Ыам ыйа. Кус-хаас кыстаабыт сылаас дойдуларыттан күргүөмүнэн кэлэрин кэтэһэр кэммит быйыл эмиэ сылааһынан угуттаабат чинчилээх. Хаартан уу кэлэрэ саарбах. Быйыл кыһын күүскэ тымныйталаан, сир ирбэт тоҥо силбэһэ-силимнэһэ тоҥно. Онон сир сииги иҥэрэрэ дуона суох. Уулаах тоҥмут үрэхтэр, сүлбэлэр туолан тураллар.
Дьэ, күүтүүлээх ардахпыт Ньукуолун иннинэ күнү быһа түһэн, сири-уоту сиигирдиэ, сир кырса көҕөрө чэлгийиэ. Хатааһын ый бүтүөр диэри салҕаныа. Күөллэр хойутуу сайыахтара. Уу хаһааммыт эрэ кусчуттар бултуйуохтара. Түүнүн тоҥорор. Онон, кусчуттар, сылаастык таҥна сылдьыҥ.
Андрей Варламов, СӨ үтүөлээх зоотехнига, дьылдьыт
Бэс ыйа. Кусчуттар аны андыны кэтэһэллэр. Анды олус үрдүгүнэн көтөр. Кыырай халлаантан, көстөөх сиртэн үстэ төхтүрүйэн түһэр. Онон дулҕаны кэриэрдэн хараардан оҥоһуллубут мончууктары астахха, ыраахтан көстөр, тардыылаах буолар. Анды ааһан иһэн көрөн, түһүөҕэ. Көтө охсубат боччумнаах көтөр. Ууттан дагдайан, холбоһоллорун күүтэн, ытыллар.
Ый саҥатыгар сөрүүн. Илинтэн тыал уоскуйбакка, анды үөрэ 5-с кэнниттэн күргүөмүнэн ааһыа. Салгын 25-27 кыраадыс итийдэҕинэ, утатан түһэр. Ааспыт сыл ахсынньытыгар 7 эрэ күн арыый сылыйа сырытта. Онон бэс ыйыгар кураан, куйаас күннэр туруохтара.
Былырыын сөмөлүөтү көтүтэннэр, бэс ыйыгар таппыт сиригэр син ардаабыта. Быйыл үп-харчы татым диэн, былыттары ытан ардаҕы түһэрбэтэххэ,сүөһүлээх-сылгылаах ыалларга ыарахан күннэр тириэхтэрэ. От үүнүүтүн бэс ыйынааҕы ардах быһаарар. Сир аһа хатар-куурар. Хаптаҕас, дьэдьэн, отон саҥардыы сибэккилээн иһэннэр, кэхтэллэр.
Ааспыт сайын илин эҥээргэ бэс ыйын 15-17 күннэригэр -5 кыраадыска тиийэ тоҥорон, дьэдьэн, хаптаҕас, моонньоҕон, оннооҕор отон сибэккилэрэ үлүйбүттэрэ. Эрдэ олордуллубут хортуоппуй уга 15-20 см быган биэрбитин хаһыҥ хаарыйбыта. Кырдьаҕастардаах ыаллар үүнээйилэрин бүрүйэн, буруолатан, быыһаабыттара.
От ыйа. От-мас силигилии ситэн, айылҕа тупсар чыпчаал кэмэ. Отчуттар хотуурдарын тыаһаталлар. Ый саҥатыгар куйаас күннэр сатыылыахтара. Кыралаан быстахтык ардыа. Бөтүрүөп ардаҕа ый ортотугар түһүөҕэ. Ый ортотуттан сөрүүдүйүө. Ый бүтүүтэ кыралаан ардыа.
От үүнүө дуо? Эппитим курдук, бэс ыйыгар көтөр аал көмөтүнэн ардах иккитэ төхтүрүйэн түспэтэҕинэ, үүнээйи, сир аһа хатыа, кырдал сиргэ аһыҥа хойдуо. Ойуур уотуттан үөскээбит уулаах сирдэр быйыл сайын дьэ кууруохтара. Дьон үксэ үрэҕи батан оттуо. От күндүтүйэр кэмэ кэлэн иһэр. Сиргитин күрүөлээн, сылгыга-сүөһүгэ тэбистэримэҥ.
От сиэмэтэ ситэн түспүтүн, ый 20-тин кэнниттэн оттооҥ. Анаммыт сиргитин сөптөөҕүн оттоон кэллигит, аны сири тараан, диискэлээн, көпсөтүҥ. Оччоҕуна эрэ от үүнүө. Быйыл кыһын сир ирбэт тоҥнуун силимнэстэ. Ол аата сиртэн ыгыллан тахсар уу аҕыйах буолуо. Куула тыаҕа ирбэт тоҥ ирэн, маардар, үрүйэлэр уунан туоллулар. Ол үчүгэй эрээри, айаны-сырыыны атахтыыр.
Аныгы отчуттар сайдыыны батыһан, оту пресстииллэр. Пресстэммит от сотору курсуйар, сытыйар уонна сүрдээх түргэнник бүтэр. Ким сүрэхтээх, сатаатар, курулатар оккутун сахалыы кэбиһэргитигэр сүбэлиибин.
Атырдьах ыйа. Алаас аайы кэбиһиилээх оттор кэчигирээбиттэрин харах үөрэ көрөр. Ый устата сөрүүн кураан күннэр туруохтара. Ый ортотугар уонна бүтүүтүгэр Ыспааһап ардаҕа түһүөҕэ. Хаһыҥҥа хаптарбатаҕына, отон үүнүө.
Күһүҥҥү кус булдугар уол оҕолору батыһыннаран, уһуйуҥ. Булт – судургу дьарык буолбатах. Уолаттар сүрэҕэлдьииллэр, сорохтор куһу аһыналлар. Булчут буолар дьоҕур саха хааныгар баар. Бултуу үөрэммит уол оҕо аармыйаҕа бэлэм, ханнык баҕарар быһылааҥҥа уолуйбат, барыны бары сатыыр буола улаатар.
Тускул: “Үргэл сулус Ый иһинэн ааста, онон 2025 сыл сайыныгар өтөрүнэн буолбатаҕын өҥсүйүө, сир аһа бөҕө үүнүө”, – диэн үөрдүбүтэ. Бэс ыйын ортотугар илин эҥээргэ улаханнык хаһыҥнаан, сир аһа үлүйэн, ытыс соттубуппут. Арай, груздь уонна масленок тэллэйдэр хойуутук тахсыбыттара. Тускулбут быйыл эмиэ хаһан даҕаны буолбатах өҥ сайын кэлиэҕин билгэлиир. Дьэ, көрүөхпүт…
Андрей Варламов, СӨ үтүөлээх зоотехнига, дьылдьыт
Источник: https://ulus.media
