Кулун тутар 30 күнэ. Ил Дархан Кыайыы күнүгэр Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарыгар биир мөлүйүөн солкуобай төлөбүрү аныырга быһаарыы ылынна. Бүгүн өрөспүүбүлүкэҕэ Аҕа дойду Улуу сэриитин 7 кыттыылааҕа олорор. Хас биирдиилэрэ хорсун быһыы, тулуурдаах буолуу уонна төрөөбүт дойдуга таптал бэлиэтэ буоларын, хас биирдиилэринэн киэн туттарбыт туһунан Айсен Николаев бэлиэтээтэ. «Бу быһаарыынан ыарахан тургутуулары ааспыт, дойдубут көҥүлүн көмүскээбит, инникини бэлэхтээбит кыайыылаахтар көлүөнэлэригэр дириҥ ытыктабылы, истиҥ махталы биллэрэбит», — диэн эттэ.
Кулун тутар 30 күнэ. Ил Дархан, «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа эрэгийиэннээҕи салаатын сэкирэтээрэ Айсен Николаев А.С.Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатырын дириэктэрэ Александр Лобановы кытта көрсүһүүтүгэр тыйаатыр сайдыытын, дьиэтин туругун, материальнай-техническэй өттүн бөҕөргөтөр боппуруостарын, итиэннэ саҥа айар бырайыактары олоххо киллэрии кэскилин дьүүллэстилэр. Айсен Николаев бүгүҥҥү күҥҥэ тыйаатыр олоҕо күөстүү оргуйарын, толору саалалар, туруорууларга үрдүк интэриэс, дьоһун премьералар, норуоттар икки ардыларынааҕы уонна гастуруоллуур бырайыактар кэлэктиип талаанын уонна дьыалатыгар бэриниилээхтик үлэлиирин туоһулуурун бэлиэтээтэ. Быйыл тыйаатыр төрүттэммитэ 135 сылын туолар, Уһук Илин уокурукка саамай аҕа саастаах тыйаатыр буолар. Бу тыйаатыр уһун суолу ааспытын, Саха сирин култууратыгар дьоһун суолталаах миэстэни ыларын көрдөрөрүн туһунан этилиннэ. Көрсүһүүгэ Саха сиригэр биллэриллибит Култуура сылын чэрчитинэн ыытыллар тэрээһиннэргэ ураты болҕомто уурулунна. Быйыл кэллэктиип өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр гастуруолга барыаҕа. Манна Донецкай тыйаатыра бэйэтин туруорууларын көрдөрүөҕэ.
Муус устар 1 күнэ. Ил Дархан Арассыыйа либеральнай-демократическай баартыйатын эрэгийиэннээҕи салаатын салайааччыта, Ил Түмэн дьокутаата Гаврил Парахины кытары көрсүһүүтүгэр өрөспүүбүлүкэҕэ оҕо успуордун сайыннарыы, байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйөөһүн боппуруостарын дьүүллэстилэр. Бэлитиичэскэй диэйэтэл Владимир Жириновскай быйыл муус устарга төрөөбүтэ 80 сылын судаарыстыба таһымыгар бэлиэтиэхтэрэ. Саха сиригэр үбүлүөйгэ ананар тэрээһиннэр тустарынан өрүттэр кэпсэттилэр. Быыстапкалар, кинигэлэр сүрэхтэниилэрэ, үөрэх тэрилтэлэригэр бэлиитик дойду сайдыытыгар кылаатын туһунан уруоктар уонна лиэксийэлэр ыытыллыахтара. Эрэгийиэннээҕи салаа баартыйаны төрүттээччигэ пааматынньык оҥорорго үбү көрдө.
Муус устар 2 күнэ. Айсен Николаев Саха сирин олохтоохторун, уопсастыбанньыктары, волонтердары Гражданскай актыбыыс күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Бүгүн «Добро.рф» федеральнай платформаҕа хайы-үйэ 41 тыһ. тахса Саха сирин олохтооҕо бэлиэтэннэ. Быйыл 6300 тахса волонтер араас ыстаап үлэтигэр быһаччы кытынна. Бу сыыппара көннөрү статистика эрэ буолбатаҕын, ити кинилэр түмсүүлээхтэрин уонна ыҥырыыга бастакынан тиийэргэ бэлэмнэрин кэрэһэлиирин, кинилэр көҕүлээһиннэринэн дьоһун суолталаах социальнай бырайыактар олоххо киирэллэрин Ил Дархан бэлиэтээтэ. Байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар – байыастарга уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр улахан кыһамньы ууруллар. Дьокуускай куоракка уонна хас биирдии улууска үлэлиир волонтердар ыстааптара гуманитарнай көмөнү хомуйуунан, наардааһынынан уонна тиэрдиинэн дьарыктаналлар. 2022 сылтан #МЫВМЕСТЕ Бүтүн Арассыыйатааҕы аахсыйа «Саха сирэ эйигин кытта!» ыстаап 135 туонна гуманитарнай таһаҕаһы уона 3800 тахса анал баһыылканы ыытта. 2025 сылга «Бары бииргэ Кыайыыга!» баҕа өттүнэн көмөлөһөөччүлэр бастакы пуорумнара 1200 тахса киһини түмпүтэ. Ааспыт сыллааҕы Бэрэсидьиэн граннарын Пуондатын куонкуруһун түмүгүнэн Саха сирэ Уһук Илин федеральнай уокурукка үс көрдөрүүнэн инники күөҥҥэ тахсыбыта: бэриллибит уонна өйөммүт сайаапкаларынан, ону тэҥэ тардыллыбыт үп-харчы сууматынан. Култуура көҕүлээһиннэрин Бэрэсидьиэн пуондатын куонкуруһугар Саха сирин уопсастыбанньыктара түһэрбит уонна өйөбүл ылбыт сайаапкаларынан бастаан иһэллэр.
Муус устар 2 күнэ. Ил Дархан Казань куоракка «Казань Экспо» быыстапкалыыр кииҥҥэ «Энергопром» норуоттар икки ардыларынааҕы эньэргиэтикэ пуорума аһыллыытыгар кытынна. Айсен Николанв бу пуорум эньэргиэтикэни сайыннарыы боппуруостарын дьүүллэһэр сүрүн былаһааккалартан биирдэстэринэн буоларын бэлиэтээтэ. Манна инфраструктураны саҥардыы, көдьүүһү үрдэтии, сыппара технологияларын киллэрии уонна да боппуруостары көрдүлэр. Пуорум чэрчитинэн ыытыллар быыстапкаҕа 117 хампаанньа кыттар. Ол иһигэр тас дойдуттан — 13, Арассыыйаттан — 69 уонна Татарстантан — 35. Ил Дархан пленарнай мунньахха тыл этиитигэр 1925-1935 сылларга ССРС-ка олоххо киирбит ГОЭЛРО бырагырааматын түмүгүн санатта. 1,75 мөл. кВт·ч кыамталаах 30 электроыстаансыйаны тутар былааннаммыта, ол эрээри дьиҥнээх түмүктэр былааннары баһыйбыттара. Чуолаан тутуллубут ыстаансыйалар кыамталара 4,4 мөл. кВт·ч. тэҥнэспитэ. Айсен Николаев былаанынан 2042 сылга диэри 88,5 ГВт кэриҥэ саҥа эньиэргийэни оҥорор кыамталары киллэрии буоларын бэлиэтээтэ. Дойдуга олус суолталаах сорук олоххо киирэрин туһугар салааны салайыы тиһигэ толору уларыйыахтааҕын туһунан эттэ. Кимэн киириилээх үлэ, административнай мэһэйдэри туоратыы, саҥа кыамталары тутааччыларга көмө былааннанар, онон бырайыак сөпкө ГОЭЛРО 2.0 диэн ааттааммытын Ил Дархан бэлиэтээтэ.
Муус устар 2 күнэ. Айсен Николаев норуоттар икки ардыларынааҕы «Энергопром» пуорум чэрчитинэн «Эньэргиэтикэ» хайысханан дойду Судаарыстыбаннай сэбиэтин хамыыһыйатын мунньаҕын ыытта. Кини бигэ тирэхтээх, хаачыстыбалаах уот ситиминэн хааччыллыы экэнэмиичэскэй сайдыы акылаата буоларын бэлиэтээтэ. Сүрүн соругунан эньэргиэтикэҕэ технологияларынан инники күөҥҥэ тахсыыны ситиһии буоларын, онуоха Арассыыйаҕа бэйэ айбыт технологиялара уонна оҥорон таһаарыы тэрийии наадатын туһунан эттэ. Ол иһин ааспыт 2025 сылга саҥа технологиялары олоххо киллэрэр оборудованиены оҥорорго туһуламмыт «Саҥа атом уонна эньэргиэтикэ технологиялара» диэн национальнай бырайыак үлэтэ саҕаламмытын иһитиннэрдэ. Национальнай бырайыакка чохтон эньиэргийэни оҥорор кэскиллээх технологиялары олоххо киллэриигэ дьаһаллары ылынарга этии киллэрдэ. Бу Россия инники күөҥҥэ тахсарга ситиһиэхтээх саҥа хайысхата. Эньэргиэтикэни сайыннарыы Генеральнай исхиэмэтигэр олоҕуран 2042 сылга диэри 88,5 ГВт саҥа кыамталары киллэрии былааннанар. Экспертэр сабаҕалыылларынан, ити 31 ГВт уопсай кыамталаах 258 кэриҥэ газ турбинатын уонна 73 ГВт кэриҥэ кыамталаах 430 паровой турбинаны туруорууну эрэйиэҕэ.
Муус устар 4 күнэ. Айсен Николаев булт бэтэрээннэрин, удьуор булчуттары, өбүгэ үгэһин харыстаан илдьэ сылдьар уонна салгыыр бары дьону Булчут күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Булт — Саха сирин норуоттарын төрүт култуураларын арахсыбат сорҕото, олох-дьаһах төрүтэ, көлүөнэлэр бигэ ситимнэрэ уонна төрөөбүт айылҕаҕа дириҥ ытыктабыл бэлиэтэ буоларын бэлиэтээтэ. Бүгүн өрөспүүбүлүкэҕэ булт хаһаайыстыбатын тупсарыыга тиһиктээх үлэ ыытыллар. Уопсай туттуллар сирдэргэ идэтийбэтэх дьон уонна успуорт булдугар 54 098 көҥүл бэрилиннэ. Саха сирэ дойдуга биир бастакынан көҥүлү түҥэтиини сэрэбиэй көмөтүнэн ыытыы дьэҥкэ тиһигин олоххо киллэрбитэ. 2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн булт билиэтин биэрии уонна көтүрүү судаарыстыбаннай өҥөтө электроннай көрүҥүнэн оҥоһуллар. Кыыл-сүөл эйгэтин харыстааһыҥҥа уонна элбэтиигэ ураты болҕомто ууруллар. Өлүөнэ-Өлөөн хайысхаҕа хотугу кыыл табалары үөһэттэн кэтээн көрөн, учуот ыытылынна. Ол түмүгүнэн 71 124 таба ааҕыллыбыт. Саха сирин булчуттара уопсастыбаннай үлэҕэ көхтөөхтүк кытталлар: кыыл-сүөл аһыыр сирдэрин тэрийэллэр, кыһыҥҥы кэмҥэ тыа кыылларыгар аһылык бэлэмнииллэр, экологияҕа сыһыаннаах тэрээһиннэри ыыталлар, ыччаты айылҕаҕа уонна тыа сокуонугар ытыктабыллаахтык сыһыаннаһарга үөрэтэллэр.
Муус устар 5 күнэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэҕэ Аҕа күнүнэн Саха сирин олохтоохторун эҕэрдэлээтэ. Билигин Аҕа уопсастыбаҕа оруола хаһаҥҥытааҕар да улаханын, уолаттары дьиҥнээх эр дьон, көмүскээччилэр, оттон кыргыттары таптыыр, бэриниилээх ийэлэр гына иитиигэ сүҥкэн суолталааҕын бэлиэтээтэ. Былыр-былыргыттан Саха сиригэр аҕалар уолаттары кыра саастарыттан эппиэтинэстээх, эр санаалаах буоларга, дьиэ кэргэттэрин, дойдуларын таптыырга, көмүскүүргэ үөрэтэллэрин, бу үтүө үгэстэри саха дьоно бүгүн да тутуһалларын, саха байыастара анал байыаннай эпэрээссийэҕэ көрдөрөр хорсун быһыылара, сатабыллара үксүгэр дьиэ кэргэҥҥэ иитии түмүгэ буоларын туһунан эҕэрдэҕэ этиллэр. Аҕалар үүнэр көлүөнэни иитиигэ туһуламмыт дьоһун бырайыактары көҕүлүүллэр, уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй олоххо көхтөөхтүк кытталлар. Өрөспүүбүлүкэҕэ судаарыстыбаннай бэлиитикэ биир тутаах хайысхатынан аҕа уопсатыбаҕа суолтатын үрдэтии, дьиэ кэргэн туруктаах буолуутугар оруолун билинии буолар. «Ытык аҕа» бочуоттаах бэлиэнэн ааспыт сылларга 36 аҕа наҕараадаламмыта. Бу наҕараада элбэх оҕолоох аҕаларга оҕону иитиигэ өҥөлөрүн уонна уопсастыбаннай олоххо кылааттарын иһин сылга иккитэ – Саха сиригэр Аҕа күнүгэр уонна Арассыыйаҕа Аҕа күнүгэр туттарыллар. Наҕараадаҕа 100 тыһ. солк. кээмэйдээх биир кэмнээх харчы көрүллэр. Биир бэлиэ түгэнинэн сыл аайы аҕалар, уолаттар күрэхтэһиилэрэ – «Аҕа күрэҕэ» буолар. Өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллибит күөн-күрэс үгэс буолбут сыаннастары бөҕөргөтөргө ананар, дьиэ кэргэн, төрүт, успуорт үгэстэрин нөҥүө чөл олоҕу тутуһууга уонна сайыннарыыга туһуланар.
Муус устар 5 күнэ. Бу күн Дьокуускайга быйыл төрдүс төгүлүн ыытыллар саахымакка Ил Дархан Кубогын сүрүн күрэхтэһиитэ – Арассыыйа Кубогын түһүмэҕэ саҕаланна. Быйылгы турнир Саха сиригэр саахымат хамсааһына төрүттэммитэ 100 сылыгар ананар. Быйылгы кубок уратыта — түөрт турниртан турар. Ол курдук, саахымат композициятыгар, блицкэ, рапидк уонна классическай саахымакка күрэхтэһэллэр. Итиэннэ киин куоракка эрэ буолбакка, Өктөмҥө, Аллараа Бэстээххэ ыытылынна. Ил Дархан бэлиэтииринэн, маннык күрэхтэһиини кэҥэтии ыччаты, оҕолору успуорт бу көрүҥэр көҥүлээһиҥҥэ суолталаах. Айсен Николаев иһитиннэрбитинэн, 12 эрэгийиэнтэн 145 спортсмен, ол иһигэр аан дойдутааҕы 7 гроссмейстер кыттара турнир статуһун үрдэтэр. Бу Саха сирин эдэр саахыматчыттарыгар улахан уопут, ааттаах-суоллаах маастардартан элбэххэ үөрэнии, күрэстэһиини сытыырҕатыы, бэйэ кыаҕын сайыннарыы буолар. Ил Дархан бары кыттааччыларга ситиһиини, кыраһыабай комбинациялары, ким күүстээх – ол кыайдын диэн баҕа санаатын тириэртэ.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Муус устар хаардаах бастакы күннэрэ түбүкпүтүн эптэллэр да, кыһыҥҥы айан суолларын баттаһа олоххо киириэхтээх үлэлэри ситэриэххэ, толкуйдаабыппытын толоруохха!
Ааптар: Афанасий Ноев
