Ыстатыйа саха дьахтара төрүүр сиэригэр-туомугар ас-үөл култууратын суолтатын ырытыыга ананар. Ону таһынан, төрүт ас саха омук былыр-былыргыттан өрө тутар сыаннастарын көрдөрөр, ритуальнай дьайыыларга тиһиктээх, ытык оруолу оонньуурун быһаарар. СИА «Билим» альманааҕын «ТӨРҮТАС.САХАСИРЭ» сыһыарыы чэрчитинэн М.К. Аммосов аатынан ХИФУ АБ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн саха тылын истилиистикэтин уонна нууччалыы-сахалыы тылбаас хаапыдыратын 1 кууруһун маҕыстыраан Мария Тимофеева суруйда, билимҥэ салайааччыта хаапыдыра дассыана, бэл.б.х. А.А. Васильева.
Ас-үөл култуурата хас биирдии омукка баай, улахан суолталаах араҥа буолар. Тылы үөрэтии хас да хайысхатын, ол иһигэр лингвокультурологияны төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, профессор, тыл билимин дуоктарыгар В.А. Масловаҕа тирэҕирдэххэ, кини этэринэн: ас-үөл арааһа, астааһын үгэстэрэ уо.д.а. норуот төрүт сыаннастарын кытта ыкса ситимнээхтэр, киэн туттуута буолар уонна омук култууратын, олоҕун-дьаһаҕын араас өрүттэрин бэлиэтииллэр[1]. Холобур, былыр оҕо төрүүр сиэригэр-туомугар, айылҕа иччилэригэр, Айыыһыкка уонна Үрдүк Таҥараларга айах тутаннар ытыктабыллаах сыһыаны көрдөрөрөллөр эбит.
Сахаларга дьахтар төрүүр сиэригэр-туомугар ас-үөл култуурата быстыспат сорҕото буолар. В.А. Маслова эппитин курдук, ас-үөл култуурата хас биирдии норуокка, төрүт өйдөбүллэр холбоһуктара буолаллар: “айылҕа, география эйгэтин уратыларыттан, норуот сүрүн былыргы дьарыгыттан (булт, балыктааһын, сүөһү иитии) ас-үөл култуурата сайдар”[2].
Оҕо төрүөн иннигэр Айыыһыты көрсөллөрүгэр уонна ийэ оҕоломмутун кэннэ түргэнник чөлүгэр түһэригэр ас-үөл улахан суолталаах. Хас биирдии сиэр-туом бэлэмнэнииттэн саҕаланар. Айыыһыт саха дьахтара төрүөн үс күн иннинэ кэлэр, онуоха дьиэлээхтэр астарын бэлэмнээн саҕалыыллар. История билимин хандьыдаата Пл.А. Слепцов суруйарынан, дьахтар түргэнник төрүүрүн туһугар түөрт эбэтэр аҕыс чааскы дьэҥкир арыыны (оргутуллубут арыы) бэлэмнииллэр. Ону таһынан, дьэҥкир арыыны Айыыһыты көрсөргө оргуталлар. Арыы саха култууратыгар улахан суолталаах, тоҕо диэтэххэ кини олох саҕаланыытын уонна этэҥҥэ буолууну бэлиэтиир.
Хаартыска: Полина Николаева
Дьэҥкир арыы быһаарыытын уонна тылбааһын Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьытыгар көрүөххэ:
Дьэҥкир арыы – уулбут (уулларыллыбыт, буспут, кыыймыт) арыы. Топленое масло.
Этимологиятын быһаардахха маннык буолуон сөп[3]:
Арыы: Бу тыл былыргы түүр тылын sarїɤ (сарыг) диэнтэн үөскээбит, ол «араҕас» диэн суолталаах. Телеут тылыгар сарыjaҕ, сарыjу; алтай тылыгар сары сарју; тыва тылыгар саржаг; тофалар тылыгар сарыг-чаг (дьиҥинэн «араҕас сыа»).
Дьэҥкир: Саха тылыгар «ыраас», «дьэҥкир», «сырдык» диэн суолталаах. Холобур, дьэҥкир уу — ыраас уу, дьэҥкир халлаан — ыраас халлаан. Бу тыл монгол тылын цэнгэлдэр эбэтэр цэнхэр (күөхтүҥү, дьэҥкир, ыраас) диэн тылларын кытта ситимнээх буолуон сөп. Бу этимология арыы тас көрүҥүн (ырааһын, дьэҥкирин) быһаарарынан ордук сөптөөх.
Оҕо этэҥҥэ уонна түргэнник төрүүрүн туһугар сахалар «сырсыы күөс”[4] сиэрин-туомун тутуһаллар, көмүлүөк уотугар эт оргута уурар эбиттэр.
Хаартыска: Валентина Кириллина тиксэриитэ
Эт – аат. Өлөрүллүбүт кыыл, сүөһү эбэтэр көтөр аһылыкка туттуллуон, ыстанан сиэниллиэн сөптөөх чааһа, көп өттө. Часть туши убитого животного или птицы, употребляемая в пищу, мясо[5].
«Эт” диэн тыл түүр тылларын бөлөҕөр киирэр. Бу тыл былыргы түүр тылыгар et (эт) диэн көрүҥнээх этэ. Элбэх түүр тылыгар “эт” диэн тыл маарынныыр дорҕоонноох уонна суолталаах:
Туроктыы: et (мясо)
Казахтыы: ет (мясо)
Кыргыстыы: эт (мясо)
Татаардыы: ит (мясо)
Башкирдыы: ит (мясо)
Узбектыы: эт (мясо) Бу тыл бары түүр омуктар былыр-былыргыттан сүөһү иитиитинэн, бултунан дьарыктаммыттарын, олор олохторугар эт сүрүн миэстэни ыларын көрдөрөр.
Оҕо төрөөбүтүн кэннэ, саҥа төрөөбүт оҕо уонна ийэ этэҥҥэ чөлүгэр түһэллэригэр элбэх сиэр-туом оҥоһуллара чуолкай. Онтон биирдэстэрэ – оҕо малааһына буолар. Дьахтар төрөөбүтүн кэннэ Айыыһыт үс күн устата ийэни уонна оҕону көрө-истэ сылдьар. Ол кэмҥэ Айыыһыты атаарыы сиэрэ-туома буолар. Ол туһугар баай ыаллар ынах өлөрөллөр, дьадаҥылар – кыра сүөһүнү. Сүөһү этин араарарга уҥуоҕун тыыппат этилэр, тоҕо диэтэххэ сүөһү Айыыһыкка бүттүүн тиийиэхтээх диэннэр. Сүрэҕи, быары, бүөрү, тылы бүттүүн буһаран баран, үс туос иһиккэ уган, сылгы тириититтэн оҥоһуллубут харалаах аас тэллэххэ уураллар[6].
Бу ас «Айыыһыт аһа» диэн ааттанара. Үс күн устата дьиэлээхтэр ыалдьыттарын этинэн күндүлүүллэр эбит. И.А. Худяков суруйарынан, сылгы сиэлин, сыалаах сылгы түөрт ойоҕоһун, 10 муунта кээмэйдээх түөрт арыыны уулларан баран биир чааскыга куталлар[7]. Ол кэннэ дьахтар оҕоломмут сиригэр уураллар, эбэтэр хоспоххо. Бу аһы үс күн устата ким да сиэбэт, тоҕо диэтэххэ бу ас Айыыһыкка анаммыт. Үһүс күнүгэр ууруллубут эти икки эбэтэр үс үлүк гына ылан, ытыкка анньан, оҕо аттыгар ылан уураллар. Салгыы оҕону биһиккэ ууруу сиэрэ-туома буолар, онно ыалдьыттар оҕо инники олоҕун билгэлииллэр. Ол кэнниттэн эт үллэстэн аһыыллар.
Үс күн устата дьиэлээхтэр аһыахтарын иннинэ уот иччитигэр аһылык ууран күндүлүүллэр эбит, оннук гынан кинилэр Айыыһыкка ытыктабыллаах сыһыаннарын көрдөрөллөр. Үс хонон баран төрөөбүт дьахтарга көмө буолбут эмээхсин хомуһуоҥҥа бурдугу, дьэҥкир арыыны эбэн хааһы буһарар. Онтон уол оҕо төрөөбүт буоллаҕына, хааһыны кытта ох саа уураллар эбит көмүлүөк иннигэр. Кыыс буоллаҕына, кыптыйы кытта ытык ууруллар эбит. Ол кэнниттэн Айыыһыты атаары сиэрэ-туома буолар. Атаарыыга дьахтар аймах кыттар уонна сылгы сиэлинэн киэргэтиллибит мас хамыйахтан бэйэ-бэйэлэрин дьэҥкир арыыннан кутталлар, сирэйдэригэр бистэллэр уонна тохтоло суох күлэллэр эбит. Онон ордук улаханнык күлбүт дьахтар сотору кэминэн хат буолар дииллэр.
Инньэ гынан, саха дьахтара төрүүр сиэригэр-туомугар ас-үөл култуурата улахан суолталаах. Ас-үөл култууратын нөҥүө уустук семиотическай суолталар быһаарыллаллар. Омук төрүт сыаннастарын, итэҕэли кытта ситимнээхтэр. Ону таһынан, история кэпсииринэн, үөскээбит төрүт дьарыктарын уратылара көстөр. Оҕо төрүүр сиэригэр-туомугар хас биирдии түһүмэҕэр ас-үөл култуурата көстөр.
Туттуллубут литература:
- Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта / Академия наук Республики Саха (Якутия), Институт гуманитарных исследований ; под общей редакцией П. А. Слепцова. — Новосибирск : Наука, 2004-. Т. 15. — 2018. — 575 с.
- Дьячковский Ф.Н., Попова Н.И., Тазранова А.Р., Трофимова С. М., Широбокова Н.Н. Гастрономическая лексика (молочные продукты) в тюркских языках сибири в сопоставительном аспекте // TJLA. 2021. №1 (31). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/gastronomicheskaya-leksika-molochnye-produkty-v-tyurkskih-yazykah-sibiri-v-sopostavitelnom-aspekte (дата обращения: 10.03.2026).
- Маслова В.А. Коды лингвокультуры : учеб. пособие / В.А. Маслова, М.В. Пименова. — М. : ФЛИНТА: Наука, 2016. — С. 87.
- Слепцов Пл.А. Научные труды. Публикации / Н.К. Данилова. — Якутск : Издательский дом СВФУ, 2017. С. 15-181.
- Худяков И.А. Краткое описание Верхоянского округа / И. А. Худяков, В. Г. Базанова, О. Б. Алексеевой, Г. У. Эргиса, Н. В. Емельянова, П. Е. Ефремова. — Ленинград : Наука, Ленинградское отделение, 1969. — 437 с.
Сигэлэр:
[1] Маслова В.А. Коды лингвокультуры : учеб. пособие / В.А. Маслова, М.В. Пименова. — М. : ФЛИНТА: Наука, 2016. — С. 87.
[2] Указ. Лит., С. 87.
[3] Дьячковский Федор Николаевич, Попова Наталья Иннокентьевна, Тазранова Алена Робертовна, Трофимова Светлана Менкеновна, Широбокова Наталья Николаевна ГАСТРОНОМИЧЕСКАЯ ЛЕКСИКА (МОЛОЧНЫЕ ПРОДУКТЫ) В ТЮРКСКИХ ЯЗЫКАХ СИБИРИ В СОПОСТАВИТЕЛЬНОМ АСПЕКТЕ // TJLA. 2021. №1 (31). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/gastronomicheskaya-leksika-molochnye-produkty-v-tyurkskih-yazykah-sibiri-v-sopostavitelnom-aspekte (дата обращения: 10.03.2026).
[4] Слепцов Пл.А. Научные труды. Публикации / Н.К. Данилова. — Якутск : Издательский дом СВФУ, 2017. — С. 15-181.
[5] Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта / Академия наук Республики Саха (Якутия), Институт гуманитарных исследований ; под общей редакцией П. А. Слепцова. — Новосибирск : Наука, 2004-. Т. 15. — 2018. — 575 с.
[6] Слепцов Пл.А. Научные труды. Публикации / Н.К. Данилова. — Якутск : Издательский дом СВФУ, 2017. — С. 15-181.
[7] Худяков И.А. Краткое описание Верхоянского округа / И. А. Худяков, В. Г. Базанова, О. Б. Алексеевой, Г. У. Эргиса, Н. В. Емельянова, П. Е. Ефремова. — Ленинград : Наука, Ленинградское отделение, 1969. — 437 с.
