилиэнньэтин ахсаана, 2023 сыл бэс ыйыгар, 1 мөлүйүөн буолбутун айхаллыы көрсүбүппүт. Нэһилиэнньэ сүрүн чааһын саха омуга ылар – 47,1%. Салгыы нууччалар – 27,8%, эбэҥкилэр – 2,4%, эбээннэр – 1,3%, кыргызтар – 1,1%.
Өбүгэ саҕаттан сахалар, атын норуоттар курдук, төрүт астаахтарынан биллэллэр. Сүөһү тутар буолан, үүттээхтэрэ-эттээхтэрэ, манна эбии алаастарын күөлүн балыгын уонна моонньоҕону, сугуну сииллэрэ, мас субатынан, эмтээх отунан чэйдэрин өрүнэллэрэ. Саха сирин ураты айылҕалаах — кыһынын томороон тымныы, сайынын өҥүрүк куйаас — усулуобуйатыгар олорор дьон күннээҕи астарыгар белок, сыа, аһытыллыбыт үүт ас баар буолуохтаах диэн өбүгэлэрбит билэллэрэ, эттэрэ-сииннэрэ оннугу да ирдиирэ. Сүөһүттэн тугун да бырахпаттара, барытын ас-таҥас оҥостоллоро. Бары тус-туспа ааттаахтара: кымыс, тар, хаан, үөрэ миинэ, бутугас уо.д.а. Хайдах астаммытынан, дьыл кэмиттэн кытта көрөн аата араастаһара. Холобур, балыктан ас аата: аҕараа, барча, сыма, саккаа, хохту диэннэргэ арахсар.
Саха төрүт аһын аатын, быһаарыыларын, тылбааһын А.Е. Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй айымньыларыгар көрөбүт. Биһиэхэ Дьокуускайга Саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар 1978 сыллаахха тахсыбыт “Ырыа-хоһоон” кинигэтэ көмө буолар:
Аҕараа – каша из сушеной мелкой рыбы
Барча – вареная и сушеная мелкая рыба
Сыма – сырая рыба без соли, сваленная в яму без сруба и засыпанная землею
Саккаа – вяленая мелкая рыба
Хохту – рыба, сушеная сырым
Көмүс хатырыктаах – рыба
Ыылаах эт – мясо очень тощей скотины
Собулҕа – тощее мясо
Көлбөх – сгустившееся и окисляющееся молоко
Таһаараары үөрэ – в кипяченый состав из 25% молока и 75% воды кладут немного тара, травы и сбивают мутовкой, и готова похлебка.
Көҕөлөҥ үөрэ – предыдущее кушанье, но без тара
Оттоох үөрэ – то же, что и таһаараары үөрэ, но где трава заменена сосновой заболонью
Бутугас – предыдущее кушанье, где трава и заболонь заменены ничтожным количеством муки
Ытыйан ас – таттинское название бутугаса
Аарах – суррогат молочных продуктов
Үрүҥ толлох – молочные продукты
Араҕас илгэ – божественная целебная жидкость
Талыы чалбараҥ – изобилие молочных продуктов
Мантан салгыы Өксөкүлээх Өлөксөй туттубут астарын ааттарын тылбаастарын атын тылдьыттарга көрөбүт:
Арыы – коровье масло (ср. үрүҥ) (ЭКП); сливочное масло (СНКТ)
Тар – ср. бур. тарак кислое молоко, “тараҕ” сыворотка, простокваша, суорат (ЭКП)
Суорат – мерзлая простокваша (СНКТ);
Кымыс – кумыс, напиток из кобыльего молока, квашеное молоко (СНКТ);
Үүт – молоко (СНКТ)
Ымдаан – напиток, квашеное молоко, разведенное кипяченой водой (СНКТ), умдаан
Сиҥэ – напиток, кипяченое молоко, разбавленное холодной водой (СНКТ)
Үрүмэ – пленка, пенка на кипящем молоке (СНКТ), юрюмэ (ҮөТ)
Кэһиэх – накипь на посуде, нагар (СНКТ)
Иэдьэгэй – творог, творожная масса (СНКТ)
Сүөгэй – сливки, сметана (СНКТ)
Сибиин кымыс — насыщающий, питательный (СТБУТ)
Уохтаах кымыс — крепкий (ЯРС)
Көйөргө кымыс — густой прохладный (ЯРС)
Саамал кымыс — готовый кумыс для переливания из сосуда в сосуд (ЯРС)
Эт – мясо (СНКТ)
Харыҥ – желудок, брюшина скота (СНКТ)
Чаҥкычах (таҥкычах) – раздел желудка у жвачных животных, книжка (СТБУТ)
Туйах – копыто, копытце (СНКТ)
Субай хаан – алая кровь, артериальная кровь (СНКТ).
Отон – ягода, плод (СНКТ)
Дьордьомо – черная смородина
Сугун – голубика, голубица (СНКТ)
Билигин аһыыр астарбыт ааттарын толору билэбит диэн этэр кыахтаахпыт дуо? Холобур, ис үөрэтигэр чаҥкычаҕын (таҥкычаҕын) куттугут ини диигит дуу, кинигэтин куттугут ини диигит дуу? Сэрэйдэххэ, кинигэтин диир буолуохтааххыт. Мин эмиэ бу тыа сиригэр кэлэн, төрүт аһы билиигэ өйбүн-санаабын уура иликпинэ, кинигэтин диир этим. Ийэм этэринэн кыра сылдьан олох да кинэгиинэтин диир үһүбүн. Билигин күһүҥҥү идэһэ кэнниттэн, оҕолорбун кытта остуол тула олорон, ис үөрэтин бэлэмнииргэ сүрэҕин, бүөрүн, үөс тардарын, таҥкычаҕын, харыҥын сууйан-сотон кырбыыбыт.
Дьиҥэр, туох барыта ааттан саҕаланар. Аат, аат тыл, аата-суола. Тылбааһыгар да көрдөххө имя, известность, слава (ЯРС) диэн. Ол аата аһыыр аскын аатынан билэҕин, аатынан ылынаҕын, оччоҕуна эрэ этиҥ-сииниҥ, сүрэҕиҥ-быарыҥ, өйүҥ-санааҥ ылынар, оччоҕуна эрэ аһыҥ доруобуйаҕар иҥэр, туһалаах буолар. Билбэт эбэтэр атыннык ааттыы сылдьар буоллаххына – ылыммаккын. Холобур, киһиэхэ сыһыан эмиэ оннук. Ааттыын-суоллуун билэр киһигин кытта ордук арыллан кэпсэтэҕин, бэйэ-бэйэҕитигэр бэрсэр информацияҕыт, тиэкискит ордук ылыннарыылаах буолар, өйдөһөҕүт, салгыы бииргэ сайдаҕыт. Оннук барыта тыыннаах, тыл – тыыннаах, аат – тыыннаах.
Онон олунньу ыйтан саха төрүт аһыгар туур айаммыт саҕаланар. Бастакынан саха билигин да саамай сүрүн ас оҥосторо – суорат туһунан – тахсыаҕа.
Кылгатыылар:
- ЭКП – Э.К. Пекарскай Словарь якутского языка, Академия наук СССР, 1959 г., т.1,2,3.
- СНКТ – Сахалыы-нууччалыы кылгас тылдьыт, Үөрэх тылдьыта, 4-с таһаарыы, Дьокуускай, Бичик, 2012 сыл.
- СТБУТ – Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта, электроннай вариана.
- ЯРС – Якутско-русский словарь, под редакцией П.А. Слепцова, Издательство “Советская энциклопедия”, Москва, 1972 г.
Суруйда бырайыак ааптара: Полина Николаева,
М.К. Аммосов аатынан ХИБҮ АБ ХИНТуоКҮ
СТИуоНСТ хаапыдыратын маҕыстыраана,
билимҥэ салайааччыта С.В. Иванова,
хаапыдыра дассыана, бэл.б.х.
