23 От ыйа 23.07
  • 17°
  • $ 87,78
  • 95,76

Тулалыыр эйгэ кэрэтэ – тиэргэнтэн...

11:30, 13 сентября 2016
Текст:
Читайте нас на
Яндекс Новости
ЯДВ

«Киһи уонна айылҕа арахсыспат биир тыыннаахтар», – диэн Василий Протодьяконов-Кулантай бэргэн этиитигэр олоҕуран, киһи барахсан айылҕалыын ситимэ олус күүстээх уонна дириҥ суолталаах. Ханнык баҕарар ыал эйгэтэ, айылҕата кэрэ буоларыгар арааһы тобулар. Быйыл өрөспүүбүлүкэҕэ Олоҕу-дьаһаҕы тупсарыы, улууспутугар Гражданскай көҕүлээһин сыллара биллэриллэн, «Экология тиэргэнтэн саҕаланар» диэн көрүү-күрэх сөргүтүллэн ыытылынна. Күрэххэ тоҕус ыал, үс түөлбэ уонна биир тэрилтэ көх-төөх кыттыыны ыллылар. Тэрээһини Сунтаар улууһун дьаһалтата уонна Сунтаардааҕы Айылҕа харыстабылын инспекцията иилээн-саҕалаан ыыттылар.

«Мин тиэргэним – мин бас билиим»…

Сир-дойду ситэн силигилээн турдаҕына, тулалыыр эйгэ өссө кэрэтийэн көс-төр. Бу кэрэ кэмҥэ, көмүс күһүммүт үүнэн эрдэҕинэ, күрэх сорох кыттыылаахтарын кытары биирдиилээн билсэбит. Сахабыт сирин айылҕата олус баай уонна киэҥ-куоҥ кэрэ эйгэлээх, айылгылаах… Семен Данилов эппитинии «Кэрэ-харах саатала, санаа, сүрэх үөрүүтэ, айылгы алгыс тыла, олох, таптал ырыата». Ол да иһин, саха мааны хотуттара дьиэлэрин-уоттарын, тиэргэннэрин сибэккинэн, эҥин дьикти маһынан-отунан, араас эгэлгэ үүнээйинэн киэргэтэн тулалыыр эйгэлэрин кэрэнэн толороллор.

Сиэйэ нэһилиэгин олохтооҕо Октябрина Прокопьевна Максимова тиэргэнин аанын тэлэйэ астыҥ да, хараҕыҥ сибэкки арааһыттан, эгэлгэтиттэн сырдыыр, муннуҥ кэрэ бэйэлээх үүнээйи сытынан туолар…. Манна бааллар: яблоня, подсолнух, вишня, подрябинник, боярышник, харас, черёмуха, бузина, моонньоҕон, хаптаҕас, малина, дьэдьэн, мята, рябина, клубника, чеснок. Өссө доҕоттоор, киһи сөҕүөн, Саха сиригэр сакура кытта үүнэрин көрөн, олус диэн сөхтүбүт. Үүнээйилэр барахсаттар киэргэтиилэрэ барыта хаһаайка сатабыллаах туттуутунан-хаптыытынан, идиэйэтинэн урукку быраҕыллыбыт тимиртэн оҥоһуллубута олус кэрэ көстүүлээх. Бу барыта кэнчээри ыччаты кэрэҕэ, үлэһит буоларга иитэрэ чуолкай.

«Экология тиэргэнтэн саҕаланар»

диэн күрэххэ тоҕус ыал кыттыыны ылбытыттан түөрдэ кутаналар. Оҕо-аймах сөбүлээн көрөр «Мадагаскар» диэн мультигын жирафата, зебрата мас чууккаттан, көлүөһэттэн бэркэ оҥоһуллан, хороллон тураллара киһи сүргэтин көтөҕөр. Ол иһигэр кубалар сибэкки тула уста сылдьаллар. Бу, Вадим уонна Айталина Ефимовтар кэрэ көстүүлээх тиэргэннэрэ. Өссө биир интэриэһинэй көстүүнэн Сунтаарбытыгар эрэ хостонор цеолиты клумба оҥороллоругар туһаммыттара буолар.

Кутанаҕа бу курдук кыраһыабай киэргэтиилээх тиэргэннээх дьон сыллата элбээн иһэллэрэ харахха быраҕыллар. Бэл, оннооҕор Владимир Крыжановскай «Айан Суол» тэрилтэни иилээн-саҕалаан олорон киин уулусса тупсарыгар, олохтоохторго кырааска түҥэтэлээн тупсарыныҥ диэн кэрэҕэ сирдиирин олус кэрэхсии истэрим, билигин да холобур оҥостобун! Надежда, Нестер Михайловтар үүнээйини олус таптыыллар уонна туһатыттан ааһан быраҕыллыахтаах тэриллэри туһаҕа таһааран тиэргэннэрин тупсараллар. Алдьаммыт чаанньыктартан, илии суунартан, росаттан, бэл оннооҕор урукку үйэтээҕи туос иһиттэртэн клумба оҥорон олбуордарын киэргэппиттэр.

Маарыйа Токуева көмүс илиилээх иистэнньэҥ, тигэрэ, айара-тутара тиэргэниттэн кытта көстөр. Тиэргэнин көҕөрдүүтэ, киэргэтиитэ араас тиэмэнэн наарданан дьон болҕомтотун тардар. Холобур, бу талахтан оҥоһуллубут олбуор иһигэр баай-талым корзина… Онтон бу сибэккинэн симэммит күөл ортотугар олорор мааны көтөр куба… бу манна саһаан сааһыламмыт… Таҥас сууйар, ол эбэтэр сынньанар беседкатын алдьаммыт таастартан оҥоһуллубут тэллэйдэр уонна чараппаахылар киэргэтэллэр. Уһааттар, ол эбэтэр буочкалар бары да уурбут-туппут курдук доҕордуу уруһуйдаммыт бэһиэлэй персонажтар.

Кутанаҕа бу маннык үүнээйини, сибэккини олордуу үгэһин аан бастаан Кавказтан төрүттээх кийиит Татьяна Джанова 1987 сыллаахтан олохтообут. Кийиит киһи араас үүнээйини онтон-мантан көһөрөн аҕалан үүннэрэрин таһынааҕы ыаллара көрө-истэ, интэриэһиргии саныыллара. Онтон аҕыйах сылынан «саха оту сиэбэт», – дэһэр дьон-норо бэйэлэринэн кэлэн, киниттэн араас сиэмэни көрдөһөн үүннэрэн саҕалаабыттара, кэрэни кэрэхсээбиттэрэ. Татьяна Константиновна тиэргэнигэр туох-туох суоҕуй?! Өссө бу соҕотох хаалан, көрүүтэ-истиитэ ыараханыттан аҕыйаппыт үһү. Күөх Кавказ сириттэн төрүттээх кыыс Саха сирин иккис Кавказ оҥорор сыалтан теплицата бэйэтэ уончака быһылаах, оҕуруотун аһа олус элбэх уонна сибэккитэ, маһа эмиэ араас… Быйыл олбуора эргэрбитин, быраҕыллыахтаах шифрынан мындырдаан тиэргэнэ өссө тупсубут.

Кутана күөх үүнээйитин көҕөрдүбүт, биир дойдулаахтарын кэрэнэн толорбут кэрэ киһи Татьяна Джанова «Экология тиэргэтэн саҕаланар» күөн күрэс хамыыһыйатын быһаарыытынан кыайыылаах аатын ылыаҕын ылла. Онтон тэрилтэлэргэ Күүкэй орто оскуолатын тиэргэнэ араас сибэккинэн симэнэн бастыҥ аатын сүктэ. Өссө биир, холобурга сылдьар айылҕа харыстабылыгар күндү сирбитинэн Хоро буолар. Сунтаар дьоно-сэргэтэ эрэ бары билэр Виссарион Попов – биология учууталын аатынан сквер сыллата тубустар тупсан, күөх үүнээйитэ элбээн иһэр. Хаһан эрэ бастаан төрүттэнэригэр кып-кыра лагласпыт мастар билигин модун санаалаах баараҕай мастар буола улаатан, Хоро дьонун-сэргэтин кэрэҕэ уһуйаллар. Үөрэнээччилэр, олохтоохтор көмөлөрүнэн бу сыллар усталарыгар скверга 10-тан тахса талах арааһа, рябина, сирень, черемуха, рябинник, таволга, акация, тополь мастара үүнэриллибиттэр. Маны таһынан сибэкки арааһа уонна киһи сөҕөрө роза кытта үүнэр эбит. Бу розалартан Хоро чулуу уолаттара кыргыттарга истиҥ сыһыаннарын билинэн, көҥүллэтэн ылар түгэннэрэ эмиэ баар. Кэрэҕэ иитэр сквер көмөтүнэн билигин нэһилиэк куруутун ыраас, онтон ыччаттара сиэр-майгы өттүнэн барыбытыгар да холобур буолаллар.

«Кэрэҕэ кэрэ сыһыан ирдэнэр. Онто суох кини кэхтэр» диэн Леди Муус эппитинии кэрэни киһи айар-тутар, онон тулалыыр эйгэ кэрэтэ бэйэбититтэн, дьиэбит иһиттэн, тиэргэнтэн саҕаланан тулалыыр эйгэбитигэр туһуланыахтаах! Кэрэни кэрэхсээҥ, кэрэ буолуҥ!

Следите за самым важным и интересным в Telegram-канале и WhatsApp-группе ЯСИА